El tutastyǵyn ańsaǵan Buqar
Zamanynyń bizge bir taban jaqyn turǵanyna, ómir súrgen dáýirdegi kóptegen tarihi oqiǵalar halyq jadynda jaqsy saqtalǵandyǵyna qaramastan, Qazaqtyń eskide ótken basqa aqyn-jyraýlary siiaqty Buqar ómiri haqynda da bizdiń bilerimiz tym tapshy. Jyraýdyń týǵan, ólgen jyldary jaiynda da naqty derekter joq. Onyń qansha jasaǵan adam ekeni de belgisiz. Qolda bar birden-bir naqty málimet — jyraýdyń Abylaidan (1713-1781) buryn týyp, soń ólgendigi.
Qazir Buqardyń týǵan, ólgen jyldary 1693-1787 dep kórsetilip júr. Al bul — oi-jobamen, solai shyǵar-aý degen dolbalarmen alyna salǵan san. Buqar 1693 jyly týdy deýdiń eshbir qisynǵa kelmeitinin dáleldeý onsha qiynǵa túspeidi: ol úshin aqyldylyqtyń da, alǵyrlyqtyń da qajeti joq.
Abylaiǵa arnaǵan tolǵaýlarynyń birinde Buqar:
«Kúninde mendei jyrlaityn
Toqsan úshte qariia
Endi de saǵan tabylmas», — deidi.
Bul sózder Abylai ólgen 1781 jyldyń ózinde-aq aityldy deiikshi. 1781-den 93-ti alyńyz, sonda 1688 qalady… Iaǵni Buqar qazir kórsetilip júrgen 1693-ten 5 jyl buryn týǵan bolyp shyǵady. Bul — ádebiet tarihymen aina-lysýshy keibir ǵalymdarymyzdyń óz isine qanshalyq jaýapty, qanshalyq muqiiat qaraityndyǵynyń taǵy bir aiǵaǵy ispettes.
Buqardyń óte kóp jasap, ábden qartaiyp ólgendigi kúmán týǵyzbaidy. Bizdiń qolymyzdaǵy Buqarǵa qatysty eń eski derektiń biri Táýke hannyń atymen bailanysty. El aýzyndaǵy áńgimelerge qaraǵanda Buqardyń Táýke tusynda-aq ordadaǵy beldi bi, batagói aqsaqaldardyń biri bolǵandyǵy ańǵarylady.
Áz-Táýke hannyń súiikti uly ólipti deidi bir áńgime. Han aza tutyp, bas kótermei, as ishpei jatyp alypty. Uly júzden Úisin Tóle bi, Orta júzden Qaz daýysty Qazybek bi, Kishi júzden Qarajigit bi baryp kóńil aitqan eken, Áz-Táýke jubanbapty, qaiǵysy basylmapty. Sonda qaraly hannyń kóńilin delbep, basyn súiep as ishkizýshi Buqar jyraý bolady. Buqardyń osy rette aitylǵan jyry saqtalǵan.
«Hanymyz otyr ah uryp,
Halqymyz otyr bas uryp…
Sabany ákel ordaǵa,
Quran oqyt moldaǵa,
Hannyń sózi túzý dep,
Orynsyz sózdi joldama.
Burynǵy ótken bári óldi,
Qarsy bolma allaǵa.
Tóle, Qazybek kisimiz
Jaqsy, jaman, kishimiz,
Bul sózime túsińiz,
Dámińizdi ishińiz.
Riza bolsań qudaiǵa
Túzeler sonda isińiz».
Osy sózderdiń ózinen-aq Buqardyń Táýke aldynda ótimdi, bedeldi adam bolǵandyǵy ańǵarylady. Táýke 1718 jyldar shamasynda dúnieden kóshipti. Iaǵni joǵarydaǵy málimet Buqardyń HÚIII ǵasyrdyń bas keziniń ózinde-aq biraq jasqa kelip qalǵan, qazaq handarynyń saraiynda yqpaldy bilerdiń biri bolyp alǵan jan ekendigin kórsetedi.
Buqardyń týǵan, ólgen jyldaryn anyqtaýǵa sebi tier derekter jyraýdyń óz shyǵarmalarynan ushyrasady.
Buqar Abylaidan kóp úlken.
Ol hanǵa:
«Seni men kórgende
Turymtaidai ul ediń», -dep sóileidi.
