ازاتتىقتى اڭساعان يساتاي!
بۇل جەردٸ مەكەندەۋگە بٶكەي حان 1812 جىلعى 12 مارتتا يساتايعا رۇقسات قاعاز بەرگەن. وندا: «كوكارەۆ پەن كۋلپين كوردوندارىنىڭ اراسىنداعى كوردون جولىنان بىلايعى دالالىقتى جايلاۋدى تايمانوۆتىڭ قامقورلىعىنا بەرەم», — دەگەن. بۇل ٶڭٸردە ەدٸلدٸڭ تەڭٸزگە قۇياتىن سۋلى قيعاش دەگەن سالاسى بار. ودان شىعىستا قاناتتاسا قٷيگەن, ٶتەرە, جايىق (ورال تاۋىناڭ اعاتىن جايىقتان باسقا. ي. ك.) ت, ب. سالالارى بار. ەل اۋزىنداعى ەڭگٸمەدە وسى القاپتاعى بەس سلاندى (ارالشىق, كٷيگەن, تٷيە ارال, ت. 6.) يساتاي اۋىلى جايلاعان. حالىقتىڭ ايتۋىنشا يساتاي بالا كەزٸنەن العىر, پاراساتتى, ٶتكٸر بولسا كەرەك. سٶزگە دە شەشەن بولعان دەسەدٸ. مىسالى, قٸشٸ جٷز جاعىنان استراحانعا بارا جاتقان بٶكەي حان بٸر اۋىلعا قونىپ وتىرعاندا: مەنٸڭ مىنا بالام حان بولادى,—دەپ جەڭگٸردٸ كٶرسەتەدٸ. سوندا جاس يساتاي: «جەڭگٸر حان بولعاندا قارا قازاقتىڭ حالٸ نەشٸك بولادى»,— دەسٸپتٸ-مٸس. بٶكەي ساسىپ قالىپ, ارتىنان يساتايعا نەگە ولاي دەيسٸڭ, دەپ سۇرايدى. بالعىن بالا جاسقانباستان: «بالا الدى قان, ارتى شاڭ بولادى» دەپتٸ. بۇل سٶزدٸڭ راستىعىن دەلەلدەۋ قيىن, دەگەنمەن سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ونىڭ وقىپ, بٸلٸم الۋعا تالپىنعانىنىڭ ٶزٸ ونىڭ بالا بولسا دا وسال بالا بولماعاندىعىنان حابار بەرەدٸ. يساتاي جاسىنان-اق ەرٸ باتىل, ەرٸ تۋراشىل بولعان. ەشكٸمنەن قايمىكپاعان. ول 21 جاسىندا بەگەلٸ اۋىلىنا ستارشينا بولادى. بٸراق كەيبٸرەۋلەر, بۇل كەزدە ول بەرٸشتٸڭ جايىق بٶلٸمٸنە بي بولعان دەپ تە جٷر, ال بٸزدەر ونداي تاريحي دەرەكتٸ ارحيۆ ماتەريالدارىنان كەزدەستٸرمەدٸك. بٸز بۇرىن يساتايدى ەكٸ اعايىندى, ونىڭ ەكٸنشٸسٸ نىسانباي دەپ كەلدٸك. بٸراق بٸز ەل ارالاپ جٷرٸپ, ورال وبلىسىنىڭ جەنٸبەك اۋدانىندا تۇراتىن قاميەۆ لۇقپان دەگەن ازاماتتى تاۋىپ, ونىڭ, ەلٸباي تايمانوۆتىڭ ۇرپاعى ەكەنٸن انىقتادىق. ارحيۆ ماتەريالىندا ەلٸباي كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان, 1837 جىلعى وكتيابردە جاسقۇستا حان ەسكەرٸنٸڭ قولىنا تٷسكەن. ل. قاميەۆتٸڭ ايتۋىنشا ەلٸبايدىڭ قايىنى نوعاي-قازاك رۋى وعان ارا تٷسٸپ, ونى تۇتقىننان بوساتىپ الىپ, سارىٶزەن ماڭىنداعى ٶزدەرٸنٸڭ بٸر اۋىلىنا ورنالاستىرعان. سودان ەلٸباي سول جەردە ورىن تەۋٸپ, قالىپ قويعان. ل. قاميەۆتٸڭ ايتۋىنشا يساتاي ٷش اعايىندى بولىپتى. ارحيۆ ماتەريالىنان بٸز 1816 جىلى يساتايمەن بٸرگە تٶلەباي تايمانۇلىنىڭ جٷرگەنٸن كەزدەستٸردٸك, بٸراق ونىڭ ودان ارعى تاعدىرى بٸزگە بەلگٸسٸز. سونىمەن يساتاي, تٶلەباي, نىسانباي, ەلٸباي بولىپ 4 اعايىندى ەكەنٸ تاريحي دەرەكتەرمەن راستالعانى بٸزگە مەلٸم. جاس جٸگٸت يساتاي ستارشينا بولعاسىن ەل ٸشٸندەگٸ ايتىس-تارتىسقا ەرٸكسٸز ارالاسادى. سول كەزدٸڭ بٸرٸندە ە. قۇلمانييازۇلىنىڭ اۋىلىن شابۋعا بەرٸش رۋىنىڭ باسقارۋشىسى سٷيٸنٸشقالي جانعاليەۆ سۇلتانمەن بٸرگە بارۋعا مەجبۋر بولادى. زەرتتەۋشٸلەر ٶتەمٸس اۋىلىن وسى كٷنگە دەيٸن قاراۋىل قوجانشش 1836 جىلى بيورگەن جاۋابىنا سٷيەنٸپ, 1817 جىلى . شابىندىعا ٷشىراعان دەپ جٷر. بٷل قاتە بولدى. الدىمەن بٷدان بۇرىن بولعان جەنە بۇرىن جارييا بولماعان وقيعاعا توقتاپ ٶتەيٸك.
