ماحامبەت جەنە ازاتتىق رۋحى
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جەنٸبەك اۋدانىندا تۋعان. بالا كەزٸنەن مۇسىلمانشا, ورىسشا بٸلٸم الدى. ەكەسٸ ٶتەمٸس ەلگە ىقپالدى بي بولعان. 1824-1828 جىلدارى ورىنبور قالاسىندا جەڭگٸر حاننىڭ ۇلى زۇلقارنايىننىڭ قاسىندا بولدى. 1829 جىلى ماحامبەت ٸشكٸ ورداعا جايىقتان جاسىرىن ٶتتٸ دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ, كالمىكوۆ بەكەتٸندەگٸ اباقتىعا 2 جىلداي قامالدى. 1831 جىلى تٷرمەدەن قاشىپ شىقتى, بٸراق ارتىنشا اقتالدى. 1834 جىلى يساتاي باتىرمەن بٸرٸكتٸ. وسى جىلى ماۋسىمنىڭ 9-ىندا جەڭگٸر حان ماحامبەتتٸ ٶز جاعىنا تارتۋ ماقساتىندا ستارشىن لاۋازىمىن ۇسىندى.
جەر مەسەلەسٸ, جايىلىمنىڭ تارلىعى, ورىس يمپەريياسىنىڭ قازاق حاندىعىن جويۋ ماقساتىنداعى ٸس-قيمىلدارى, سونداي-اق جەڭگٸر حاننىڭ جەردٸ تۋعان-تۋىستارىنا بٶلٸپ بەرۋٸ مەن ەل بيلٸگٸندە قايىن اتاسى قاراۋىلقوجاعا ٷستەمدٸك بەرگەن استامشىلىق ەرەكەتتەرٸ كٶتەرٸلٸستٸڭ تۋۋىنا سەبەپشٸ بولدى. قاراۋىلقوجا مەن يساتاي-ماحامبەت اراسىنداعى تارتىس ٶرشٸپ, نارازىلىق ٷلكەن قوزعالىسقا اينالدى. يساتاي اتىنان جازىلعان «ەي, ماحامبەت, جولداسىم!» اتتى اقىن تولعاۋى, ونداعى «حان بالاسى جىلادى-اي, جانىمدى قي دەپ سۇرادى-اي» دەگەن جولدار حان ورداسىن قورشاۋعا العان سوعىس كٷندەرٸنٸڭ شىندىعىن سيپاتتايدى. وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا كٶتەرٸلٸسشٸلەر بەكەتاي قۇمىندا ٶزدەرٸنەن كٷشٸ ەلدەقايدا باسىم گەككە ەسكەرٸمەن سوعىسىپ, جەڭٸلٸس تاپتى. بۇل وقيعالار اقىننىڭ «سوعىس» جىرىندا بەينەلەنسە, «جابىعۋ», «ەرەۋلٸ اتقا ەر سالماي» تۋىندىلارىندا جەڭٸلٸستٸڭ كٷيزەلٸستٸ كٷيٸ شەرتٸلەدٸ.
1838 جىلى شٸلدەنٸڭ 12-ٸندە اقبۇلاق بويىنداعى شايقاستا يساتاي قازاعا ۇشىراپ, ماحامبەت حيۋا جاقتا 2 جىلداي جاساق جيناۋعا ەرەكەت جاسادى. بۇل نيەتٸنەن نەتيجە شىقپاعان سوڭ بٶكەي ورداسىنا جاسىرىن ٶتٸپ, ەل ٸشٸن پانالادى. اقىن ٶمٸرٸندەگٸ اۋىر دا سٷرگٸندٸ جىلدار جالعاسىپ, 1841 جىلى ناۋرىزدىڭ 4-ٸندە بەلگٸسٸز بٸرەۋلەردٸڭ كٶرسەتۋٸمەن تٸلەكوۆ دەگەن قازاقتىڭ ٷيٸندە وتىرعان جەرٸندە قولعا تٷستٸ. ورال ەسكەرٸنٸڭ 40 ادامنان قۇرالعان جاساعى ٷي يەسٸ مەن ماحامبەتتٸ تۇتقىنداپ, كالمىكوۆ بەكەتٸندە 2 اپتا تٷرمەدە ۇستادى, كەيٸن ورىنبورعا ايدادى. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ماحامبەت ٸسٸن ەسكەري سوتتىڭ قاراۋىنا تاپسىردى. سوت 1841 جىلى شٸلدەنٸڭ 7-ٸندە «بٷلٸنشٸلٸككە» تاعى ارالاسسا, قاتاڭ جازالاناسىڭ دەگەن ٷكٸممەن تۇتقىننان بوساتىپ, شەكارادان ٶتپەۋدٸ قاتاڭ ەسكەرتتٸ.
