Ol 2002 jyly túrmege tústi. 7 jylǵa. 2009 jyly onyń jazasyn óteý merzimi aiaqtaldy. Sodan bergi 5 jyl ishinde onyń memlekettik qyzmetke aralasý quqy joq bolatyn. Mine, ol da aiaqtaldy. 2015 jyl. 5 jyl óte shyǵypty...
Ol áýel bastan «demokrat» edi. «Damyǵan baqytty elderdiń júrgen joldary uqsas. Óitkeni qai jerde bolsyn naryq pen demokratiia zańdary matematika men fizika zańdary siiaqty birdei» deitin.
Onymen aralasqandar: «Týrashyl, shynshyl, oiyndaǵysyn búkpesiz aitatyn adam» deidi. Alaida, mundai baǵa búginge deiin talai adamǵa berilgen bolar. Kitaptarda, estelikterde osylai jazylady. Ómirde estip júrgen sóz...Buǵan dálel, myqty mysal kerek.
Biletinder aitady, Ǵalymjan «pompezdi» jiyndardy unatpaidy eken. Oblysyna bir myqty kelse, soǵan bola jol japqyzyp, halyqty tapjyltpai turǵyzyp qoiatyn minezi joq desedi.
Semeidiń kólik jasaityn zaýytynda jumys istep júrgende Ǵalymjanǵa (jáne onyń ainalasyndaǵy jigitterge) 7 noiabr (Oktiabr tóńkerisi) merekesine bailanysty zaýyt jumysshylary ustap júretin lozýngterdi jazý júktelgen eken. Tapsyrmanyń qalai oryndalǵanyn kórgende partkomnyń kózi atyzdai bolypty. Bul: «Qashanǵy bizdi SOKP bileidi!», «Basshylardan ózgeris suraimyz!» degen urandar bolatyn...
Máskeýde oqyp júrgende olardy Kremldiń qaqpasynyń qasyna Brejnev pen Nikaragýa jetekshisi Daniel Ortegony qoshemetteýge jinaidy. Eki liderdi baqandai 6 saǵat kútedi, stýdentter. Bir mezette aǵyndy ESKORT jandarynan áýejaiǵa qarai aǵyp óte shyǵady...
Sodan bylai Ǵalymjan jurtty «mártebeli meimannyń qurmetine» orynsyz tosqyzǵandy qalamaityn bolypty. «Prezident, ne basqalar kelgende kósheni aldyn ala jaýyp, halyqty renjitpeiik» deidi eken. Óz erkimen ákim aldynda júretin jol politsiiasy kóligin de alyp tastaǵan osy Ǵalymjan desedi. Biraq, onyń bul áreketi ózge basshylarǵa úlgi boldy ma? Odan kim úirendi jáne kim ózgerdi?
Ol komsomol uiymyna ózgeris jasamaq bolady. Ámirshil-ákimshil júie ol kezderi kúshinde. Mundailar az edi sol tustary.
Semeidiń kólik jasaityn zaýytynda jumys istep júrgende Ǵalymjanǵa (jáne onyń ainalasyndaǵy jigitterge) 7 noiabr (Oktiabr tóńkerisi) merekesine bailanysty zaýyt jumysshylary ustap júretin lozýngterdi jazý júktelgen eken. Tapsyrmanyń qalai oryndalǵanyn kórgende partkomnyń kózi atyzdai bolypty. Bul: «Qashanǵy bizdi SOKP bileidi!», «Basshylardan ózgeris suraimyz!» degen urandar bolatyn...
Ol jáne 5 saiasi reforma
«Olar basqarýdaǵy qatelikti kórdi, strategiialyq kemshilikterdi ańǵardy.
5 saiasi reformany júrgizýdi alǵash usynǵan da Ǵalymjan bastaǵan top.
Bul: táýelsiz sot, ákimderdi sailaý, táýelsiz BAQ (sóz bostandyǵy), parlamenttiń ókiletin keńeitý jáne taza ári ádil sailaý.
Jaqiianov muny Prezidentke jetkizem degen senimde bolǵan. Sol kezgi Úkimetbasy Toqaev aitqandai, Ǵalymjandar Prezident biligine qarsy kelgen joq».
Ol nege elden ketti?
Tipti, sol kezgi biliktiń beldi opponentiniń biri (aty jumbaq kúiinde qalsyn) Jaqiianovqa: «Bul jerden ne sen, ne men ketemin. Bul jer ekeýimizge tar bolady» degen-mys.
– Ony túrmege japqanda barynsha qoldaǵan top, abaqtydan bosap shyqqan soń odan teris ainalǵandai boldy, ózine tartpady. Áitpese, ortadan bir oryn usynsa, Qazaqstanda qalatyn ba edi?! – deidi Jaqiianovtyń janashyrlary.
