Iá, ata-babasy ǵasyrlar boiyna ustanyp kelgen qasietti de qasterli dástúrli dininen búgingi urpaǵynyń qaǵynan jerigen qulandai jirenýine ne sebep sonda? Júz otyzdan astam ulys pen ult ókilderiniń balasyn keń qushaǵyna syidyra bilgen saiyn dala tósinde qazaqtyń balasynyń biri sáláfi, biri ýahabi, endi biri quranshyl bolyp, basy qosylmaityny nesi? Já, olar birdeńeni bilip aitsa, jón dersiń-aý. Al eshteńeniń baiybyna barmastan, eliniń, jeriniń, ata-babasy júrip ótken san ǵasyrlyq jolynyń talaiǵy tarihyn bilmei turyp, «anaý aitty» men dúrmekke aiqai qosyp: «Namaz oqymaǵannyń bári kápir» nemese «Ákeń namaz oqymaityn bolsa, tilin alma, shesheń namaz oqymasa, qolynan shái ishpe», «Paiǵambardyń (s.ǵ.s.) súnnetin oryndaý mindet emes» jáne t.s.s. dep júrgenderdiń is-áreketi qai aqylǵa qonady?
Aǵaiynyn «adastyǵa» sanap júrgen ondai baýyrlarymyz – týǵanyna, qala berdi eli men jerine opasyzdyq jasaýmen qatar, eń aldymen ózderiniń adasyp júrgenin bile me eken? Qasietti Quranda: «Ái múminder! Alladan shynaiy qorqýmen qorqyńdar da, musylman bolǵan kúide ǵana ólińder. Túp-túgel Allanyń jibine (dinine) jabysyńdar da bólinbeńder» («Áli Ǵymran» súresi, 102-103-aiattar), – degen aiattary kúlli musylman balasyna bólinbeńder dep ashyq aityp tur-ǵan joq pa?
Shyntýaityna keler bolsaq, jatjurttyqtarǵa seniń óziń de, diniń de kerek emes. Olardyń kózdegeni basqa. Kóbisiniń aýzynyń sýy quri baǵyp otyrǵany – seniń ulanǵaiyr jeriń men jerasty qazba bailyqtaryń.
Kezindegi «bólip al da bilei ber» dep qazaq jerin emen-erkin bilep-tóstegen otarshyl patshalyq Reseidiń saiasatyn búgingi tańda muhittyń arǵy jaǵyndaǵy mysyqtileýliler qoldanǵysy keledi jáne musylmandy musylmanǵa aidap salyp, qoldanyp ta júr. Tóskeide maly, tósekte basy qosylǵan qarǵa tamyrly qazaq balasynyń bolmashyǵa bola júz shaiysyp, bet jyrtysyp júrgeni jymysqy áreketti saiasattyń qurbany bolǵany emei nemene? Al bul kórinis qalypty júiege ainalyp ketetin bolsa, az ýaqyttan keiin «Bólingendi bóri jeidiniń» kebin kiip, toz-toz bolyp ketpesimizge kim kepil?
Jastarymyzdyń bir bóligi ómirge osy jat jalǵan dini kózqarasty kózsiz qabyldaidy, óitkeni, bizdiń qoǵamnyń bir bóliginde shetten kelgen jalǵan dini áserlerge immýniteti álsiz.
Qazir keibir syrtqy kúshter jastarymyzdy Islam dininiń haq jolynan adastyryp, teris baǵytqa tartýǵa tyrysýda. Mundai ulttyq tabiǵatymyzǵa jat keleńsizdikterden boiymyzdy aýlaq salýymyz kerek», – dei kelip: «Bizdiń Konstitýtsiia senim bostandyǵyna kepildik beredi, bul – fakt. Biraq, ózderińiz biletindei, sheksiz erkindik degen bolmaidy. Ol degenimiz – haos. Barlyǵy da Konstitýtsiia men zańdar aiasynda bolýǵa tiis», – dep qadap aitqanyn árbir sanaly azamat esinde myqtap ustaǵany abzal.
LAŃKESTIK ÁREKET DINNEN EMES
Óz zamanynyń uly oishyly F. Gastenkerdiń: «Dúniedegi tepe-teńdikti ustap turǵan – Islam dini. Din shaiqalsa, álem shaiqalady», – degeni bar. Biz búgin sonyń kýási bolyp otyrmyz.
Máselen, búgingi tańda musylman álemindegi Iran, Irak, Siriia, Palestina siiaqty memleketterdegi beibit turǵyndardyń úreiin týǵyzyp, tynyshtyǵyn qashyryp otyrǵan dúrbeleń jaǵdai shynaiy dinniń áreketi emes, ol sol jerlerdiń bailyǵyna kóz súzgen, dindi ja-mylǵy etýshi syrttan kelgen saiasi kúshterdiń yqpaly ekendigi jasyryn emes. Burnaǵy jyly elimizdiń batys óńirlerinde oryn alǵan lańkestik áreketterdi de el ishine iritki salý arqyly turaqtylyqty shaiqaltqysy kelgen dindi jamylǵy etýshi buzaqy piǵyldylardyń áreketi dep bilgen jón.
Munyń eń qaýiptisi – din jolynda júrmiz degen jastarymyzdyń jasaǵan amaldarynyń sońy nege ákep soǵaryna jete mán bermesten áldekimderdiń qarapaiym qýlyǵyna túsip qalǵandyǵynda. Sonyń saldarynan jas ǵumyryna balta shabýmen qatar ata-anasyna da qaiǵy ákelýinde.
