Timýr Seiitmuratovtyń pikirinshe Aq úi Kremlmen az ýaqytqa bolsa da til tabysqandy durys dep taýyp, bar nazaryn Beijińge aýdarǵan.
“Baiden Pýtinmen salǵylasa berýdi doǵaryp, ailaǵa salǵandy jón kórgendei. Sharýanyń sanktsiiamen sheshilmesine kózi jetkendei. Resei prezidentiniń AQSh-qa tisi batpasa da, Batysty bopsalaýy múmkin. Sodan da bolar “Soltústik aǵynǵa” sanktsiia salýdy keiinge qaldyrdy. Ýkrainany NATO májilisine shaqyrýdan bas tartty. Osy aidyń 16-ynda Jenevada Pýtinmen júzdeskeli otyr. Kremldiń kósemi de Baidenmen pátýalasýǵa ket ári emes”, – deidi ol.
Áitse de AQSh-tyń Beijińge qatysty pozitsiiasy bosańsymaidy. Kerisinshe kúresti kúsheite túsýdi kózdep otyr. Ekonomikalyq, áskeri-saiasi, aqparattyq saladaǵy teketires munymen tynbai, epidemiologiialyq baǵytqa oiysatyn syńaiy bar. Amerika ǵalymdary koronavirýs Qytaidyń “tól” ónimi ekenin, onyń Ýhandaǵy zerthanada ázirlengenin aida álemge áshkere etpek.
Sói degen Seiitmuratov aldymen The Wall Street Journal-da jaryq kórgen maqalany mysal etipti.
Maqalada indet týraly habar berilmei tura (2019 jyldyń qarashasynda) Ýhandaǵy zerthananyń úsh birdei mamany koronavirýsqa uqsas simptomdarmen aýrýhanaǵa jatqyzylǵany aitylady. Qytai koronavirýs juqtyrǵan alǵashqy jaitty tek bir ai ótkesin jariia etken, ári virýstyń adamnan adamǵa taralmaitynyn aityp, onyń shyǵý tegin Ýhandaǵy balyq bazarymen bailanystarǵan.
“Munda bir shikilik bary anyq edi. AQSh-tyń barlaý qyzmeti Beijińniń bir barmaǵyn búgip qalǵanyn bildi. Virýstyń qoldan jasalǵany Tramptyń tusynda aityla bastady. Biraq sailaý qarsańyndaǵy qarbalas bul máselege tereń úńilýge múmkindik bermedi.
Bilik basyna Baiden kelgesin Amerika milliondaǵan adamnyń ómirin úzgen indettiń shyǵý tegin indete zertteýge kiristi. Tramptyń tusynda koronavirýstyń qoldan jasalǵanyn úzildi-kesildi joqqa shyǵarǵan áigili doktor Faýchi aiaqasty aitqanynan ainyp, “COVID-19 zerthanada ázirlenýi ábden múmkin” degen joramal jasapty.
Feisbýk pen Tvitter de virýstyń Qytaidyń qolymen jasalǵanyna senetin azdy-kópti aýditoriiany bloktaýdy doǵarypty. Tramptyń tusynda álemjeliler virýsqa qatysty álgindei aqpar taratqan kez-kelgen paraqshany, topty aqtalýǵa mursha bermei buǵattap tastaityn. Soǵan qaraǵanda AQSh-tyń indettiń shyǵý tegi men taralýyna qatysty kózqarasy ózgeriske ushyraǵan syńaily…”, – deidi Seiitmuratov.
…
Aq úi basshysy da indettiń “jaratylysyn” Ýhandaǵy zerthanamen bailanystyrady. Baiden virýstyń tabiǵi túrde taralǵanyna ilanbai otyr. Túneýkúngi málimdesinde koronavirýstyń zerthanadaǵy apat saldarynan aýa jaiylǵany aitylǵan. Batys elderi de AQSh-tyń boljamyn quptap otyr.
Al Baiden Amerikanyń barlaý qyzmetine ázirgi qolda bar málimetti áli de tolyqtyryp, 90 kún ishinde zertteý nátijesiniń qorytyndysyn jariialaýdy tapsyrǵan bolatyn. Barlaý isine Batys elderi de atsalyspaq.