بٶكەي حان 1815 جىلى ٶلەدٸ دە, جەڭگٸر ەرجەتكەنشە ۋاقىتشا بيلەۋشٸ بولىپ ٸنٸسٸ سىعاي نۇراليەۆ تاعايىندالادى.بۇل كەزدە ساياسي جاعداي شيەلەنٸسٸپ, س.نۇراليەۆ ەركٸمدٸ بٸرٸنە-بٸرٸن ايداپ سالىپ, تالاستىرىپ, رۋ اراسىنداعى باس ارازدىقتى قوزدىرىپ جٸبەرەدٸ. جاقادان تابىلعان ارحيۆ ماتەريالى بويىنشا, يساتايدىڭ قاراۋىنداعى ادامداردى 1815 جىلى قىستا حورۋنجيي بارماق مۇراتوۆ, بالقى قۇدايبەرگەنوۆ, ت. ب. كەلٸپ شاۋىپ, مىڭ قارالى مالدارىن ايداپ كەتەدٸ. بۇل تۋرالى يساتاي ورىنبور سوعىس گۋبەرناتورىنا ارىز بەرەدٸ. ول ارىزدى تەكسەرۋ ورال كازاك ەسكەرٸنٸڭ اتامانى گەنەرال د. بورودينگە مٸندەتتەلەدٸ, ال ول ونى سىعاي سۇلتانعا تاپسىرادى. بەرٸش رۋىنىڭ باسقارۋشىسى سۇلتان بابا-عالي جاناليەۆ گۋبەرناتورعا بۇل ارىزدى تەكسەرۋدٸ سىعايعا تاپسىرۋ دۇرىس ەمەس ەكەنٸن, سەبەبٸ بۇل تالاۋعا ونىڭ ٶزٸنٸڭ دە قاتىسى بار ەكەنٸن, سوندىقتان تەكسەرۋدٸ باسقا كٸسٸگە تاپسىرۋدى ٶتٸنەدٸ. سودان ٸستٸ مۇقييات تەكسەرۋ باسقا ادامعا, ياعني سۇلتان قاراتاي نۇراليەۆكە تاپسىرىلادى. بٸراق سىعاي سۇلتان 1818 جىلى جاۋاپكەر كٸسٸلەردٸ كالمىكوۆ بەكٸنٸسٸنە بارىپ, جاۋاپ بەرۋگە جٸبەرمەيدٸ, بۇدان ەرٸ ٸستٸ تەكسەرۋ باسقا ادامدارعا تاپسىرىلادى. سىعاي مەن گەنەرال د. بورودين نەشە تٷرلٸ سىلتاۋ تاۋىپ, قاجەتتٸ قٸسٸلەرٸن جاۋاپ الۋشىلارعا جولىقتىرمايدى. داۋ بٸرنەشە جىلعا سوزىلادى. 1817 جىلى بالقى ٶز ٷلەسٸنە وسى تالاۋدان تيگەن 155 قويدى, 1 جىلقى, 2 سيىر مەن شاپاندى يساتاي اۋىلىنىڭ ادامدارىنا قايىرىپ بەرەدٸ. وسى جولمەن باسقا ايىپتىلاردان تالانعان مال مەن دٷنيەنٸ الىپ بەرٸلسٸن دەگەن تاپسىرمانى سىعاي ورىندامايدى. بۇل, اقىرىندا, 1829 جىلعا دەيٸن سوزىلىپ, اراسىندا باسقا وكيعالار قاباتتاسادى دا ٸس اياقسىز قالادى. سول وقيعالاردىڭ بٸرٸ ە. قۇلمەلٸۇلىنا بايلانىستى. 1815 جىلى يساتاي قاراماعىنداعى ادامنىڭ دٷنيە, مالدارىن تالاۋ مەنٸسٸن تەكسەرۋدٸ تالاپ ەتۋشٸ بەرٸش رۋىنىڭ باسقارۋشىسى سٷيٸنٸشقالي جاناليەۆ 1816 جىلى يساتايعا كەلٸپ, تٶڭٸرەكتەن كٸسٸ جيناتىپ, كاشقىن ادامدى ۇستايمىز دەگەن سىلتايمەن اۋىلىنا بارادى.
