Freedom Inside '26

Dintanýshy mamannyń qoǵamdaǵy oryny qandai?

Dintanýshy mamannyń qoǵamdaǵy oryny qandai?
Dini ekstrmizm men terrorizmniń máselelerin sheshýde dintanýshy mamandardyń kómegine júginýdiń mańyzy zor. Jalpy, dintaný salasyn damytý arqyly bizder jas urpaqty qaýipti dini aǵymdardyń sońyna túsip ketpeýden saqtaimyz. Osy rette bilikti dintanýshy mamandar elimizdi dintaný salasyn damytyp, halyqtyń dinge qatysty uǵym-túsinigin damytýdyń mańyzy zor ekenin alǵa tarttýda.

Bilikti dintanýshy maman Keńshilik Tyshhan elimiz táýelsizdikke ie bolǵan toqsanynshy jyldary qoǵam tarapynan dintanýshylarǵa suranystyń anaý aitqandai bolmaǵanyn alǵa tartty.

– Biz eń alǵash dintaný mamandyǵy boiynshy bilim alǵanymyzda, «qoǵamǵa dintanýshy maman kerek pe» degen suraq týyndady. Sol sebepti dintaný mamandyǵy kóp jerde ógei balanyń kúiin keship, arbany besinshi dońǵalaǵy sekildi jaǵdaiǵa tap bolǵany jasyryn emes. Dintaný mamandyǵyn filosofiia fakýltetiniń ishindegi bir bólimniń biri boldy. Al bul mamandyqty meńgerýge ańsary aýǵan jastar oqý oryndy bitirgennen keiin qaida baryp jumys isteitini belgisiz bolǵandyqtan, keibir jyldary dintanýshy mamandarǵa arab tiliniń mamany degen ataq qosaqtap bergeni de esimizde. Osylaisha toqsanynshy jyldary dintaný mamandyǵy qazaq qoǵamynan óz orynyn taba alǵan joq. Tek 2010 jyldan keiin jaǵdai kúrt ózgerdi. Dál osy ýaqytta elimizde bóten aǵymnyń sońynda ketken ekstremistter tóbe kórsetip, elimizdiń qaýipsizdigine qaýip tóndire bastaǵan bolatyn. Mine, osydan keiin dintanýshy mamandyǵyna degen qurmet paida boldy, – deidi Keńshilik Tyshhan myrza.

Iá, aitsa aitqanda o basta dintanýshy mamandarǵa degen qoǵamdyq ómirimizdi durys kózqaras qalyptaspaǵany jasyryp jabýdyń jóni joq. Tipti, sol kezde dintanýshy mamandardyń diplomyna «molda» dep jazyp beremiz be dep ázildegen adamdar da bolǵan edi.

Qazirgi tańda dintanýshy mamandardyń qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekeni aiqyndalyp keledi. Osy ýaqytqa deiin jastarymyzdyń túrli jat aǵymdardyń sońynda ketip adasýyna olarǵa durys joldy nusaqaityn mamandardyń bolmaýy kóp zardabyn tigizdi.

Elimizde dintaný mamandyǵyna qatysty mundai kózqarastyń qalyptasýyna ne sebep boldy? Bizdińshe, munyń basty sebebi retinde Qazaqstan óziniń táýelsizdigin alǵanǵa deiin ateistik qoǵamda ómir súrip, kúndelikti ómirde dintanýshy mamanǵa múlde oryn bolmaǵanymen bailanystyrýǵa bolatyn siiaqty.

2010-2011 jyldary elimizde jat aǵymnyń sońynda túsken ekstremistterdiń áreketinen keiin bilik oryndary dintanýshynyń qoǵamdaǵy oryny jaiynda oilana bastady. Mine, osydan keiin dintanýshy mamandardy daiyndaý, qoǵamdyq ortada ózin bilikti dintanýshy retinde tanytqan mamandardyń oi-pikirine qulaq asý, olarmen keńesý ádepki dúniege ainaldy.

