Mahambet jáne azattyq rýhy
Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek aýdanynda týǵan. Bala kezinen musylmansha, oryssha bilim aldy. Ákesi Ótemis elge yqpaldy bi bolǵan. 1824-1828 jyldary Orynbor qalasynda Jáńgir hannyń uly Zulqarnaiynnyń qasynda boldy. 1829 jyly Mahambet Ishki Ordaǵa Jaiyqtan jasyryn ótti degen aiyppen ustalyp, Kalmykov beketindegi abaqtyǵa 2 jyldai qamaldy. 1831 jyly túrmeden qashyp shyqty, biraq artynsha aqtaldy. 1834 jyly Isatai batyrmen birikti. Osy jyly maýsymnyń 9-ynda Jáńgir han Mahambetti óz jaǵyna tartý maqsatynda starshyn laýazymyn usyndy.
Jer máselesi, jaiylymnyń tarlyǵy, orys imperiiasynyń qazaq handyǵyn joiý maqsatyndaǵy is-qimyldary, sondai-aq Jáńgir hannyń jerdi týǵan-týystaryna bólip berýi men el biliginde qaiyn atasy Qaraýylqojaǵa ústemdik bergen astamshylyq áreketteri kóterilistiń týýyna sebepshi boldy. Qaraýylqoja men Isatai-Mahambet arasyndaǵy tartys órship, narazylyq úlken qozǵalysqa ainaldy. Isatai atynan jazylǵan «Ái, Mahambet, joldasym!» atty aqyn tolǵaýy, ondaǵy «Han balasy jylady-ai, Janymdy qi dep surady-ai» degen joldar han ordasyn qorshaýǵa alǵan soǵys kúnderiniń shyndyǵyn sipattaidy. Osy jyldyń qarasha aiynda kóterilisshiler Beketai qumynda ózderinen kúshi áldeqaida basym Gekke áskerimen soǵysyp, jeńilis tapty. Bul oqiǵalar aqynnyń «Soǵys» jyrynda beinelense, «Jabyǵý», «Ereýli atqa er salmai» týyndylarynda jeńilistiń kúizelisti kúii shertiledi.
1838 jyly shildeniń 12-inde Aqbulaq boiyndaǵy shaiqasta Isatai qazaǵa ushyrap, Mahambet Hiýa jaqta 2 jyldai jasaq jinaýǵa áreket jasady. Bul nietinen nátije shyqpaǵan soń Bókei ordasyna jasyryn ótip, el ishin panalady. Aqyn ómirindegi aýyr da súrgindi jyldar jalǵasyp, 1841 jyly naýryzdyń 4-inde belgisiz bireýlerdiń kórsetýimen Tilekov degen qazaqtyń úiinde otyrǵan jerinde qolǵa tústi. Oral áskeriniń 40 adamnan quralǵan jasaǵy úi iesi men Mahambetti tutqyndap, Kalmykov beketinde 2 apta túrmede ustady, keiin Orynborǵa aidady. Orynbor general-gýbernatory Mahambet isin áskeri sottyń qaraýyna tapsyrdy. Sot 1841 jyly shildeniń 7-inde «búlinshilikke» taǵy aralassa, qatań jazalanasyń degen úkimmen tutqynnan bosatyp, shekaradan ótpeýdi qatań eskertti.
1841-1845 jyldar aralyǵyndaǵy Mahambet ómiri týraly derekter tym az. 1845 jyly ol balasy Nursultandy oqýǵa ornalastyrmaq nietpen Orynborda boldy. Shekaradan ótýine bailanysty general-gýbernator isti qaita qozǵasa, Kishi júzdiń batys bóliginiń ákimi B.Aishýaqov ta aqyndy qýdalaýyn qoimady. Ol aqynnyń basyna 1000 som tigip, ony ustaý úshin arnaiy adamdardan quralǵan qarýly jasaq jiberdi. Mahambet horýnjii Turymulynyń qolynan qaza tapty.
Mahambet shyǵarmalary — buqara ómiriniń rýhani-poetikalyq shejiresi, sharýalar qozǵalysynyń shynaiy beinesi. Ol jyraýlyq poeziianyń kórkemdik álemin baiytyp, shyǵarmalarynda ult-azattyq ideialaryn kóterdi, eldikti saqtap qalýǵa shaqyrdy. «Munar kún» jyrynda el basyna túsken aýyrtpalyqty ashyna aitty. «Uly arman», «Jaiyqtyń boiy kók shalǵyn», «Atadan týǵan ardaqty er» jyrlarynda aqyn aldaǵy kúnderine úmitpen, zor senimmen qarady. «Birtindep sadaq asynbai», «Arǵymaqtyń balasy», «Qara nar kerek bizdiń bul iske», «Emenniń túbi — sary bal», «Jalǵan dúnie», «Eriskedei er bolsa», t.b. shyǵarmalarynda ult-azattyq qozǵalys rýhy, el taǵdyry men arman-múddesi tereń ári shynaiy sýrettelgen. «Halyq qozǵalsa, han turmaidy taǵynda» deidi ol otty jyrlarynda.
Aqyn óleńderiniń basty qaharmany — Isatai Taimanuly. «Isatai degen aǵam bar», «Isatai sózi», «Arǵymaqqa oq tidi», «Tarlanym», t.b. óleńderinde Isatai batyrdyń kórkem tulǵasy, adamgershilik, qaisarlyq, tapqyrlyq qasietteri jan-jaqty sipattaldy.
Onyń «Jáńgirge», «Baimaǵambet sultanǵa» arnalǵan óleńderi patshanyń jergilikti bileýshi ókilderi — han-sultandarǵa qarsy jazylǵan, olardyń bet perdesin ashatyn jyrlar boldy.
