ەل تۇتاستىعىن اڭساعان بۇقار
زامانىنىڭ بٸزگە بٸر تابان جاقىن تۇرعانىنا, ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردەگٸ كٶپتەگەن تاريحي وقيعالار حالىق جادىندا جاقسى ساقتالعاندىعىنا قاراماستان, قازاقتىڭ ەسكٸدە ٶتكەن باسقا اقىن-جىراۋلارى سيياقتى بۇقار ٶمٸرٸ حاقىندا دا بٸزدٸڭ بٸلەرٸمٸز تىم تاپشى. جىراۋدىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلدارى جايىندا دا ناقتى دەرەكتەر جوق. ونىڭ قانشا جاساعان ادام ەكەنٸ دە بەلگٸسٸز. قولدا بار بٸردەن-بٸر ناقتى مەلٸمەت — جىراۋدىڭ ابىلايدان (1713-1781) بۇرىن تۋىپ, سوڭ ٶلگەندٸگٸ.
قازٸر بۇقاردىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلدارى 1693-1787 دەپ كٶرسەتٸلٸپ جٷر. ال بۇل — وي-جوبامەن, سولاي شىعار-اۋ دەگەن دولبالارمەن الىنا سالعان سان. بۇقار 1693 جىلى تۋدى دەۋدٸڭ ەشبٸر قيسىنعا كەلمەيتٸنٸن دەلەلدەۋ ونشا قيىنعا تٷسپەيدٸ: ول ٷشٸن اقىلدىلىقتىڭ دا, العىرلىقتىڭ دا قاجەتٸ جوق.
ابىلايعا ارناعان تولعاۋلارىنىڭ بٸرٸندە بۇقار:
«كٷنٸندە مەندەي جىرلايتىن
توقسان ٷشتە قارييا
ەندٸ دە ساعان تابىلماس», — دەيدٸ.
بۇل سٶزدەر ابىلاي ٶلگەن 1781 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق ايتىلدى دەيٸكشٸ. 1781-دەن 93-تٸ الىڭىز, سوندا 1688 قالادى… ياعني بۇقار قازٸر كٶرسەتٸلٸپ جٷرگەن 1693-تەن 5 جىل بۇرىن تۋعان بولىپ شىعادى. بۇل — ەدەبيەت تاريحىمەن اينا-لىسۋشى كەيبٸر عالىمدارىمىزدىڭ ٶز ٸسٸنە قانشالىق جاۋاپتى, قانشالىق مۇقييات قارايتىندىعىنىڭ تاعى بٸر ايعاعى ٸسپەتتەس.
بۇقاردىڭ ٶتە كٶپ جاساپ, ەبدەن قارتايىپ ٶلگەندٸگٸ كٷمەن تۋعىزبايدى. بٸزدٸڭ قولىمىزداعى بۇقارعا قاتىستى ەڭ ەسكٸ دەرەكتٸڭ بٸرٸ تەۋكە حاننىڭ اتىمەن بايلانىستى. ەل اۋزىنداعى ەڭگٸمەلەرگە قاراعاندا بۇقاردىڭ تەۋكە تۇسىندا-اق ورداداعى بەلدٸ بي, باتاگٶي اقساقالداردىڭ بٸرٸ بولعاندىعى اڭعارىلادى.
ەز-تەۋكە حاننىڭ سٷيٸكتٸ ۇلى ٶلٸپتٸ دەيدٸ بٸر ەڭگٸمە. حان ازا تۇتىپ, باس كٶتەرمەي, اس ٸشپەي جاتىپ الىپتى. ۇلى جٷزدەن ٷيسٸن تٶلە بي, ورتا جٷزدەن قاز داۋىستى قازىبەك بي, كٸشٸ جٷزدەن قاراجٸگٸت بي بارىپ كٶڭٸل ايتقان ەكەن, ەز-تەۋكە جۇبانباپتى, قايعىسى باسىلماپتى. سوندا قارالى حاننىڭ كٶڭٸلٸن دەلبەپ, باسىن سٷيەپ اس ٸشكٸزۋشٸ بۇقار جىراۋ بولادى. بۇقاردىڭ وسى رەتتە ايتىلعان جىرى ساقتالعان.
«حانىمىز وتىر اھ ۇرىپ,
حالقىمىز وتىر باس ۇرىپ…
سابانى ەكەل ورداعا,
قۇران وقىت مولداعا,
حاننىڭ سٶزٸ تٷزۋ دەپ,
ورىنسىز سٶزدٸ جولداما.
بۇرىنعى ٶتكەن بەرٸ ٶلدٸ,
قارسى بولما اللاعا.