Jyraý óziniń Abylaiǵa aitqan tolǵaýlarynyń birinde hannyń jas kezdegi ómir jolyn sholi kele:
«Elý jasqa kelgende
Úsh júzdiń atynyń basyn
Bir kezeńge tirediń,
Elý bes jasqa kelgende
Jaqsy bolsań tolarsyń,
Jaman bolsań, maýjyrap baryp
Solarsyń» — deidi.
Iaǵni bul sózder aitylǵan kezde Abylai elýden jańa asqan, elý bir — elý ekilerde. Demek, tolǵaý 1763 jyldar shamasynda týǵan.
Abylaidyń kúsheiýi de osy kez. «Qazaq SSR tarihynyń» aitýynsha, Abylai 50-jyldardyń basynda-aq Orta júzdiń birden-bir bileýshisi bolyp alady. 1752 jyly ataqty Kókjal Baraqty Jońǵar ámirshisi Tsevan-Dorchji ýlap óltirgen soń, Abylai aldynan kese kóldeneń turar eshkim de qalmaidy. Kóp úzamai Uly júz de Abylaidyń qol astyna qaraidy. Buqardyń handy úsh júzdiń basyn biriktirdiń dep madaqtaýy osy faktige bailanysty.
Atalmysh tolǵaýdan Buqardyń óz jasy jóninde de derek alamyz. Jyraý elý besten arǵy jastar týraly tolǵana kelip toqsan beske toqtaidy da, óz basynyń múńyn shaǵyp ketedi:
«Toqsan bes degen tor eken,
Dúiim jannyń qory eken,
Qarǵiyn deseń eki jaǵy or eken,
Naiza boiy jar eken,
Túsip ketseń túbine
Túbi joq tereń kól eken,
El qonbaityn shól eken
Kelmeituǵyn neme eken».
Jyraý adamnyń elýden arǵy ómiri haqynda onsha jyly lebiz bildirmeidi, al toqsan besti múlde isten alǵysyz etedi, bul jasqa kelip qajeti joq-aq eken deidi. Iaǵni tolǵaý aitylǵan sátte onyń avtory toqsan bes jasta. Olai bolsa Buqar jyraýdyń 1668 jyldar shamasynda týǵandyǵyn kóremiz. ) 1781 jyly Abylai ólgende Buqar áli tiri. Jyraý handy azalap, óziniń eń kórkem týyndylarynyń biri — «Kúpshek sandy kúreńdi -Tábiiaǵa jaratqan» dep bastalatyn joqtaý jyryn shyǵarady. Buqardyń Abylaidan sońǵy ómiri jaiynda eshqandai derek joq. 113 jasqa kelip otyrǵan qart jyraýdyń ózi de kóp uzamai ajal jastyǵyna bas qoisa kerek.
Máshhúrdiń aitýynsha jáne el aýzyndaǵy áńgimelerge qaraǵanda Buqardyń ákesi Qalqaman — batyr bolǵan delik. Batyr ataǵy adamǵa, árine, onyń bailyǵyna, atalylyǵyna qarap kelmeidi, iaǵni jyraýdyń shyqqan tegi jaiyndaǵy máseleniń beti ashyq qalady. Alaida, óziniń jeke basynyń qasietteriniń, otty tiliniń arqasynda Buqar tez arada-aq el bileýshiler tobyna eńgendigi kórinedi. Qaz daýysty Qazybekter siiaqty Buqar da «qaradan shyǵyp han bolǵan» óz zamanynyń asa yqpaldy bileriniń biri.
Ataqty Úisin Tóle bi: «Elge bai qut emes, bi qut» degen eken. Ózi myńǵyraǵan bai Tóleniń bul sózderi Buqar zamanynda bilerdiń qandai qoǵamdyq kúsh bolǵanyn ańǵartady. Buqar zamanynyń bileri — malymen emes, sózimen kisilikti jandar. Olardyń kóbi-aq kedei bolǵan. Bul rette Ormanbai bidiń úiine Abylai kelip qalyp, qonaǵasyna ne soiaryn bilmei qysylǵanda aitqan:
«Han Abylai kelgende
Toqty soisam jetpeidi,
Enesin soisam toqtynyń,
Onyń orny bitpeidi», -degen sózderin keltire ketýge bolady. Buqardyń mal jiiýdy kásip etpegendigi kórinedi. Mártebe jolyn Áz-Táýke hannyń saraiynda bastaǵanmen, saqal-shashy býryl tartyp, alpys jasqa kelgen keziniń ózinde jyraý qara taiaqty kedei kúiinde qalǵan.