Aǵylshynnyń Telegraph jáne Times basylymdarynyń habarlaýynsha Ulybritaniianyń “djeims bondtary” Qytaidyń jalpaq álemnen jasyrǵan qupiiasyn jariia etýge asyq. Koronavirýstyń zerthanadan taralǵanyna senetin elderdiń qatary kún ótken saiyn artyp keledi.
“Baiden buiyrǵan 9 aidyń ishinde buǵan Qytai bultartpaityndai anyq-qanyq aiǵaq tabylýy qajet. Shyny kerek AQSh pen Batystyń barlaý qyzmeti tym kesh qimyldady. Tramptyń sózin jyndynyń sandyraǵyna balady. Qanshama ǵalymnyń eńbegi eskerýisiz qaldy. Olardyń argýmenti nyq, dáleli aiqyn edi”, – deidi Seiitmuratov.
…
Solardyń biri tanymal aǵylshyn ǵalymy Angýs Dalglish pen belgili norveg virýsology Birgen Sorensen. Bul ekeýi virýstyń jasandy jolmen jasalǵanyn byltyrǵy jyly-aq málimdegen. Qoldarynda naqty dálel baryn, ony Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymyna usynýǵa ázir ekenin aitqan deidi Seiitmuratov.
“Qytai ǵalymdary koronavirýsty zerthanada jasap shyqty. Artynan virýsty tabiǵi túrde taralǵandai etip habar taratyp, kózge túser aiǵaqtyń kózin joiyp, izin jasyrmaq boldy. Ýhan ǵalymdarynyń 2002 jylmen 2019 jylǵa deiingi tájiribelerin túgel súzip shyqtyq. Qytai ǵalymdary koronavirýstyń jańa túrin oilap tabýǵa talpynǵan degen toqtamǵa keldik”, – degen edi buǵan deiin Dalglish myrza.
Al Sorensenniń aitýynsha Ýhan zerthanasynyń mamandary adam aǵzasyna tez taralatyn virýsty oilap tabýǵa tyrysqan.
“Bul tez taralýymen qoimai adamdy alyp jyǵatyn asa qaýipti, juqpaly virýs edi. Úńgirdegi jarqanattyń aǵzasyndaǵy virýsty negizge alyp, ony SARS-tyń buǵan deiingi túrimen “býdandastyryp”, qaýipti mýtantqa ainaldyrdy. Buǵan dálel koronavirýstyń “tikeneginen” tabylǵan tórt satyly amin qyshqyly”, – deidi Dalglish.
Norveg virýsology áriptesiniń sózin quptap otyr.
“Virýs adam jasýshasyna keneshe jabysady. Jasýsha teris óristi bolsa da talǵamaidy. Mundai tórt satyly amin qyshqyly tabiǵatta tym sirek kezdesedi…”, – deidi ol.
Byltyrǵy jyldyń sáýir aiynda áigili virýsolog, Nobel syilyǵynyń laýreaty Liýk Montane de dál osyǵan uqsas pikir bildirgeni esimizde. Frantsýz ǵalymy virýstyń jabaiy janýardan juqqanyna senbeitinin, munyń bárin Beijiń biligi oilap tapqanyn, virýstyń Ýhandaǵy zerthanadan taralǵanyn aitqan edi.
“Álbette Qytai muny moiyndamaidy. Virýstyń shyǵý tegin anyqtaýǵa tyrysqan AQSh-tyń jolyn kesýge tyrysady. Aiypty Amerikanyń ózine ysyryp, muny saiasi oiynǵa balap otyr. Áitkenmen áliptiń artyn baǵaiyq. Baiden barlaý qyzmetine 90 kún mursat berdi. Osy úsh aidyń ishinde virýstyń jasandy jolmen jasalǵany anyq dáleldense Aq úi Qytaidy oq shyǵyndamai-aq alady. Alpaýyt degen ataǵynan aiyrady.
AQSh pen Qytaidyń arpalysy kemeline kelip, arnasynan asyp tógilýge shaq tur. 90 kúnnnen keiin bul shaiqastyń jeńimpazy belgili bolady”, – deidi Seiitmuratov.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
