– Ǵylymda qalai jetistikke jetýge bolady?
– Qai salada bolsyn jetistikke jetý úshin qajyrly eńbek pen bilim qajet. Óz isińe degen mahabbat árqandai qiyndyqty jeńýge kómektesedi. Men sonaý 70-jyldardyń basynda búgingi ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-diń himiia jáne himiialyq tehnologiialar fakýltetin támamdap, aspirant atandym. Árbir ǵalym ótýi tiis ǵylymi satylarynan – atap aitqanda, aǵa laboranttan professor dárejesine deiingi aralyqta 40 jyldan asa ýaqytta júrip óttim. Dese de, áiel balasy úshin otbasy men jumysty qatar alyp júrý qiyn. Óz oiyńda júrgen ideialardy, ǵylymi jańalyqtardy jetkizý, ony júzege asyrý ońai emes. Baqytyma orai, men bárine úlgerdim, sebebi meniń ustazdarym B.A.Beremjanov, M.R.Tanasheva, T.K.Shombalov syndy marǵasqa ǵalymdar boldy.
– Himiia salasynda birneshe shópterdi zerttep, sonyń ishinde elimizde ósetin jantaqtyń qyrǵyzdyq túrimen ainalystyńyz. Osy jumystaryńyz qalai jalǵasyn taýyp jatyr?
– Meniń ǵylymi-zertteý jumysymnyń bir baǵyty osy jantaqtyń qyrǵyzdyq túrine baǵyttalǵan. 1894 jyly nemis ǵalymy Shrenk Balqash óńirine ekspeditsiiaǵa kelgen kezde elimizde ósetin erekshe bir ósimdikti kórgen. Ol kezde qazaqtardy «qyrǵyz» dep ataityn qate túsiniktiń saldarynan jantaqtyń bul túri ALHAGI KIRGISORUM SCHRENK dep atalǵan. Osy baǵyttaǵy zertteýimniń nátijesinde kandidattyq dissertatsiiamdy oidaǵydai qorǵap shyqqan bolatynmyn. Al doktorlyq dissertatsiiamda osy jantaqtan shyǵarylatyn dárilik zattardy óndiriske engizýge arnaldy.
Ǵylymi-zertteý jumystardyń nátijesinde otandyq jantaqtyń qyrǵyzdyq túrinen tundyryndy, 40% – qurǵaq ekstrakt, «Alhidin» degen biologiialyq belsendi keshen jáne onyń negizinde shyryn, 5-% jaqpa mai, gepatoprotektorlyq qasiet kórsetetin tabletka alyndy. Jantaqtyń qyrǵyzdyq túrinen alynǵan tundyryndy tamaqty shaiýǵa, tamaqtaǵy baspany alǵan soń, sol oryndy emdeýge birden-bir em.
«Alhidin» sýbstantsiiasynan alynǵan jaqpa mai teri aýrýlaryn (qurǵaq ekzemany), sonymen qatar, kúiikti jáne kesilgen jerdiń tez jazylýyna áser etedi. Al «Alhidin» sýbstantsiiasynan alynǵan tabletka karsil dárisinen kem túspeitin ót aidaýshy, baýyr tazalaýshy zat ekeni belgili boldy. Sondai-aq, «Alhidin» negizinde hirýrgiia, terapiia, ginekologiia, dermatologiia, qyzyl iek pen aýyz qýysynyń shyryshty qabyǵynyń aýrýy kezinde jáne otorinolaringologiia, gastroentrologiia tájiribesinde aýrýlardy keshendi emdeý barysynda qoldaný usynyldy. Budan ózge de paidaly jaqtary kóp.
Jantaqtan alynǵan tunbaǵa, «Alhidin» sýbstantsiiasyna, odan alynǵan jaqpa maiǵa, shyrynǵa, tabletka dári «Himfarm» AQ-y men birigip óndiristik reglamentter jazyldy. Búginde «Himfarm» poliaktardyń qolyna kóshken. Sonyń saldarynan barlyq jumystar toqtap qaldy. 35 jyl boiy birge jumys istegen «Himfarmnan» ketsem de, úmitimdi úzbedim, endigi jerde «Romatqa» bet buramyz ba degen oiymyz bar.
– Belgili joba aiasynda jumys jasaisyzdar, zertteý jumystarynda týyndaityn qiynshylyqtar bar ma?
– Zertteý jumystary barysynda bir jańa zat alamyz, biraq onyń qurylysyn zertteitin qondyrǵylar joqtyń qasy. Eger qondyrǵylar bolsa kóbirek jumys isteýge múmkindik týar edi. Máselen, zertteý kezinde áýeli bolashaǵy zor shikizatty anyqtaý qajet. Sonan soń biologiialyq belsendi keshen alýymyz kerek. Osydan keiin ǵana odan zat alamyz. Onyń quramy men belsendiligin bilý úshin aqyly túrde ózge institýttarda zertteý jasatamyz. 10 synama alyp barsań, sonyń bireýi ǵana belsendilik kórsetýi múmkin. Aqshany aktivtilik kórsetken 1 synamaǵa emes, zerttelingen 10 synamaǵa tóleisiń. Naryq zamanynda bári aqshaǵa kelip tireledi.