Buqar malsyz adam eken dep jazady Máshhúr. Ózine aǵaiyn bir baidan minýge at surapty. Bai bergisi kelmei birtalai ýaqyt aldaýsyratyp júripti de, aqyry bir kúni Buqardyń qolyna eki qary bóz qystyryp qutylmaq bolypty. Sonda Buqardyń aitqany:
«Buqarekeń — biz keldik,
Aqan, Tóbet bailarǵa,
Besti berseń semiz ber
Jazdai Buqar jailarǵa.
Bermeimin dep atama,
Asaýyńdy matama.
Shynjyrynan berik tartsam,
Shamyrqanyp, shamdanyp,
Shalqasynan jata ma,
Alpystaǵy Buqardyń
Silesi quryp qata ma,
Quldaryń men kúńderiń
Merekege bata ma,
Kelip edim ózińe,
Túneýgi aitqan sózińe.
Tipti razy bolmaimyn
Keregeniń basynda
Eki qary bózińe.
Bermei qalsań osy jol,
Jolyqpaimyn dep oilama
Jortýylshy erdiń kezine».
Bul Aqtaban shubyryndydan sońǵy alasapyrannyń tusy, atadan ul, anadan qyz airylyp, isi qazaq kúizelgen dáýir. Osy qily zaman kezinde Buqardyń sharýashylyǵy shaiqalyp, dáýleti sýalǵan bolýy da múmkin.
Alaida kóp uzamai Abylai sultan kóterilgen kezde Buqardyń da juldyzy janady. Jyraý qaitadan aq ordaǵa enedi, jáne odan ólgeninshe shyqpaidy.
Buqardyń súiegi qazir Baian Aýlada, Dalba taýlarynyń ishinde.
Joǵaryda keltirilgen keibir faktilerdiń negizinde biz Buqar jyraý Qalqamanuly 1668 jyldar shamasynda týyp, bir ǵasyrdan astam jasap, 1781 jyldyń shamasynda ólgen dep esepteimiz.
Jyraýdyń ómiri, qoǵamdyq qyzmeti jaiynda bizdiń zamanymyzǵa jetken derekter osyndai.
Halyq «Óner aldy — qyzyl til» dese, Buqar — bul maqalanyń danalyǵyn ábden uǵynǵan adam. Ol sóz óneriniń qiyndyǵyn da, qurmettiligin de bilgen. Sondyqtan da jyraý:
«El bastaý qiyn emes —
Qonatyn jerden kól tabylady:
Qol bastaý qiyn emes —
Shabatyn jerden el tabylady
Sharshy topta sóz bastaýdan
Qiyndy kórgenim joq», — deidi.
Birde Abylai: «Qazyna qaida?» — dep suraǵanda jyraý: «Basy jetkish jigittiń eki ezýi qazyna: bir ezýi — altyn, bir ezýi — kúmis, aýzy — qazyna» — depti.
Buqardyń ózi osy qazynany — sóz ónerin jerine jete meńgergen edi. «Óz zamanyndaǵy jandar bul kisini kómekei áýlie desedi eken, — dep jazady Máshhúr Júsip. — Qara sóz bilmeidi, tek sóilese kómekeii búlkildep jyrlai bastaidy eken». Buqardyń musylmansha oqyǵandyǵy, saýattylyǵy kúmán týǵyzbaidy. Alaida, kóbine-aq ekspromtpen aitylǵan tolǵaýlaryn jyraý artynan qaǵazǵa túsiredi me, joq pa, ol arasy belgisiz. Buqardyń bizge jetken shyǵarmalary ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysy, ústimizdegi ǵasyrdyń bas kezinde negizinen el aýzynan jazylyp alynǵan. Buqar murasynan bizdiń zamanymyzǵa jetkeni — 1300 jol shamasynda. Bul, sóz joq, jyraý týǵyzǵan kól-kósir jyrlardyń bir bóligi ǵana. «Bul kisiniń sózin túgel jazamyn deýshige Nuhtyń ómiri, Aiýbtyń sabyry… Aplatonnyń aqyly kerek», — degen edi Máshhúr.