Biletinderdiń aitýynsha, abaqtydan bosaǵan Ǵalymjan sol kezdegi «Ádiletti Qazaqstan» qozǵalysyna jetekshilik etkisi kelgen. Sondai oiy bolǵan... Biraq, buǵan «kóldeneń» adamnyń kilikkenin qozǵalystyń prezidiým músheleri taǵy qalamaǵan. Keiin biraz basylymdar bul taqyrypty qaita-qaita qozǵap, otqa mai quidy. «Jarmahan bergisi kelmedi» degen áńgimeler aityldy. Tuiaqbaidyń toby óz kezeginde «Ábdildin men Tuiaqbai keliskenimen, Júkeev pen Ábilevter qarsy shyqty» dedi. Kim bilgen...
«Respýblika biýdjeti munai baǵasyna táýeldi bolmaýy kerek. Munai baǵasy turaqsyz. Osy sebepti biz syrtqy faktorǵa táýeldimiz. Al ishki faktordyń rólin arttyrý úshin biz óz ekonomikamyzdy qalyptastyrýymyz kerek. Muny otandyq óndirýshilerdiń esebinen júzege asyrý qajet. Munaidan túsken qarjyny áleýmettik saladan buryn bizneske baǵyttaiyq. Qaitymy bolady», – dedi Ǵalymjan. Aitqany aidai kelgen joq pa osy?
Ol «Golland aýrýyn» anyqtaǵan...
1997 jyl. 12 naýryz. Ol Strategiialyq resýrstardy baqylaý agenttiginiń tóraǵasy bolyp taǵaiyndaldy.
«Osynda otyrǵanda Jaqiianov tym tereń úńgip ketti» degen sóz tegin bolmasa kerek. Agenttiktiń tez taratylǵany da sodan desedi.
«Ǵalymjannyń strategiialyq resýrstar salasyndaǵy kemshilikterdi anyqtaǵan, bilikke degen syn kózqarasy qalyptasqan tus ta osy kez» deidi.
Osy qyzmette otyrǵan azǵana ýaqyttyń ishinde ol biraz dúnieniń basyn ashty. Ol sol tustary biýdjet saiasaty durys júrgizilmeitinin aitqan alǵashqy adam.
«Respýblika biýdjeti munai baǵasyna táýeldi bolmaýy kerek. Munai baǵasy turaqsyz. Osy sebepti biz syrtqy faktorǵa táýeldimiz. Al ishki faktordyń rólin arttyrý úshin biz óz ekonomikamyzdy qalyptastyrýymyz kerek. Muny otandyq óndirýshilerdiń esebinen júzege asyrý qajet. Munaidan túsken qarjyny áleýmettik saladan buryn bizneske baǵyttaiyq. Qaitymy bolady», – dedi Ǵalymjan. Aitqany aidai kelgen joq pa osy?
– Demokratiiasy damymaǵan, halqy bilikke ie bolmaǵan elderde qazba bailyqtar bilik basyndaǵy toptyń enshisine tiip, qalyń jurt onyń qyzyǵyn kóre almaidy. Munai-gaz óndirýge ǵana umtylǵan biliktiń óndiristiń basqa salasyn damytýǵa dármeni jetpeidi. Muny «gollandyq aýrý» dep ataidy.
Agenttikte otyrǵanda Jaqiianov «gollandyq aýrýdyń» bizdiń elge de «juqqanyn» dáleldep shyǵady. Munyń aldyn alý jóninde Prezidentke hat jibergen...
Osy agenttikte otyrǵanda ol quny milliardtaǵan dollar turatyn iri óndiristerdiń jekeshelendirý kezinde kók tiynǵa satylǵanyn, tipti keibir taý-ken oryndary men munai kenishteri teginge berilgenin (!) anyqtaǵan eken.
«Elimizdiń birde-bir múddesi eskerilmegen, ne salyq jaǵynan, ne jumysshynyń jalaqysy, ne jergilikti ekologiia men áleýmettik máseleler eskerilmei qol qoiyla salǵan qujattardy kórip, jaǵamyzdy ustadyq» deidi ol.
Mine, sol tustary gazet betinde Jaqiianovty synaǵan maqalalar shyǵa bastady. Agenttiktiń tekserý jumystary bireýlerdiń shamyna tigen desedi... Jyl aiaǵyna jetpei agenttik taratyldy.
Jaqiianov: «Semeiim...»
Ol Semei oblysynyń taratylyp, Óskemenge qosylýyn quptaǵan joq.
«Semei – Semei bolyp qalýy kerek. Keshegi babalardan qalǵan dástúrdi basshylyqqa alsaq ta, búgingi geosaiasatty tarazyǵa salsaq ta, qazaq eliniń bir ordasy – uly ǵulamalardyń Otany – Semei» dedi. Basqa qolynan ne kelýshi edi? Ol kezdegi ákimniń biligi shekteýli bolatyn, másele ákimde de emes edi...
Ol Semeidi reformalaǵysy keldi. Ólkeni sotsializmniń josparly júiesinen jańa naryq qatynastaryna kóshirý úshin túbegeili reformalardy júzege asyrǵan. Aiaqtai alǵan joq bastaǵan isin. Sol kezderi Úkimet ishinde «ekonomikalyq reformalardyń otany – Semei» degen pikir bolǵan.
