Azattyqty ańsaǵan Isatai!
Bul jerdi mekendeýge Bókei han 1812 jylǵy 12 martta Isataiǵa ruqsat qaǵaz bergen. Onda: «Kokarev pen Kýlpin kordondarynyń arasyndaǵy kordon jolynan bylaiǵy dalalyqty jailaýdy Taimanovtyń qamqorlyǵyna berem», — degen. Bul óńirde Edildiń teńizge quiatyn sýly Qiǵash degen salasy bar. Odan shyǵysta qanattasa Qúigen, Ótere, Jaiyq (Oral taýynań aǵatyn Jaiyqtan basqa. I. K.) t, b. salalary bar. El aýzyndaǵy áńgimede osy alqaptaǵy bes slandy (Aralshyq, Kúigen, Túie aral, t. 6.) Isatai aýyly jailaǵan. Halyqtyń aitýynsha Isatai bala kezinen alǵyr, parasatty, ótkir bolsa kerek. Sózge de sheshen bolǵan desedi. Mysaly, Qishi júz jaǵynan Astrahanǵa bara jatqan Bókei han bir aýylǵa qonyp otyrǵanda: meniń myna balam han bolady,—dep Jáńgirdi kórsetedi. Sonda jas Isatai: «Jáńgir han bolǵanda qara qazaqtyń hali neshik bolady»,— desipti-mis. Bókei sasyp qalyp, artynan Isataiǵa nege olai deisiń, dep suraidy. Balǵyn bala jasqanbastan: «Bala aldy qan, arty shań bolady» depti. Bul sózdiń rastyǵyn dáleldeý qiyn, degenmen sol kezdiń ózinde onyń oqyp, bilim alýǵa talpynǵanynyń ózi onyń bala bolsa da osal bala bolmaǵandyǵynan habar beredi. Isatai jasynan-aq ári batyl, ári týrashyl bolǵan. Eshkimnen qaimykpaǵan. Ol 21 jasynda Begáli aýylyna starshina bolady. Biraq keibireýler, bul kezde ol Berishtiń Jaiyq bólimine bi bolǵan dep te júr, al bizder ondai tarihi derekti arhiv materialdarynan kezdestirmedik. Biz buryn Isataidy eki aǵaiyndy, onyń ekinshisi Nysanbai dep keldik. Biraq biz el aralap júrip, Oral oblysynyń Jánibek aýdanynda turatyn Qamiev Luqpan degen azamatty taýyp, onyń, Álibai Taimanovtyń urpaǵy ekenin anyqtadyq. Arhiv materialynda Álibai kóteriliske qatysqan, 1837 jylǵy oktiabrde Jasqusta han áskeriniń qolyna túsken. L. Qamievtiń aitýynsha Álibaidyń qaiyny Noǵai-qazak rýy oǵan ara túsip, ony tutqynnan bosatyp alyp, Saryózen mańyndaǵy ózderiniń bir aýylyna ornalastyrǵan. Sodan Álibai sol jerde oryn teýip, qalyp qoiǵan. L. Qamievtiń aitýynsha Isatai úsh aǵaiyndy bolypty. Arhiv materialynan biz 1816 jyly Isataimen birge Tólebai Taimanulynyń júrgenin kezdestirdik, biraq onyń odan arǵy taǵdyry bizge belgisiz. Sonymen Isatai, Tólebai, Nysanbai, Álibai bolyp 4 aǵaiyndy ekeni tarihi derektermen rastalǵany bizge málim. Jas jigit Isatai starshina bolǵasyn el ishindegi aitys-tartysqa eriksiz aralasady. Sol kezdiń birinde Á. Qulmaniiazulynyń aýylyn shabýǵa Berish rýynyń basqarýshysy Súiinishqali Janǵaliev sultanmen birge barýǵa májbýr bolady. Zertteýshiler Ótemis aýylyn osy kúnge deiin Qaraýyl qojansh 1836 jyly biorgen jaýabyna súienip, 1817 jyly . shabyndyǵa úshyraǵan dep júr. Búl qate boldy. Aldymen búdan buryn bolǵan jáne buryn jariia bolmaǵan oqiǵaǵa toqtap óteiik.