Halyqtyń dini saýattylǵyn ashý úshin arnaiy úgit-nasihat toptary qurylyp, oǵan bilikti dintanýshylardy tartyp, profilaktikalyq jumystar bastalǵanyn bilemiz. Mundai mańyzdy is-sharalar el ishinde áli de jalǵasýda.

Dintanýshy maman Keńshilik myrzamen pikirleskenimizde qazirgi qoǵamda dintanýshyǵa qatysty naqty kózqaras áli tolyq qalyptaspaǵanyn alǵa tartty.

– Táýelsizdik alǵan alǵash jyldary dintanýshy mamandardy daiarlaǵanda qazaq qoǵamnyń maqsaty aiqyn bolmady. Dál sol tusta eiforiialyq kúidi bastan keshekn el azamattary óziniń rýhani qundylyqtaryn oralyp jatty. Jer-jerde meshitter ashylyp, biraz jurt óz betinshe Islam dinin tanyp bilýge umtyldy. Sol kezde bolashaqta dintanýshy mamandardyń qajet bolatyny jaiyndaǵy alǵashqy belgiler paida bolǵan soń, oqý oryndar dintanýshy mamandar daiarlaýǵa den qoiǵanyn bilemiz. Dál sol tusta qoǵamnyń dinge qarsy kózaqarasy qalaptaspaǵan edi. Sonyń kesirinen jat aǵymdar da Qazaqstanǵa enip, jastardy óz qataryna tarta bastady. Qoǵamda dintanýshy mamannyń oryny aiqyndalmaǵandyqtan elimizdegi joǵary oqý oryndary dintanýshy mamandardy daiarlaýda naqty qolmen ustap kórsetip, sózben jetkizetindei ustanymdary bolmady. Sonyń saldarynan dintanýshylardyń bir bóligi filosofiialyq baǵytta bilim alsa, endi bir bóligi taza teologiia boiynsha bilimin jetildirdi, – deidi sala mamany.

Shyny kerek qazir sol tustaǵy keibir kózqarastar áli de saqtalyp qalǵany jasyryn emes. Damyǵan batys elderinde dintanýshy degen maman joq. Taza din máselelerimen ainalysatyn mamandardy teolog dep ataidy. Din men qoǵamnyń arajigi anyqtalǵan. Dini ustanym jeke adamnyń ishki dúniesi bolyp eseptelinedi.

Bul úshin olar kóshede dini ustanymyna bailanysty daýlasyp jatpaidy. Al bizde jaǵdai kersinshe qalyptasqan, din jolynda júrgen azamattar dini amaldardy ózin musylman dep sanaityn adamdardyń múltkisiz orndaýy kerek dep esepteidi. Sol úshin daýlasyp, qyzyl keńirdek bolyp jatatyny ádetke ainalǵan. Búginde daýlasýshy taraptardy ortaq mámilege keltiretin maman dy dintanýshy bolýy kerek.

Osy rette Keńshilik Tyshhan kez kelgen dintanýshy maman jurttyń ortaq pikirge uiystyrý úshin ulttyq qundylyqtardy, memlekettik baǵyt-baǵdaryn sóz etip, daýlasqan taraptardy ortaq mámilege kelýine kúsh salýy kerek dep esepteitinin aitty. Bul rette dintanýshynyń qoǵamdaǵy qyzmeti mediatorlyqpen ushtasyp jatatynyn ańǵarýǵa bolady.

Elimizdiń memlekettik ustanymy, jergilikti halyqqa tán dástúrli qundylyqtary dini kózqarastan joǵary turýy kerek. Sol kezde qoǵam kemeldenip, damýdyń biik satysyna jetedi. Osy turǵydan alyp qaraǵanda elimizde bilikti dini mamandardyń qalyptasýy qoǵamnyń jańa sapaǵa aiaq basýymen astasyp jatqanyn baiqaýǵa bolady.

Sondyqtan memleketimiz bilikti dintanýshy mamandardy jergilikti jerlerdegi din isteri ortalyqtaryna jumysqa tartyp, memleket múddesi jolynda jumys isteýine jaǵdai jasaýy kerek. Sol kezde qazaq qoǵamy gúldenip, úlken mádenietke qol jetkizetin bolady.

Nurlan Jumaqanov