«Shynymen de, eresekter túsiniksiz jandar», «Eń mańyzdy ádemilik kózge kórinbeidi»... Muny nege umttyq, táiiri? Ózimizdi ózimiz jegidei jep júrip, tapqanymyzdan joǵaltqanymyz kóp ekenin nege oilamaimyz? Bala kóńiliniń tazalyǵyn, shynaiylyǵyn qai jerde umyt qaldyrdyq? Zymyraǵan jyldarǵa ilesip, ózimizden ózimiz alystap ketken joqpyz ba? Ádemilikti kórmek túgil, oǵan tańdanbaityn bolǵanymyz nelikten? Qoiylymnyń ózegi osy suraqtarǵa jaýap izdeitindei...
Shynynda biz kimbiz? Ózin aqyldy, eresek sanaityn adamdar dúnieni meilinshe qarabaiyrlandyryp jibergen joqpyz ba? Qoiylym adamnyń ózin ózine jaqyndatady. Sonysymen de qundy.
[caption id="attachment_8637" align="alignright" width="492"]
Safýan Sháimerdenov buǵan deiin kinoda jáne teatrda ártúrli obrazdardy somdap, óner maidanynda esimin elge tanytqan sańlaqtardyń biri. Bul ret J. Qonaeva aýdarǵan maǵynaǵa, mazmunǵa toly «Kishkentai hanzadany» bir ózi oinap shyqty. «Teatr – jalǵyz akter» uǵymy Batys jurtshylyǵynda burynnan bar támsil. Olar úshin tań bolmas, biraq dál qazaq teatrynda buǵan deiin bir spektakldi jalǵyz akter oinaǵanyn kórgen de, estigen de emespiz. Demek, bul qoiylymnyń eń basty ereksheliginiń ózi akterdiń onshaqty keiipkerdi jalǵyz óziniń oinaýy boldy. Jáne bir keiipkerden ekinshisine, odan ary tizbektep, esh irkilissiz, kórermenin oiǵa da, názik muńǵa da, áserli sezimge de elittire otyryp, aiaǵyna deiin ertip otyrdy. Bir jarym saǵatqa sozylǵan qoiylymdy jurt siltidei tynyp tamashalady. «Tamashalady» degenimiz qalypty sóz, árkim sahnadaǵy oiyn arqyly óziniń balalyq shaǵyn, estelikterin, qazirgi kóńil túkpirindegi tazalyqtardy qaita bir aqtaryp, kirshiksiz, riiasyz sezimderdi bastan keshti.
Áýeli qoiylymnyń dástúrli teatrlardan birneshe ereksheligi bar ekenin aitýǵa tiispiz. Munda qatyp qalǵan dekoratsiia, sahnalyq bezendirý joq. Bar bolǵany ústel, oryndyq jáne jipke asylyp turǵan jalǵyz qobdisha. Úlken teatrlardaǵy airyqsha dekoratsiialardy kórip, kózi úirengen jurt muny birden qabyldai qoiýy ekitalai. Sondai-aq, rejisserdiń (Bolat Ábdrahmanov) kúrdeli oiǵa qurylǵan pesany ejiktep, túsindirmesten, birden tereńine tartar jeli qurǵanyn da kóp adam túsinbei qalýy bek múmkin. Ý-shý, dańǵaza az, onyń ornyn shynaiy qimyl, kóremenmen kórermenshe sóilesetin qarapaiymdylyq, baiaý yrǵaq almastyrǵan.
Munda qatyp qalǵan dekoratsiia, sahnalyq bezendirý joq. Bar bolǵany ústel, oryndyq jáne jipke asylyp turǵan jalǵyz qobdisha. Úlken teatrlardaǵy airyqsha dekoratsiialardy kórip, kózi úirengen jurt muny birden qabyldai qoiýy ekitalai.
Pesanyń uzyn-yrǵasy tómendegidei. Sahara shóline ushaǵy buzylyp qonǵan Ushqysh óziniń balalyq shaǵy týraly oilanady da, sony aqyryn áńgimelei bastaidy. Bala kezinde sýretshi bolýdy kóksep, pildiń sýretin salady. Úlkenderge kórsetkende olar birden: «Bul qalpaq qoi» deidi. Bala ań-tań. Sheberligin jetildirý úshin sol sýretti anyǵyraq etip qaita salady. Úlkender taǵy da qalpaq ekenin aitady. Ushqysh sol sátti esine túsirip, úlkenderdiń kózqarasynyń qashanda bala kóńilindegini dáp basyp tani almaitynyna tańdanady. Osy kezde ien dalada ózge ǵalamshardan kelgen Kishkentai Hanzada keledi. Ol ushqyshqa qoshaqannyń sýretin salyp berýdi ótinedi. Biraq anany-mynany syzǵanymen, báribir onyń kókeiindegi sýretti syzyp bere almaidy. Oǵan álgi sýretti kórsetkende: «Bul – pil» deidi birden. Mine, Kishkentai hanzada men Ushqyshtyń arasyndaǵy dialog osydan bastalady. Aqyry, ushqysh oǵan kishkentai qobdishanyń sýretin syzyp, «Mine, seniń qoshaqanyń» deidi. Osy qobdishanyń ishinde óziniń qoshaqany barlyǵyna ilanǵan bala máz bolyp, ony óziniń álemine alyp ketýdi armandaidy. Budan keiin bala óziniń jalǵyz Gúli baryn aityp, ony qoshaqannyń jep qoiýy múmkin ekenin oilap, júregi aýyrady. Budan keiin sahnaǵa Raýshan gúl, Patsha, Ataqqumar, Maskúnem, Isker adam, Geograf, Shyraqshy, Túlki, Jylandar birinen soń biri shyǵady. Árkimniń óz álemi bar. Barlyǵy óz áleminiń qojasy. Kishkentai hanzadanyń sapary barysynda túigeni, barlyǵy óz planetalarynda jalǵyz bolǵanyna qaramastan, ózderin sol jerdiń ámirshisi sezinetindigi. Patsha da, Ataqqumar da, Isker adam da janynda eshkim bolmasa da, sol álemge bilik etýdi armandaidy. Jalǵyz ózi – búkil eldiń tutqasy. Oilap qarasaq, qoiylymnyń óne boiynda adamdardyń egoistigi, menmendigi, ataqqumarlyǵy, ózimshildigi aiaýsyz synalady.
Shynynda biz kimbiz? Ózin aqyldy, eresek sanaityn adamdar dúnieni meilinshe qarabaiyrlandyryp jibergen joqpyz ba? Qoiylym adamnyń ózin ózine jaqyndatady. Sonysymen de qundy.
Asyly, bul qoiylymnyń aitar oiy tym tereńde jatyr. Biz betin qalqyp berip otyrmyz. Bizdi qýantqany, qazaq teatryna ózindik izdenispen jańa kezeń bastaýdy kóksegen akterdiń batyldyǵy. Jańalyqqa jany qumar kórermen úshin – olja, jańalyqtyń bárin jatsyna qaratiyndar úshin – «túkke turǵysyz dúnie». Monospektakldiń júgi aýyr. Oǵan sai pesa jazý úshin izdengish, oily, qalamy qarymdy dramatýrg kerek. Jastardyń arasynan jańa qoiylymǵa arqaý bolar pesa jazatyn qalamgerlerdiń tabylaryna senemiz. Sonymen qatar, «Tamshy» qorynyń basy-qasynda júrgen azamattarǵa da aitar alǵysymyz sheksiz. Ónerdi qoldaǵandardyń utylǵany joq.
T. ÓSKENBAI.