Bókei han 1815 jyly óledi de, Jáńgir erjetkenshe ýaqytsha bileýshi bolyp inisi Syǵai Nuraliev taǵaiyndalady.Bul kezde saiasi jaǵdai shielenisip, S.Nuraliev árkimdi birine-birin aidap salyp, talastyryp, rý arasyndaǵy bas arazdyqty qozdyryp jiberedi. Jaqadan tabylǵan arhiv materialy boiynsha, Isataidyń qaraýyndaǵy adamdardy 1815 jyly qysta Horýnjii Barmaq Muratov, Balqy Qudaibergenov, t. b. kelip shaýyp, myń qaraly maldaryn aidap ketedi. Bul týraly Isatai Orynbor soǵys gýbernatoryna aryz beredi. Ol aryzdy tekserý Oral kazak áskeriniń atamany general D. Borodinge mindetteledi, al ol ony Syǵai sultanǵa tapsyrady. Berish rýynyń basqarýshysy sultan Baba-ǵali Janaliev gýbernatorǵa bul aryzdy tekserýdi Syǵaiǵa tapsyrý durys emes ekenin, sebebi bul talaýǵa onyń óziniń de qatysy bar ekenin, sondyqtan tekserýdi basqa kisige tapsyrýdy ótinedi. Sodan isti muqiiat tekserý basqa adamǵa, iaǵni sultan Qaratai Nuralievke tapsyrylady. Biraq Syǵai sultan 1818 jyly jaýapker kisilerdi Kalmykov bekinisine baryp, jaýap berýge jibermeidi, Budan ári isti tekserý basqa adamdarǵa tapsyrylady. Syǵai men general D. Borodin neshe túrli syltaý taýyp, qajetti qisilerin jaýap alýshylarǵa jolyqtyrmaidy. Daý birneshe jylǵa sozylady. 1817 jyly Balqy óz úlesine osy talaýdan tigen 155 qoidy, 1 jylqy, 2 siyr men shapandy Isatai aýylynyń adamdaryna qaiyryp beredi. Osy jolmen basqa aiyptylardan talanǵan mal men dúnieni alyp berilsin degen tapsyrmany Syǵai oryndamaidy. Bul, aqyrynda, 1829 jylǵa deiin sozylyp, arasynda basqa okiǵalar qabattasady da is aiaqsyz qalady. Sol oqiǵalardyń biri Á. Qulmáliulyna bailanysty. 1815 jyly Isatai qaramaǵyndaǵy adamnyń dúnie, maldaryn talaý mánisin tekserýdi talap etýshi Berish rýynyń basqarýshysy Súiinishqali Janaliev 1816 jyly Isataiǵa kelip, tóńirekten kisi jinatyp, kashqyn adamdy ustaimyz degen syltaimen aýylyna barady.
Isatai Taimanuly — Qazaqstandaǵy tap kúresin alǵashqy uiymdastyrýshylardyń kórnekti qairatkeri. Tap kúresi týraly V. I. Lenin: «Bul — halyqtyq bir bóleginiń ekinshi bólegine qarsy kúresi, pravosyz, ezilgen buqaranyń jáne eńbekshilerdiń pursattylarǵa, ezýshiler men aramtamaqtarǵa qarsy kúresi, — degen. Biz aitqaly otyrǵan kezeń Krepostniktik Rossiiada dekabrister qozǵalysy aiaýsyz janyshtalyp, elde Nikolai-Palkinniń reaktsiialyq ishki saiasaty ornatylǵan kez edi. Elde saiasi-ekonomikalyq daǵdarystyń, taptyq, ulttyq, otarshyldyq ezginiń kúsheiýine qarsy tolqýlar, qarýly kóterilister ár jerde bolyp jatqan. XIX ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda krepostniktik sistemaǵa qarsy Rossiianyń kóptegen gýberniialarynda, Ýkrainada halyq buqarasynyń tolqýlary, Polshada poliak patriottarynyń kóterilisi bolyp jatty. Kishi júzben shekaralas Perm, Orynbor, Viatka gýberniialarynda da sharýalar tolqýy bastaldy. Ýkrainanyń Podolsk provintsiiasynda ezilgen sharýalar kóterilisin basqaryp, patshaǵa qarsy shyqqan Ýstim Qarmeliýk siiaqty Qazaqstanda sharýalar keterilisin Isatai Taimanuly bastap, han men patsha áskerlerine qarsy shyqty. Ol ezilgen sharýalardy qanaýshylarǵa qarsy qarýly kóteriliske shaqyryp, ústem tappen keskilesken urysqa shyqqan buqara halyqty sońynan erte bildi. Óz basynan ótken kóptegen aýyr, ári qaýipti oqiǵalarǵa moiymastan asqan qaisarlyq kórsetken Isatai óz jaýlarymen ómiriniń aqyryna deiin alysyp ótti. Ol qarapaiym, qaiyrymdy, ustamdy, qajyrly adam boldy. Onyń adamgershilik bul qasietteri oǵan zor bedel áperip, kóteriliske shyqqan sharýalardyń oǵan degen senimin arttyra tústi. Isataidyń úlken adamgershiligi týraly el aýzynda neshe bir qyzyqty, súisine aitylǵan ańyz, áńgimeler kóp. Onyń batyr ataǵyna ie bolýy, halyq arasyna taraǵan zor abyroiy — onyń ezilgen tap múddesi úshin istegen aibyndy isine bailanysty ekeni málim. Biraq, ókinishti jeri osy bir asyl beineniń ǵylymi turǵydan tolyq jazylǵan tyńǵylyqty ómirbaianynyń bolmaýy.