Bastysy, Semei oblysyn taratqan sol kezgi Úkimettiń sheshimi qanshalyqty qisyndy boldy? Muny ekonomikalyq-áleýmettik ári saiasi turǵydan durys qadam dep baǵalai alamyz ba, búgin? Torǵai, Jezqazǵan, Kókshetaý, Taldyqorǵan...Bularǵa qatysty taǵy sol saýal.
Ol Úkimetti nege aiyptady?
«Bizdiń Premer shetelden kelgen kompaniialarǵa, aferisterge, elimizdiń nebir bailyǵynyń esigin aiqara ashyp qoidy. Firmanyń aty aǵylshynsha jazylsa boldy...Úkimettiń ishinde «investor» shapanyn búrkengender qaptady da ketti».
Rahat Áliev vs Jaqiianov
Ol kezderi «KTK» arnasy men «Karavan» gazeti Álievke tiesili-tin. «Rahattyń qolshoqpary» bular. Sol kezderi «KTK» bireýdi synap jatsa (árine, úlken saiasattaǵy bireýdi), muny baiqustyń kúieý balaǵa jaqpaǵanynyń belgisi sanaidy eken. Rahattyń nazaryna Ǵalymjan da ilikken... Dáleldi bolsyn: «Ómir belesteri» atty kitabynda ol bylai deidi:
– «KTK» meni de áýrelei bastaǵan. «Sender Jaqiianovqa «konkretnyi naezd» jasai almadyńdar» dep menshikti tilshisi men operatoryn aýystyrǵan. Jańa tilshi Vladimir Mýss biraz ýaqyt istegen soń, shydamai, shyndyǵyn aitty. «Almatydan redaktorym telefon shalyp, ákimniń ústine «chernýha» surap kúnde toqtatpaidy. Basynda jiberip turǵanmyn. Oblystyń jaǵdaiy men ákimdi jamandap, oidan shyǵarǵan siýjetterdi de berdim. Odan árige dátim barmady...».
«KTK»-nyń shabýylyn «Karavan» qostaǵan. Meniń kózqarasymmen sanaspaǵan, jaýaptarymdy jariia etpegen, qai-jaidaǵyny jazǵan. Qarlyǵash ekeýmiz «ajyrasyp jatyr» degen ósekke barǵan. «Máseleni sheshkisi kelse, Rahatqa shyqsyn» dep bireýler sálem aitsa da, qulaq aspadym. Namystandym. Kishireigim kelmedi. «Búgin saýsaǵyńdy berseń, erteń qolyńdy jutady» demekshi, osaldyqtan saqtanǵan túrim edi.
«Bul aiqasta kim jeńdi, kim utyldy?». «Rahattyń ylańyn kim buryn ańǵardy, kim kesh túsindi?». Eldegi táýelsiz basylymdar bul saýalǵa búginge deiin jaýap izdeýde.
Jaltaq ákim
Onyń reformalaryn synǵa alǵandar boldy. Birazy oryndalmady.
Ǵalymjan Úkimetke de, Prezidentke de «bul másele tikelei ákimderdiń el ishinen sailanýyna bailanysty ekenin» talai aitypty.
Ol jergilikti atqarýshy bilik organdary sailanbaly bolýy kerek degen ustanymdy qorǵady. Bul jergilikti biliktiń jaýapkershiligin kúsheitýdiń jalǵyz joly.
Jaqiianov Qazaqstanda aýyl, aýdan, qala ákimderin halyq tarapynan sailaýdy usynǵan alǵashqy adam.
– Joǵarydan sailanǵan ákimdi halyq ta qorǵap qala almaidy. Óitkeni olardy sailaǵan siz de, biz de emes. Nusqaýmen kelgen. Al mundai ákimder abailap, tipti jaltaqtap sóileidi, – dedi Jaqiianov sol tustary.
Dýman BYQAI
Sýret: Asylhan Ábdiraiymuly
Ájem Baiaýhan dinge berik edi. Meni de imandylyqqa, tazalyqqa úiretti. Burynǵy qazaqtyń erkin baitaq zamanyn ańsaityn. Bir kúni ájeme kómektesip, qol diirmendi ainaldyryp otyrǵanmyn. Qaidan kelgenin bilmeimin, bir talpaq tanaý qors-qors etip, aýlaǵa kirip ketti. Ájem ornynan atyp turyp: «Bul kápirdi me...úidiń mańyna da jolatpaý kerek» dep aiyrmen bir-aq shanshydy...»
...
Búgingi kún turǵysynan qarasam eldiń azattyǵy úshin, adamnyń bas bostandyǵy úshin kúresimiz aiaqtalmapty. Quldyǵymyzdan arylmappyz. Táýelsizdik uranyn búrkenip, óziniń jeke bas múddelerin kózdegen bilik basyndaǵylar azattyǵymyzǵa qaýip tóndirip tur. «Azat ómirsiz táýelsizdik bolmas» – osy qaǵidany umytpaǵanymyz durys.
...
Ómirden baiqaǵanym, qoǵamdaǵy narazylyq adamdarmen durys sóilespei, pikir alyspai, jeke dara qabyldaǵan sheshimderińnen bastalady eken...
...
Biliktegilerge shyndyq unamaidy, burqyraǵan qazannyń qaqpaǵyn ashqysy kelmeidi.
