– Bul jaǵyn dáp basyp aitý qiynyraq. Meniń oiymsha, jańa Úkimet jańa maqsattarǵa qurylǵan jańa josparlarǵa sai reformalar jasaýy kerek. Iaǵni, álemdik daǵdarystan shyǵý jolyn qarastyrýǵa qaýqarly bolǵany jón. Sondyqtan sol reformalardy jasaityn kabinet kerek. Bul degenimiz Másimov jańa Úkimet quramyn jetildirip, aýys-túiis jasaýy múmkin azdaǵan. Kóp ózgeris bolmaýy zańdy. Másimov sheshpeidi, bárin Aqorda belgileidi. Qalai bolǵan kúnde de daǵdarystan shyǵý jáne odan ary damý baǵdarlamasy ózgeredi. Sebebi, daǵdarystyń aýany qalai ózgereri, onyń elimizge qalai áser eteri beimálim. Qazir álemdik baǵamda munaidyń, ýrannyń, bidaidyń, tipten qara metaldardyń da baǵasy quldyrap ketti. Bul birneshe mańyzdy salalardy qiyndyqqa aparady. Mysaly, bizdegi qarmetkombinatta myńdaǵan shahterler jumys isteidi. Kómirshiler sol shahtalardyń jumysy arqyly kún kórip otyr. Kómirge suranys arta ma, azaia ma, sony jiti zertteý kerek. Kúni erteń suranys azaisa, talai adam jumyssyz qalmasyna kim kepil? Qazir qarametall suranysy, sosyn qurysh suranysy tómendep barady. Elimizde ýran óndirisi damyǵan. Biraq Eýropa men Japoniiada ýranǵa suranys quldyraǵanymen, Qytaida suranys bar. AQSh-ta ýrannan birte-birte bas tartady. Óitkeni, olar munai men gaz óndirisine basa mán berýde. Munai men gaz baǵasynyń qashan kóteriletinin qazirshe bile almaimyz. Álemdik naryqta bidaidyń baǵasy tómendep barady. Bidaidyń arzan nemese qymbat bolýy kelesi jyldyń aiaǵynda belgili bolady. Bidai baǵasy astyq jinalǵannan keiingi dúniejúzilik naryqqa táýeldi. Aýylsharýashylyǵy tek qana bidaiǵa qarap qalmai, basqa da daqyldarǵa kóńil bólmese, dihandardyń tókken teri aqtalmai qalýy ǵajap emes. Mysaly, kópjyldyq ósimdikterge, júgeri, maily daqyldarǵa nazar salǵan jón. Qazir maily daqyldarǵa suranys artýda. Qaraqumyqtyń da baǵasy kóterilip tur. Biz keler jyldyń kúzinde qanshalyqty mol ónim jinaimyz, olarǵa suranys bola ma, ol jaǵyn tap basyp aita almaimyz. Tap qazir qaraqumyq pen maily daqyldardyń baǵasy joǵary. Bidaiǵa suranys bolmaýy múmkin. Biyl qys jaily bolǵan siiaqty. Ylǵal mol. Sondyqtan aýylsharýashylyǵyn basqaratyn mamanǵa artylar júk kóp. Osy salany qaýyrt jumys kútip tur desek qatelespeimiz. Daǵdarys kezinde aýylsharýashylyǵynyń damýyna oń yqpal etsek, Úkimet te, qarapaiym halyq ta utylmaidy.
Bilerimiz, jańa Úkimetti talai synaq kútip tur. Ekonomikalyq, saiasi, áleýmettik reformalar.
Munyń zardabyn tek Resei tartpaidy, álemdik ekonomikaǵa da belgili dárejede salqyny tiedi. Ekonomikalyq soǵystardyń baǵyty ózgerip, álemdik naryqta kúrdeli jaǵdai qalyptasady. Mundai sátterden keibir elder utsa, endi bireýleri tyǵyryqqa tireledi. Qazaqstan qandai tásil qoldanady? Batys pen Reseidiń arasyndaǵy salqyn qabaq qatynas kezinde ózimizdi qalai ustaimyz? Bul Úkimettiń saiasatyna, kelissózine, jumysyna tike qatysty bolmaq.
