Janýarlarǵa gýmanistik kózqaras, janýarlar quqyn qorǵaý degen máseleni bizdiń qoǵam kóbine qaladaǵy qańǵybas itter pen mysyqtardy qorǵaý dep qabyldaidy. Tipti google-dan terseńiz de aldymen osy úi janýarlaryn qorǵaityn aqparattar men sýretter tolyp shyǵady, odan keiin jabaiy ań-qustardy qorǵaýǵa qatysty dúnielerdi kezdestiremiz. Sebebi bul baǵytta memleketten de, qoǵamnan da qyrýar qarjylar bólinip, arnaiy toptar men uiymdar qurylyp, aqparattyq «shýmdar» jasalap, jobalar júrgizilip jatyr.
Al ózimiz qolda ustap, ónimin alyp otyrǵan aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń jaǵdaiyn, mal ieleriniń jaýapsyzdyǵynan qorǵaý máselesi kópshiliktiń qaperine de kirip-shyqpaidy. Óitkeni bizdiń kúndelikti maldy baǵyp-qaǵý jumystarymyz, basqa tásil-balamasy joq, ózgertýge bolmaityn qalypty dástúr siiaqty qabyldanyp ketken.
Dinimizde tek adamdarǵa ǵana emes, jan-janýar, jəndik ataýlyǵa qatysty musylmannyń mindetteri bar. Janýardy qinaý musylman bolmaǵan azamatty azaptaýdan da úlken kúná delingen.
Mysaly, saýmal men qymyzdy jurttyń bári tamsanyp ishedi, al maldyń tóli – qulyndardyń jelide qańtarylyp, kúnniń astynda, jeldiń ótinde, tańnan keshke deiin basyn jerden 50 sm-den joǵary kótere almai, qinalyp turatyny jurttyń janyna batpaidy. Tóldiń kóktemnen kúzge deiin, enesinen sýalǵansha kóretin kúni osy. Bala kezden kóz úirenip ketkendikten, qalypty jaǵdai retinde qabyldana beredi. Budan keletin zardapty tizbelep aitpai-aq qoiaiyq. Osylaisha maldyń sapasyn qurtamyz da, shetelden qyrýar aqshaǵa sapaly mal tasyp shyǵandalamyz.
Tehnologiia damyǵan ýaqytta dástúrimizdi saqtai otyryp, álemde bolyp jatqan innovatsiialyq protsesterdi qabyldaityn mezgil jetti.
Mysaly qulyndy jelide bailamai-aq «jyljymaly jaiylym» ádisimen de bie saýýǵa bolady. Munda qulyn, buzaý, bota siiaqty maldyń tóli taza aýada, erkindikte bailaýsyz ósedi. Oǵan qosa ishinde avtopoilka, sýy-jemi barlyǵy bar. Tóbesinen kóleńkeli shatyr, jan-jaǵynan jaýyn-shashyn, ystyq pen sýyq jelden qorǵaityn jinalmaly qorǵanysh perdeleri bar. Kóleńkede turý nemese kún kózine shyǵýdy maldyń ózi tańdaidy. Tóldiń ujymdyq (tabyn, úiir) instinkti qalyptastady. Belgisiz jaqqa aýyp, joǵalyp ketpeidi, it-qustan keletin qaýip joq. Eneleri mańaiynda jaiylyp júredi.
Kúnine eki-úsh ret manejdi jyljytyp, jailym aýystyryp otyrasyz. Jer ýchaskeńizdi únemdep, josparly túrde paidalanasyz. Ýchastok territoriiasyna túgel jaiylyp kelgenshe, birneshe kún ishinde bastapqy jaiylyp ketken jerdiń shóbi jaiqalyp ósip turady. Tól baǵýǵa qosymsha adam jaldamaisyz, maldyń tezegin tazalaý qajet emes. Ol organikalyq qaldyq retinde jerdi tyńaita beredi. Muny qurastyryp, qaita jinaýǵa ne bary 30 minýt jetkilikti. Bir qondyrǵy 10 bas tólge arnalǵan. Qosymsha eshki nemese qoi siiaqty azdaǵan usaq mal ustaýǵa da yńǵaily.
Bul bir ǵana mysal. Biraq osy siiaqty aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan 100 shaqty naqty keis, mysaldarymyz bar. Ol ózimiz oilap tapqan, otyndyq jáne álemdik jańa úlgiler. Biz janýarlarǵa kómektese otyryp amadardar ómirin jeńildetetin 100 naqty tehnologiialar men tehnikalardy, qurylyǵylar men qondyrǵylardy, laifhaktardy jinaqtap mal ustaityn aýyldaǵy aǵaiyndarǵa, fermerlerge kórsetip túsindirý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Bul granttyq shara úkimettiń qoldaýymen Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵynyń qatysýymen iske asyrylatyn «Qazaqstannyń ÚEU arasynda áleýmettik kásipkerlikti yntalandyrý jáne tanymal etý» respýblikalyq jobasy aiasynda júzege asyp otyr.
Maqsat – bul máselege qoǵamnyń nazaryn aýdarý jáne áleýmettik belsendilikti arttyrý, aýyl sharýashylyǵy janýarlaryna izgilikti kózqarasty nasihattaý. Qatygez qarym-qatynastyń aldyn alý jáne janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraýdy qalyptastyrý boiynsha usynymdar ázirleý.
Aidos AMANKELDIULY,
"Exclusive Fund"
qoǵamdyq qorynyń jetekshisi