يساتاي تايمانۇلى — قازاقستانداعى تاپ كٷرەسٸن العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرٸ. تاپ كٷرەسٸ تۋرالى ۆ. ي. لەنين: «بۇل — حالىقتىق بٸر بٶلەگٸنٸڭ ەكٸنشٸ بٶلەگٸنە قارسى كٷرەسٸ, پراۆوسىز, ەزٸلگەن بۇقارانىڭ جەنە ەڭبەكشٸلەردٸڭ پۇرساتتىلارعا, ەزۋشٸلەر مەن ارامتاماقتارعا قارسى كٷرەسٸ, — دەگەن. بٸز ايتقالى وتىرعان كەزەڭ كرەپوستنيكتٸك روسسييادا دەكابريستەر قوزعالىسى اياۋسىز جانىشتالىپ, ەلدە نيكولاي-پالكيننٸڭ رەاكتسييالىق ٸشكٸ ساياساتى ورناتىلعان كەز ەدٸ. ەلدە ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ, تاپتىق, ۇلتتىق, وتارشىلدىق ەزگٸنٸڭ كٷشەيۋٸنە قارسى تولقۋلار, قارۋلى كٶتەرٸلٸستەر ەر جەردە بولىپ جاتقان. XIX عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا كرەپوستنيكتٸك سيستەماعا قارسى روسسييانىڭ كٶپتەگەن گۋبەرنييالارىندا, ۋكراينادا حالىق بۇقاراسىنىڭ تولقۋلارى, پولشادا پولياك پاتريوتتارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸ بولىپ جاتتى. كٸشٸ جٷزبەن شەكارالاس پەرم, ورىنبور, ۆياتكا گۋبەرنييالارىندا دا شارۋالار تولقۋى باستالدى. ۋكراينانىڭ پودولسك پروۆينتسيياسىندا ەزٸلگەن شارۋالار كٶتەرٸلٸسٸن باسقارىپ, پاتشاعا قارسى شىققان ۋستيم قارمەليۋك سيياقتى قازاقستاندا شارۋالار كەتەرٸلٸسٸن يساتاي تايمانۇلى باستاپ, حان مەن پاتشا ەسكەرلەرٸنە قارسى شىقتى. ول ەزٸلگەن شارۋالاردى قاناۋشىلارعا قارسى قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە شاقىرىپ, ٷستەم تاپپەن كەسكٸلەسكەن ۇرىسقا شىققان بۇقارا حالىقتى سوڭىنان ەرتە بٸلدٸ. ٶز باسىنان ٶتكەن كٶپتەگەن اۋىر, ەرٸ قاۋٸپتٸ وقيعالارعا مويىماستان اسقان قايسارلىق كٶرسەتكەن يساتاي ٶز جاۋلارىمەن ٶمٸرٸنٸڭ اقىرىنا دەيٸن الىسىپ ٶتتٸ. ول قاراپايىم, قايىرىمدى, ۇستامدى, قاجىرلى ادام بولدى. ونىڭ ادامگەرشٸلٸك بۇل قاسيەتتەرٸ وعان زور بەدەل ەپەرٸپ, كٶتەرٸلٸسكە شىققان شارۋالاردىڭ وعان دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرا تٷستٸ. يساتايدىڭ ٷلكەن ادامگەرشٸلٸگٸ تۋرالى ەل اۋزىندا نەشە بٸر قىزىقتى, سٷيسٸنە ايتىلعان اڭىز, ەڭگٸمەلەر كٶپ. ونىڭ باتىر اتاعىنا يە بولۋى, حالىق اراسىنا تاراعان زور ابىرويى — ونىڭ ەزٸلگەن تاپ مٷددەسٸ ٷشٸن ٸستەگەن ايبىندى ٸسٸنە بايلانىستى ەكەنٸ مەلٸم. بٸراق, ٶكٸنٸشتٸ جەرٸ وسى بٸر اسىل بەينەنٸڭ عىلىمي تۇرعىدان تولىق جازىلعان تىڭعىلىقتى ٶمٸربايانىنىڭ بولماۋى.