– Budan burynǵy Prezidenttik sailaýdan keiin Nazarbaev Másimov Úkimetine senim bildirgen edi. Osy joly da solai etti. Munyń qandai sebebi bar dep oilaisyz?
– Nazarbaev biligin jumsaq avtoritarizm, kózi ashyq avtoritarizm desek te bolady. Iaǵni, bizde kóp jaǵdaida saiasi pragmatizm jeńedi. Úkimetti kim basqarsa da, daǵdarystan shyǵýdyń jolyn tabýy kerek. Másimovke senim bildirýiniń kóptegen sebebi bolýy kádik. Ishki jáne syrtqy. Aqordaǵa yqpaldy toptardyń kóńilinen shyǵatyn, Reseimen bailanysy jaqsy adam ǵana Úkimetti uzaq basqarady...
– Qazir álem daýyldy kúngi teńiz beti sekildi jii tolqyn atyp, ári-sári kúide tur. Ýkraina men Siriiadaǵy jaǵdai, óristep kele jatqan terrorizm men ekstremizm, Batys pen Resei arasyndaǵy aiqas, t.b. Álemde bolyp jatqan osyndai máselelerden Qazaqstannyń qaǵys qalmasy belgili. Osyǵan bailanysty jańa Úkimettiń aldaǵy saiasi baǵyty men ustanymdary qandai bolmaq?
– Óziń aitqandai, halyqaralyq jaǵdai kúrdeli. Bizdiń odaqtasymyz Resei Ýkrainamen jabyq soǵysta. Resei sanktsiialardyń astynda qaldy. Ol shettetýlerdiń yzǵary bizge de tiip jatyr. Biz Eýraziialyq odaqtyń quramyndamyz. Biraq bul odaqtyń erejeleri keide oryndalady, keide oryndalmai jatady. Tipten arada «saýda soǵysy» bar siiaqty. Máselen, olardyń etterin biz jibermeimiz, keide olar jibermeidi. Munda saiasi sebepter de bolýy múmkin. Iaǵni, impýlistik saiasi sebepter. Bir bastyqtyń kóńiline jaqpai qalamyz-aý degen siiaqty. Resei men Ýkraina soǵysynda Ýkainaǵa búkil Batys kómekke kelýde. Eger bul jaǵdai ýshyǵa tússe, sanktsiialar odan saiyn kúsheiýi nemese báseńdeýi múmkin.
Bul degenimiz Másimov jańa Úkimet quramyn jetildirip, aýys-túiis jasaýy múmkin azdaǵan. Kóp ózgeris bolmaýy zańdy. Másimov sheshpeidi, bárin Aqorda belgileidi.
Munyń zardabyn tek Resei tartpaidy, álemdik ekonomikaǵa da belgili dárejede salqyny tiedi. Ekonomikalyq soǵystardyń baǵyty ózgerip, álemdik naryqta kúrdeli jaǵdai qalyptasady. Mundai sátterden keibir elder utsa, endi bireýleri tyǵyryqqa tireledi. Qazaqstan qandai tásil qoldanady? Batys pen Reseidiń arasyndaǵy salqyn qabaq qatynas kezinde ózimizdi qalai ustaimyz? Bul Úkimettiń saiasatyna, kelissózine, jumysyna tike qatysty bolmaq.
–AQSh pen Eýropa elderi Reseige sanktsiia salǵan soń, Resei men Qytaidyń ekonomikalyq bailanystary arta tústi. Eger bolashaqta Resei Qytaiǵa ekonomikalyq táýeldilikke urynsa, onda Qytaidyń Orta Aziia elderine de yqpaly eselep artatyny aidan anyq. Munyń Qazaqstanǵa tóndirer qaýpi barma?