تٶلە, قازىبەك كٸسٸمٸز
جاقسى, جامان, كٸشٸمٸز,
بۇل سٶزٸمە تٷسٸڭٸز,
دەمٸڭٸزدٸ ٸشٸڭٸز.
ريزا بولساڭ قۇدايعا
تٷزەلەر سوندا ٸسٸڭٸز».
وسى سٶزدەردٸڭ ٶزٸنەن-اق بۇقاردىڭ تەۋكە الدىندا ٶتٸمدٸ, بەدەلدٸ ادام بولعاندىعى اڭعارىلادى. تەۋكە 1718 جىلدار شاماسىندا دٷنيەدەن كٶشٸپتٸ. ياعني جوعارىداعى مەلٸمەت بۇقاردىڭ حٷٸٸٸ عاسىردىڭ باس كەزٸنٸڭ ٶزٸندە-اق بٸراق جاسقا كەلٸپ قالعان, قازاق حاندارىنىڭ سارايىندا ىقپالدى بيلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ العان جان ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
بۇقاردىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلدارىن انىقتاۋعا سەبٸ تيەر دەرەكتەر جىراۋدىڭ ٶز شىعارمالارىنان ۇشىراسادى.
بۇقار ابىلايدان كٶپ ٷلكەن.
ول حانعا:
«سەنٸ مەن كٶرگەندە
تۇرىمتايداي ۇل ەدٸڭ», -دەپ سٶيلەيدٸ.
جىراۋ ٶزٸنٸڭ ابىلايعا ايتقان تولعاۋلارىنىڭ بٸرٸندە حاننىڭ جاس كەزدەگٸ ٶمٸر جولىن شولي كەلە:
«ەلۋ جاسقا كەلگەندە
ٷش جٷزدٸڭ اتىنىڭ باسىن
بٸر كەزەڭگە تٸرەدٸڭ,
ەلۋ بەس جاسقا كەلگەندە
جاقسى بولساڭ تولارسىڭ,
جامان بولساڭ, ماۋجىراپ بارىپ
سولارسىڭ» — دەيدٸ.
ياعني بۇل سٶزدەر ايتىلعان كەزدە ابىلاي ەلۋدەن جاڭا اسقان, ەلۋ بٸر — ەلۋ ەكٸلەردە. دەمەك, تولعاۋ 1763 جىلدار شاماسىندا تۋعان.
ابىلايدىڭ كٷشەيۋٸ دە وسى كەز. «قازاق سسر تاريحىنىڭ» ايتۋىنشا, ابىلاي 50-جىلداردىڭ باسىندا-اق ورتا جٷزدٸڭ بٸردەن-بٸر بيلەۋشٸسٸ بولىپ الادى. 1752 جىلى اتاقتى كٶكجال باراقتى جوڭعار ەمٸرشٸسٸ تسەۆان-دورچجي ۋلاپ ٶلتٸرگەن سوڭ, ابىلاي الدىنان كەسە كٶلدەنەڭ تۇرار ەشكٸم دە قالمايدى. كٶپ ٷزاماي ۇلى جٷز دە ابىلايدىڭ قول استىنا قارايدى. بۇقاردىڭ حاندى ٷش جٷزدٸڭ باسىن بٸرٸكتٸردٸڭ دەپ ماداقتاۋى وسى فاكتٸگە بايلانىستى.
اتالمىش تولعاۋدان بۇقاردىڭ ٶز جاسى جٶنٸندە دە دەرەك الامىز. جىراۋ ەلۋ بەستەن ارعى جاستار تۋرالى تولعانا كەلٸپ توقسان بەسكە توقتايدى دا, ٶز باسىنىڭ مٷڭىن شاعىپ كەتەدٸ:
«توقسان بەس دەگەن تور ەكەن,
دٷيٸم جاننىڭ قورى ەكەن,
قارعيىن دەسەڭ ەكٸ جاعى ور ەكەن,
نايزا بويى جار ەكەن,
تٷسٸپ كەتسەڭ تٷبٸنە
تٷبٸ جوق تەرەڭ كٶل ەكەن,
ەل قونبايتىن شٶل ەكەن
كەلمەيتۇعىن نەمە ەكەن».