Dinniń dittegeni – búlik emes, birlik», – dep «dini ekstremizm» dep at qoiyp, aidar taǵyp júrgen lańkestik áreketterdiń qai-qaisysy bolmasyn dinnen emes ekendigin kópshilikke qarata aita otyryp, odan ári qarai: «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi, altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi», – dep dana halqymyz beker aitpaǵan. Osynaý almaǵaiyp zamanda musylmandardyń basyn biriktirip, el igiligi men birligi sekildi ortaq maqsattarǵa jumyldyrý basty nazarda bolmaq. Rasynda da, jeri keń, al sany az qazaq halqyna aýyzbirshilik kerek. Ol úshin birigip is jasaýymyz qajet. Uly Jaratýshymyz Qasietti Quranda: «…Jaqsylyqqa, taqýalyqqa járdemdesińder. Kúnáǵa jáne dushpandyqqa járdemdespeńder. Alladan qorqyńdar! Kúdiksiz Allanyń azaby qatty» («Máida» súresi, 2-aiat), – degen. Al Alashtyń ardaqty azamattarynyń biri Álihan Bókeihanov babamyzdyń: «Qazaq balasy birigip, tize qosyp is qylsa – halyqtyq maqsat sonda oryndalady», – degen sózi bar. «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos», – dep hákim Abai aitpaqshy, shyn máninde, bes Frantsiia syiyp ketetin osynaý ulanǵaiyr jerdi meken etken at tóbelindei az ǵana qazaqqa ǵasyrlar boiyna ata-babasy: «Alla bir, paiǵambar haq» dep ustanyp kelgen dástúrli dininen qol úzip, jat aǵymdardyń shylaýynda ketip, altybaqan alaýyz bolýdyń qajeti bar ma?
ADASQANNYŃ ALDY JÓN, ARTY SOQPAQ
Ardaqty paiǵambarymyz Muhammed Mustafanyń (s.ǵ.s.) bir hadisinde: «Amal nietke bailanysty», – delingen. Demek, din jolyna túsken ár azamat, iaki azamatsha eń áýeli ne isteýi kerek, árine, nietin durystaýy kerek. Abaisha aitar bolsaq: «Árbir adam balasyna eń áýeli aqyl kerek, aqyldy adamǵa iman kerek, imandy adamǵa ǵibadat kerek».
Taǵy da hákim Abaidyń: «Kóp adam dúniege boi aldyrǵan, boi aldyryp aiaǵyn kóp shaldyrǵan», – degenindei, Qasietti Qurannyń dara jolynan, ardaqty paiǵambarymyz Muhammedtiń (s.ǵ.s.) sara jolynan adastyrýshy teris aǵymdardyń jeteginde júrgen kóptegen jastarymyzdyń aiaqtaryn shalys basýynyń birden-bir sebebi de – dindi jete túsinbeýinen, onyń ishki iirimderine boilap, túpkilikti maqsattyń baiybyna barmaýynan. Bul bir.
Ekinshiden, óz eliniń tarihy men ǵasyrlar boiy qalyptasqan salt-dástúrin bilmeýi, oǵan qurmet kórsetpeýi de adasýshylyqqa aparar jol ekeni daýsyz.
Úshinshiden, tól dininen de, dilinen de, ana tilinen de maqurym qalǵan ateistik otbasynyń tálimin terip ósken balanyń týra joldan adaspaýy neǵaibil. Óitkeni, jat aǵymdardyń jasaǵyn tolyqtyryp júrgenderdiń deni orys tilinde sóileýshiler bolyp keledi. Ondailarǵa «nege ana tilińde sóilemeisiń» deseń, «dinge onyń qajeti qansha» degen jaýap alasyń.
Osydan keiin-aq, ol adamnyń til turmaq, dinnen de maqurym ekenin baiqaisyń. Sebebi Qasietti Quranda: «…Eger Alla qalasa edi, barlyǵyńdy bir-aq úmmet qylar edi. Alaida senderge bergen jol-jobalarynda synamaqshy» («Máida» súresi, 48-aiat), – dep Uly Jaratýshynyń adamzat balasyn bir-birin tanyp, ajyratý úshin ultqa, ulysqa bólip, qarym-qatynas quraly, tirshilik tiregi retinde til bergenin túsinbeimiz be?
Olai bolsa, Alla Taǵalanyń qazaq balasyna bergen kóp nyǵymetteriniń biri – ana tiline qurmet kórsetýdiń ornyna, teris ainalyp tárk etip, ózge tilde shúldirlep júrgen qandastarymyzǵa jol bolsyn?! Qazir de osy saiasatty tilden de, dinnen de maqurym jastar arasynda jalǵan aǵymnyń jetekshileri ońtaily qoldanyp otyr. Sonyń saldarynan bozókpe jastarymyz jaqsydan jamandy aiyra almai, ótkenge kesek atyp, alashaqpyn bolyp júr. Ókinishtisi de osy.
SÓZ SOŃY
«Birlik – bereke bastaýy» dep uqqan babalarymyzdyń jolymen júrsek, aýyzbirshiligimizdi joǵaltpaiyq. «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, Táýelsiz elimizdiń baiandy bolashaǵy jolynda judyryq bolyp jumyla bilýimiz kerek.
Qudireti kúshti Alla taǵala el irgesin aman saqtap, el basqarýshy azamattarǵa amandyq-saýlyq berip, halqymyzdyń yntymaq-birligin jarastyryp, jaqsyǵa janas-tyryp, jamannan alas qylyp, bizderdi óziniń siraatal-mýstaqim bolǵan týra jolyna, nyǵmetke bólengenderiniń jolyna bastap, sol jolda eki dúnieniń igiligin násip etkei. Áýmin!
RAHMETOLLA QAJY SMAǴUL
Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi, Dintanýshy