– Meniń oiymsha, qazirgi Batys pen Reseidiń teketiresi Reseidiń utylysymen aiaqtalady. Bir jaǵynan bul Qazaqstanǵa tiimsiz bolǵanymen, tiimdi jaqtary da bar. Tiimdi jaǵyn aitalyq. Qazaqstan men Iran qatynastary bolmaq. Iran kezinde sanktsiialardyń astynda qalǵan memleket. Sol sanktsiialardyń báseńdeýi múmkin. Eger solai bolsa, Kaspii arqyly jáne temirjol arqyly Iranmen saýdany kúsheitýge bolady. Bizdiń bidaidy satyp alýshy elderdiń biri – Iran. Irannyń munaiy satylmaǵan soń, olardyń jaǵdai múshkil bolatyn. Jaǵdailary ońalyp jatsa, olardyń qarjylyq sektory kúsheiip, ekonomikasy jandanady. Al tiimsiz tusy, munai men gazdyń arzandaýyna ákeledi. Bul bizge de qiyndyq týdyrady. Qalai bolsa da, beibit bolǵany jaqsy.Al Qytai... Qytai, árine, kúsheiedi. Menińshe, qazir ekinshi qyrǵi qabaq soǵys bolyp jatyr. Birinshi qyrǵi qabaq soǵys 1945 jyly bastalyp, 1991 jyly KSRO-nyń kúireýimen aiaqtaldy. Sotsialistik odaqtas elder qulap, onyń ornyna egemendi Shyǵys ortalyq Eýropa paida boldy. Olar birden NATO-ǵa qosylyp ketti.
Endi, mine, ekinshi qyrǵi qabaq soǵysy bastalǵan siiaqty. Pýtin Miýnhende qatty, yzǵarly sóz sóiledi. Batys buryn birinshi jaýym Iran dep bilse, endi negizgi dushpany Resei siiaqty bolyp otyr. Olar bul talastyń túbine jetpei qoimaityn sekildi.
– Qazaqstan geografiialyq jaqtan eki alyp derjavanyń ortasynda tur. Álem saiasatkerleri «Qytai qaýpi» týraly baiaǵydan aityp keledi. Ýkraina jaǵdaiynan keiin Reseidiń betperdesi sypyryla bastady. Qazaqstannyń osy qaýipterden «ógizdi de óltirmei, arbany da syndyrmai,» aman shyǵatyn joly bar ma?
– Menińshe, negizgi qaýip Resei tarapynan. Óitkeni, Ýkrainaǵa shabýyl jasaǵan Resei. Al Qytai birinshi qyrǵi qabaq soǵysynda sotsialistik memleket bolsa da, KSRO-men dos bolǵan joq. Sodan keiin HIH ǵasyrdyń ortasynda Qytaidyń báseńdegen kezeńi boldy. Qytaidyń jerlerin Portýgaliia, Ulybritaniia, Germaniia, Resei t.b. sekildi elder ózara bóliske salyp, tartyp aldy. Sol atalǵan memleketterdiń bári tartyp alǵan jerlerin qaitaryp berdi. Tek Resei ǵana áli kúnge Qytaidan alǵan jerin ózine qaitarǵan joq. Ýssýriiskii krai, Amýrskii krai, Primorskii krai 1858-1860 jyldardaǵy Aigýn – Pekin kelisimi boiynsha Reseidiń Qytaidan tartyp alǵan jerleri bolatyn. Al Germaniia óz territoriiasyn biriktirdi. Áitse de, Kaliningrad obylysy áli de Resei aýmaǵynda. Sol sebepten de, geosaiasi jaqtan bárine jaqpaityn jaý Resei bolatyn shyǵar. Osy jaǵyna mán berseńiz, Reseige dos tabý qiyn sekildi. Qytaidyń da óz múddesi bar. Olardyń kezinde Resei alǵan jerleriniń aýmaǵy edáýir úlken aýmaqty qamtidy. Birneshe Eýropa memleketteri syiyp ketedi desek te bolady. Saiyp kelgende, Qytai da Reseidiń quldyraýyna, tipti ydyraýyna da peiildi sekildi.
Qazaqstan kópvektorly saiasat ustanýǵa tyrysyp baǵýda. Áitkenmen, Reseidiń yqpaly azaimai tur. Olardan birjola teris burylyp ketý dál qazirgi pozitsiiada múmkin emes... Bizdiń bilik eki ottyń ortasynda otyr. Budan aman-esen ótý úshin saiasi kóregendik kerek-aq. Onyń bári Úkimettiń jáne Aqordanyń kózqarasy men ózindik tájiribesine bailanysty...
Áńgimelesken Nurserik TILEÝQABYL
