Qazir ǵalamnyń aqiqatqa den qoiǵan tarihshylary «Aziia – barsha adam¬zat¬tyń Otany» degen pikirge amalsyzdan toqtasyp otyr. Eýraziia qurlyǵyn erkin jailaǵan kóne túrkiler adamzat ataýlyǵa aldymen órkeniet sáýlesin shashty. Uly dalamyzda tuńǵysh jazý mádenieti, qala turǵyzý óneri paida boldy.
Metallýrgiianyń otanyna ainaldyq, jylqy bastaǵan jabaiy maldardy tuńǵysh qolǵa úirettik, altyn adamdy músindedik. B.e.d. úshinshi myńjyldyqta Qosózende álem órkenietiniń altyn besigine ainalǵan shýmerler ǵalamatyn qoldan jasaǵandar – osy Uly daladan yǵysyp barǵan bizdiń dańqty babalarymyz!
Demek, kóne túrik tili b.e.d. úshinshi myńjyldyqta shýmer tilimen qatar qoldanylǵandyǵyn, tipti shýmer tili dep júrgenimizdiń ózi naǵyz túrik tili eken¬digi aiǵaqtaldy dál búgin. Órkeniet ataýly, mine, osy aradan Mysyrǵa jáne Eýraziia qurlyǵynyń ózge óńirlerine jetti emes pe! Al kórshiles Qytaiyńyzda órkeniet oshaǵy b.e.d. ekinshi myńjyldyqtyń ekinshi jartysynda ǵana paida bolǵandyǵyn eskerseńiz, erkindikti enshilegen erler isine esińiz kete tańdanasyz da!
Yqylym zamanalardan beri taǵdyr tálkegine batyldyǵy men baiybyn, aqyl parasatyn qalqan ete bilgen bahadúr babalarymyz ana sútimen daryǵan týǵan tilimizdi, mynaý uly dalany miras etip qaldyra bildi.
Tarih tájiribesine qarap otyrsaq, bizdiń babalarymyz týǵan tilimizge, sol til arqyly jasalynatyn rýhani qundylyqtarymyzǵa jete kóńil bólgen. Osylaisha, ulttyń basty belgisi – tildiń qamyn kúniburyn qamdaǵan. Búginde álem ǵalymdarynyń ózi jer betinde aldymen kóne túrki tili paida bolǵandyǵyn moiyndap jatyr.
Aliaska betke alǵash 30-40 myń jyldai buryn ótken adamdardyń tikelei urpaqtary retinde sanalyp, búginderi Ortalyq jáne ońtústik Amerikany jailaityn maiia, astek, kechýa halyqtarynyń sózdik qorlarynda túrik tiline jaqyn mysaldardyń kezdesýi olardyń túp-tek tórkininiń tarihy tym áride, aziialyq atamekenderde jatqanyn kórsetedi. Túrki halyqtarynyń ejelden jazý, syzý, ádebiet, óner, tarihy, egin egý, qala salý arnasynyń bar ekendigi qazirgi tańda aq álemge áigili bolyp otyr.
Árine osyndai órkenietimizdi ázirshe tolyq moiyndai qoimaýshylar ushyrasady.
Alaida munyń bári – ýaqytsha dúnie.Túrkilik syna jazýy - álgi aitqan kóne órkeniettiń bultartpas kórinisi. Osy arada mysalǵa, bizdiń eramyzǵa deiingi 5-4 ǵasyrǵa tán Eńbekshiqazaq aýdany Esik qalasy irgesindegi obadan tabylǵan Úisin patshalyǵy hanzadasynyń altyn beinesi jáne sondaǵy kúmis zerenniń syrtqy betine eki qatar etip jazylǵan syna jazýynyń mán-maǵynasy erkin eldigimizben qatar keler urpaq qamyn tereń tolǵana biler erteden kele jatqan ultjandylyǵymyzdy bildiredi. Demek, mynaý uly dalanyń ieleri budan 2500 jyldan astam mezgilden beri álipbii bar órkeniet órisinde ǵumyr keshken.
Al, islam qundylyqtarynyń basty qaǵidattary Quranda kórinis tapqan.
Uly dalamyzǵa islam dini kelgende ata-babalarymyz etnikalyq tabiǵatymyzǵa, eń bastysy dástúr-saltymyzǵa kereǵar kelmeitindigin birden túisindi. Ádepkide tosyrqai qaraǵan halqymyz da birte-birte asyl dinniń ishki bolmysyna dendedi.
Ata dástúri men islam dinin qos qanatyna balaǵan jurtymyz kúni búginge deiin osynaý temirqazyǵynan ainyp kórgen emes.
Sóitip, ár pendeniń jan-dúniesi, bolmys[1]bitimin pash etetin mádenietimiz, iaki ádeptilik júiemiz óziniń asyl arnasyn zamana aǵymyna sai jańa ólshemdermen tolyqtyra tústi. Salt-dástúrimiz adamgershilik imandylyq, ar-uiat, kisilik, kishilik, izettilik syndy áý bastaǵy qasietterimiz arqyly odan ári tamyrlandy.
Din men mádeniet qatynasy, túptep kelgende, halyq rýhynyń asqaqtap, eldik, otanshyldyq sezimniń kúsheiýine yqpal etýge tiis! Óitkeni, qai-qaisymyzǵa da qasietti Otanymyzdy gúldendirip, mynaý baǵanaly baitaǵymyzdy urpaqqa qaldyrýdan, Táýelsizdigimizdi baiandy etýden asqan borysh joq!
Mine, sol sebepti de, «myń ólip, myń tirilgen» halqymyz Májilis depýtattarynyń elimizde etek jaiyp bara jatqan islam ishindegi dinii teris aǵymdarǵa zańmyn tyiym salý kerek degen jýyrdaǵy málimdemelerin biraýyzdan qoldaidy.
Avtor: Ámire Árin
2023 jylǵy 4 qyrkúiektegi №60
Kórsetiletin qyzmetterdi memlekettik satyp alý týraly sharty aiasynda kelisýge usynylǵan eksperttik material