جىراۋ ادامنىڭ ەلۋدەن ارعى ٶمٸرٸ حاقىندا ونشا جىلى لەبٸز بٸلدٸرمەيدٸ, ال توقسان بەستٸ مٷلدە ٸستەن العىسىز ەتەدٸ, بۇل جاسقا كەلٸپ قاجەتٸ جوق-اق ەكەن دەيدٸ. ياعني تولعاۋ ايتىلعان سەتتە ونىڭ اۆتورى توقسان بەس جاستا. ولاي بولسا بۇقار جىراۋدىڭ 1668 جىلدار شاماسىندا تۋعاندىعىن كٶرەمٸز. ) 1781 جىلى ابىلاي ٶلگەندە بۇقار ەلٸ تٸرٸ. جىراۋ حاندى ازالاپ, ٶزٸنٸڭ ەڭ كٶركەم تۋىندىلارىنىڭ بٸرٸ — «كٷپشەك ساندى كٷرەڭدٸ -تەبيياعا جاراتقان» دەپ باستالاتىن جوقتاۋ جىرىن شىعارادى. بۇقاردىڭ ابىلايدان سوڭعى ٶمٸرٸ جايىندا ەشقانداي دەرەك جوق. 113 جاسقا كەلٸپ وتىرعان قارت جىراۋدىڭ ٶزٸ دە كٶپ ۇزاماي اجال جاستىعىنا باس قويسا كەرەك.
مەشھٷردٸڭ ايتۋىنشا جەنە ەل اۋزىنداعى ەڭگٸمەلەرگە قاراعاندا بۇقاردىڭ ەكەسٸ قالقامان — باتىر بولعان دەلٸك. باتىر اتاعى ادامعا, ەرينە, ونىڭ بايلىعىنا, اتالىلىعىنا قاراپ كەلمەيدٸ, ياعني جىراۋدىڭ شىققان تەگٸ جايىنداعى مەسەلەنٸڭ بەتٸ اشىق قالادى. الايدا, ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرٸنٸڭ, وتتى تٸلٸنٸڭ ارقاسىندا بۇقار تەز ارادا-اق ەل بيلەۋشٸلەر توبىنا ەڭگەندٸگٸ كٶرٸنەدٸ. قاز داۋىستى قازىبەكتەر سيياقتى بۇقار دا «قارادان شىعىپ حان بولعان» ٶز زامانىنىڭ اسا ىقپالدى بيلەرٸنٸڭ بٸرٸ.
اتاقتى ٷيسٸن تٶلە بي: «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت» دەگەن ەكەن. ٶزٸ مىڭعىراعان باي تٶلەنٸڭ بۇل سٶزدەرٸ بۇقار زامانىندا بيلەردٸڭ قانداي قوعامدىق كٷش بولعانىن اڭعارتادى. بۇقار زامانىنىڭ بيلەرٸ — مالىمەن ەمەس, سٶزٸمەن كٸسٸلٸكتٸ جاندار. ولاردىڭ كٶبٸ-اق كەدەي بولعان. بۇل رەتتە ورمانباي بيدٸڭ ٷيٸنە ابىلاي كەلٸپ قالىپ, قوناعاسىنا نە سويارىن بٸلمەي قىسىلعاندا ايتقان:
«حان ابىلاي كەلگەندە
توقتى سويسام جەتپەيدٸ,
ەنەسٸن سويسام توقتىنىڭ,
ونىڭ ورنى بٸتپەيدٸ», -دەگەن سٶزدەرٸن كەلتٸرە كەتۋگە بولادى. بۇقاردىڭ مال جييۋدى كەسٸپ ەتپەگەندٸگٸ كٶرٸنەدٸ. مەرتەبە جولىن ەز-تەۋكە حاننىڭ سارايىندا باستاعانمەن, ساقال-شاشى بۋرىل تارتىپ, الپىس جاسقا كەلگەن كەزٸنٸڭ ٶزٸندە جىراۋ قارا تاياقتى كەدەي كٷيٸندە قالعان.
بۇقار مالسىز ادام ەكەن دەپ جازادى مەشھٷر. ٶزٸنە اعايىن بٸر بايدان مٸنۋگە ات سۇراپتى. باي بەرگٸسٸ كەلمەي بٸرتالاي ۋاقىت الداۋسىراتىپ جٷرٸپتٸ دە, اقىرى بٸر كٷنٸ بۇقاردىڭ قولىنا ەكٸ قارى بٶز قىستىرىپ قۇتىلماق بولىپتى. سوندا بۇقاردىڭ ايتقانى:
«بۇقارەكەڭ — بٸز كەلدٸك,
اقان, تٶبەت بايلارعا,
بەستٸ بەرسەڭ سەمٸز بەر
جازداي بۇقار جايلارعا.
بەرمەيمٸن دەپ اتاما,
اساۋىڭدى ماتاما.
شىنجىرىنان بەرٸك تارتسام,
شامىرقانىپ, شامدانىپ,
شالقاسىنان جاتا ما,
الپىستاعى بۇقاردىڭ
سٸلەسٸ قۇرىپ قاتا ما,
قۇلدارىڭ مەن كٷڭدەرٸڭ
مەرەكەگە باتا ما,
كەلٸپ ەدٸم ٶزٸڭە,
تٷنەۋگٸ ايتقان سٶزٸڭە.