Jantaqtan alynǵan tunbaǵa, «Alhidin» sýbstantsiiasyna, odan alynǵan jaqpa maiǵa, shyrynǵa, tabletka dári «Himfarm» AQ-y men birigip óndiristik reglamentter jazyldy. Búginde «Himfarm» poliaktardyń qolyna kóshken. Osylaisha barlyq jumystar toqtap qaldy. 35 jyl boiy birge jumys istegen «Himfarmnan» ketsem de, úmitimdi úzbedim, endigi jerde «Romatqa» bet buramyz ba degen oiymyz bar.
– Siz sheteldik JOO-men tyǵyz bailanystasyz. Barǵan elderińizdiń ǵylym salasyna qatysty biz úlgi alatyn tájiribeler bar ma?
– Maǵan Pákistannyń Karachi qalasyndaǵy himiia institýtynyń jumys júiesi unady. Máselen, ǵylymi-zertteýmen ainalysatyn oqý orny 5 qabattan turady, ǵimarattyń 4-5 qabatynda tolyǵymen himikter jumys isteidi, ósimdikterden tundyryndy alyp, ony qoiýlatyp, fraktsiiaǵa bóledi, alynǵan fraktsiiany tazartady. Úshinshi qabatqa bólingen materialdyń belsendiligin anyqtaýǵa tapsyrady. 10 synama berdińiz delik, sonyń ishinde ekeýi ǵana belsendilik kórsetse, qalǵandaryn keiinge qoiyp, álgi 2 synamany ári qarai zertteisiz. Sonyń ishinen eń basty negizgi belsendi zat ne ekenin bólip, úshinshi qabatqa qaita tapsyrasyń. Eń uzaq degende 15-20 kúnniń ishinde spekterler nátijesin alyp, jańa nemese eski zat ekenin anyqtaisyz. Sóitip alynǵan nátijeni kitaphanada otyryp ádebietterden oqyp, taldap, zertteisiz de, ary qarai jetekshimen birge taldaisyń. Iaǵni, ǵylymmen túbegeili, tereń ainalysýǵa barlyq múmkinshilikter qarastyrylǵan. Bizdiń elimizde de mundai jaqsy múmkinshilikterdiń júzege asatyn kúni alys emes dep bilemiz.
– Biz dárilik preparattar shyǵarýda importqa táýeldimiz. Ózimizden shyǵatyn dárilerdiń jaǵdaiyna kóńilińiz tola ma?
– Búgingi kúni jyl saiyn ǵylym salasyna bólinetin qarjy kólemi artyp keledi. Dese de, farmatsevtika salasynda bizde aitarlyqtai jetistikter shamaly. Sebebi, elimiz dárilik preparattar shyǵarýda sheteldik óndirýshilerge táýeldi. Naqtyraq aitsaq, elimizde 10 paiyz ǵana dáriler ózimizden shyǵarylady. Elbasy N.Nazarbaev bul kórsetkishti 40-50 paiyzǵa kóterýdi usyndy. Bir ókinishtisi sol – aýyz toltyryp aitatyn farmatsevtikalyq óndirister qaida? Shetelde shyqqan ónimderdi alyp kelip, syrtyna «Made in Kazakhstan» dep jazyp satady. Bizdiń kafedrada jasalǵan birneshe jańa dárilik zattar bar. Sol zattar ekonomikalyq jaǵynan qolaily, tiimdiligi joǵary bolsa da, ysyrylyp qala beredi.
Onyń ústine bizdegi psihologiialyq ahýal basqasha. Jobańa búgin aqsha quiylsa, erteń aqshasyn suraidy. Al joba júzege asyp, nátije berýi úshin ýaqyt pen tózim qajet. Bul rette de otandyq ónimderge degen halyqtyń kózqarasyn ózgertý kerek. Kópshilik adamdar ózimizden shyǵyp jatqan dárilerge senimsizdikpen qaraidy. Paidasy az keibir sheteldik dárilerdi sapaly sanaidy, óitkeni olardyń jarnamasy jer jarady jáne otandyq ónimderdiń sapasy tómen degen jalań túsiniktiń sheńberinen shyǵa almai jatady. Degenmen bizdiń memlekette de úlken ózgerister bolady degen úmitim zor.
Arailym BIMENDIEVA,
«UǴTAO» AQ-y Qoǵammen bailanys qyzmetkeri.