1841-1845 جىلدار ارالىعىنداعى ماحامبەت ٶمٸرٸ تۋرالى دەرەكتەر تىم از. 1845 جىلى ول بالاسى نۇرسۇلتاندى وقۋعا ورنالاستىرماق نيەتپەن ورىنبوردا بولدى. شەكارادان ٶتۋٸنە بايلانىستى گەنەرال-گۋبەرناتور ٸستٸ قايتا قوزعاسا, كٸشٸ جٷزدٸڭ باتىس بٶلٸگٸنٸڭ ەكٸمٸ ب.ايشۋاقوۆ تا اقىندى قۋدالاۋىن قويمادى. ول اقىننىڭ باسىنا 1000 سوم تٸگٸپ, ونى ۇستاۋ ٷشٸن ارنايى ادامداردان قۇرالعان قارۋلى جاساق جٸبەردٸ. ماحامبەت حورۋنجيي تۇرىمۇلىنىڭ قولىنان قازا تاپتى.
ماحامبەت شىعارمالارى — بۇقارا ٶمٸرٸنٸڭ رۋحاني-پوەتيكالىق شەجٸرەسٸ, شارۋالار قوزعالىسىنىڭ شىنايى بەينەسٸ. ول جىراۋلىق پوەزييانىڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸن بايىتىپ, شىعارمالارىندا ۇلت-ازاتتىق يدەيالارىن كٶتەردٸ, ەلدٸكتٸ ساقتاپ قالۋعا شاقىردى. «مۇنار كٷن» جىرىندا ەل باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىقتى اشىنا ايتتى. «ۇلى ارمان», «جايىقتىڭ بويى كٶك شالعىن», «اتادان تۋعان ارداقتى ەر» جىرلارىندا اقىن الداعى كٷندەرٸنە ٷمٸتپەن, زور سەنٸممەن قارادى. «بٸرتٸندەپ ساداق اسىنباي», «ارعىماقتىڭ بالاسى», «قارا نار كەرەك بٸزدٸڭ بۇل ٸسكە», «ەمەننٸڭ تٷبٸ — سارى بال», «جالعان دٷنيە», «ەرٸسكەدەي ەر بولسا», ت.ب. شىعارمالارىندا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس رۋحى, ەل تاعدىرى مەن ارمان-مٷددەسٸ تەرەڭ ەرٸ شىنايى سۋرەتتەلگەن. «حالىق قوزعالسا, حان تۇرمايدى تاعىندا» دەيدٸ ول وتتى جىرلارىندا.
اقىن ٶلەڭدەرٸنٸڭ باستى قاھارمانى — يساتاي تايمانۇلى. «يساتاي دەگەن اعام بار», «يساتاي سٶزٸ», «ارعىماققا وق تيدٸ», «تارلانىم», ت.ب. ٶلەڭدەرٸندە يساتاي باتىردىڭ كٶركەم تۇلعاسى, ادامگەرشٸلٸك, قايسارلىق, تاپقىرلىق قاسيەتتەرٸ جان-جاقتى سيپاتتالدى.
ونىڭ «جەڭگٸرگە», «بايماعامبەت سۇلتانعا» ارنالعان ٶلەڭدەرٸ پاتشانىڭ جەرگٸلٸكتٸ بيلەۋشٸ ٶكٸلدەرٸ — حان-سۇلتاندارعا قارسى جازىلعان, ولاردىڭ بەت پەردەسٸن اشاتىن جىرلار بولدى.