تٸپتٸ رازى بولمايمىن
كەرەگەنٸڭ باسىندا
ەكٸ قارى بٶزٸڭە.
بەرمەي قالساڭ وسى جول,
جولىقپايمىن دەپ ويلاما
جورتۋىلشى ەردٸڭ كەزٸنە».
بۇل اقتابان شۇبىرىندىدان سوڭعى الاساپىراننىڭ تۇسى, اتادان ۇل, انادان قىز ايرىلىپ, يسٸ قازاق كٷيزەلگەن دەۋٸر. وسى قيلى زامان كەزٸندە بۇقاردىڭ شارۋاشىلىعى شايقالىپ, دەۋلەتٸ سۋالعان بولۋى دا مٷمكٸن.
الايدا كٶپ ۇزاماي ابىلاي سۇلتان كٶتەرٸلگەن كەزدە بۇقاردىڭ دا جۇلدىزى جانادى. جىراۋ قايتادان اق ورداعا ەنەدٸ, جەنە ودان ٶلگەنٸنشە شىقپايدى.
بۇقاردىڭ سٷيەگٸ قازٸر بايان اۋلادا, دالبا تاۋلارىنىڭ ٸشٸندە.
جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن كەيبٸر فاكتٸلەردٸڭ نەگٸزٸندە بٸز بۇقار جىراۋ قالقامانۇلى 1668 جىلدار شاماسىندا تۋىپ, بٸر عاسىردان استام جاساپ, 1781 جىلدىڭ شاماسىندا ٶلگەن دەپ ەسەپتەيمٸز.
جىراۋدىڭ ٶمٸرٸ, قوعامدىق قىزمەتٸ جايىندا بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتكەن دەرەكتەر وسىنداي.
حالىق «ٶنەر الدى — قىزىل تٸل» دەسە, بۇقار — بۇل ماقالانىڭ دانالىعىن ەبدەن ۇعىنعان ادام. ول سٶز ٶنەرٸنٸڭ قيىندىعىن دا, قۇرمەتتٸلٸگٸن دە بٸلگەن. سوندىقتان دا جىراۋ:
«ەل باستاۋ قيىن ەمەس —
قوناتىن جەردەن كٶل تابىلادى:
قول باستاۋ قيىن ەمەس —
شاباتىن جەردەن ەل تابىلادى
شارشى توپتا سٶز باستاۋدان
قيىندى كٶرگەنٸم جوق», — دەيدٸ.
بٸردە ابىلاي: «قازىنا قايدا?» — دەپ سۇراعاندا جىراۋ: «باسى جەتكٸش جٸگٸتتٸڭ ەكٸ ەزۋٸ قازىنا: بٸر ەزۋٸ — التىن, بٸر ەزۋٸ — كٷمٸس, اۋزى — قازىنا» — دەپتٸ.
بۇقاردىڭ ٶزٸ وسى قازىنانى — سٶز ٶنەرٸن جەرٸنە جەتە مەڭگەرگەن ەدٸ. «ٶز زامانىنداعى جاندار بۇل كٸسٸنٸ كٶمەكەي ەۋليە دەسەدٸ ەكەن, — دەپ جازادى مەشھٷر جٷسٸپ. — قارا سٶز بٸلمەيدٸ, تەك سٶيلەسە كٶمەكەيٸ بٷلكٸلدەپ جىرلاي باستايدى ەكەن». بۇقاردىڭ مۇسىلمانشا وقىعاندىعى, ساۋاتتىلىعى كٷمەن تۋعىزبايدى. الايدا, كٶبٸنە-اق ەكسپرومتپەن ايتىلعان تولعاۋلارىن جىراۋ ارتىنان قاعازعا تٷسٸرەدٸ مە, جوق پا, ول اراسى بەلگٸسٸز. بۇقاردىڭ بٸزگە جەتكەن شىعارمالارى ٶتكەن عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسى, ٷستٸمٸزدەگٸ عاسىردىڭ باس كەزٸندە نەگٸزٸنەن ەل اۋزىنان جازىلىپ الىنعان. بۇقار مۇراسىنان بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتكەنٸ — 1300 جول شاماسىندا. بۇل, سٶز جوق, جىراۋ تۋعىزعان كٶل-كٶسٸر جىرلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا. «بۇل كٸسٸنٸڭ سٶزٸن تٷگەل جازامىن دەۋشٸگە نۇحتىڭ ٶمٸرٸ, ايۋبتىڭ سابىرى… اپلاتوننىڭ اقىلى كەرەك», — دەگەن ەدٸ مەشھٷر.
