بۇحار جىراۋ- قازاق جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ الىبى. بۇحار جىراۋ تۋرالى, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ نەگٸزگٸ سارىندارى, كٶركەمدٸك سيپاتى جٶنٸندە ايتۋ- سول دەۋٸردٸڭ پوەزيچسىن تۇتاس قامتىپ ايتۋ. بۇحار جىراۋدىڭ پوەزيياسى بٷتٸن بٸر حالىقتىڭ جان-دٷنيە, تانىم-تالعام يٸرٸمدەرٸنە جالعاسىپ جاتقان قۇبىلىس. جىراۋ شىعارمالارى جەتكٸزەر دٷنيە جەكە ادامنىڭ كٶرٸپ-بٸلٸپ, كٶكٸرەككە تٷيگەنٸنەن ەلدەقايدا كەڭ جاتىر, ونىڭ شىعارمالارى- تۇتاس حالىقتىڭ سزٸم-كٷيٸ, وي-ٶرٸسٸ, تاريحى مەن تاعدىرى.
جىراۋدىڭ بٸزگە جەتكەن ازدى-كٶپتٸ مۇراسىن تابيعي سيپاتى جاعىنان ناسيحات تولعاۋ, ارناۋ توعاۋ, بولجاۋ تولعاۋ دەپ ٷش توپقا بٶلۋگە بولادى. شىعارمالارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸن قامتيتىن ناسيحات تولعاۋلارىندا ادامدى يگٸلٸككە تەربيەلەۋ, باۋىرمالدىلىق, ادالدىق, ەدٸلدٸك مەسەلەلەرٸ سٶز بولادى. جىراۋدىڭ بٸر توپ جىرلارى : «ەجەلگٸ دوس جاۋ بولماس», «شاشىراپ شىققان قاندار كٶپ», «مىرزالىق قوناققا پايدا,مالعا قاس», «جار باسىنا قونباڭىز», «جال قۇيرىعى قابا دەپ» جەنە تاعى باسقا تولعاۋلارىندا ەل بٸرلٸگٸ, جاقسى مەن جامان, بٸلٸمدٸلٸك پەن ناداندىق, جالپى ٸزگٸلٸك سەسەلەلەرٸن قامتيدى.
جىراۋدىڭ بٷكٸل جىر-تولعاۋلارى افوريزمدەردەن ٶرٸلگەن. اقىلگٶي ابىز دەۋلەتكە, باققا قىزىقپا, ارىڭدى اقساتپا, مالعا ساتپا, ول مەڭگٸلٸك نەرسە ەمەس, «ٶزگەرەدٸ, ٶزگەرگەندٸ كٶز كٶرەدٸ»-دەيدٸ. ول ارامزالىق الىسقا شاپپايدى, «ارامزانىڭ قۇيرىعى بٸر-اق تۇتام» ۇزاققا بارا المايسىڭ, حالىقتىڭ شىندىق اتتى قاقاپانى بار, ادالدىق اتتى تۇزاعى بار, سوعان تٷسپەي ٶتپەيسٸڭ,- دەپ ەسكەرتەدٸ. «جامانمەن جولداس بولساڭ, كٶرٸنگەنگە كٷلكٸ ەتەر, جاقسىمەن جولداس بولساڭ, ايىرىلماسقا سەرت ەتەر»- دەپ بٸرلٸكتٸڭ باستالاتىن قاينار كٶزٸن اشىپ بەرەدٸ.
جىراۋ قاراپايىم سٶزدٸڭ سىرى سەزٸلمەس, جىمى بٸلٸنبەس شەبەرلٸكپەن شەندەستٸرۋ ارقىلى عالامات قۋات كٷشٸن وياتادى. جاي عانا بٸر سٶزدٸڭ ۇيقاسى مەن ٷيلەسٸمٸنٸڭ اراسىنا ول تٸرشٸلٸكتٸڭ قارييا دانالىعىن ورنىقتىرادى.
بۇحار جىراۋ تٸرلٸكتٸڭ, جارىق دٷنيەنٸڭ سەۋلەلٸ نۇرىن قۇشتارلىقپەن قۇشاقتايدى. ونىڭ ويى-اسپاننان بيٸك, سەزٸمٸ- تەڭٸزدەن تەرەڭ. ول قۇيقىلجىعان, قايشىلىعى, قارسىلىق كٷرەسٸ, تەكەتٸرەس قۇبىلىسى كٶپ دٷنيەدەن تيياناق تابۋعا باۋليدى. باسۋ ايتىپ, ساباڭا تٷسٸرەدٸ. الاسۇرعان كٶڭٸل, ارپالىسقان سەزٸمدٸ اۋىزدىقتاۋدىڭ سيقىرىن, سىرىن جەتكٸزەدٸ. پەندەلٸكتەن جوعارى تۇرار قاسيەتتەردٸ ساقتا دەيدٸ. جىراۋدىڭ تولعاۋلارى دٷنيە شارتىن تٸزبەلەگەن ناقىل, افوريزم كٶمبەسٸ. ول ٶزٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸندە مورالدىق سارىنعا بەرٸلٸڭكٸرەپ, اعايىنشىلىقتى, تاتۋلىقتى, دوستىقتى ٷگٸتتەيدٸ, ٶزٸمشٸلدٸكتەن ساقتاندىرادى.
ازامات ەردٸڭ بالاسى,
اتادان التاۋ تۋماس پا?
اتادان التاۋ تۋعانمەن,
ٸشٸندە ونىڭ بٸرەۋٸ,
ارىستانى بولماس پا?
-دەيدٸ ول.
بۇحار ٶلەڭدەرٸ تۇسپال ناقىلدارعا قۇرىلعان شەشەندٸك ٷلگٸسٸن تانىتاتىن مەندٸ تشىعارمالار:
ەتەكتٸ كەسٸپ جەڭ بولماس,
ەجەلگٸ دۇشپان ەل بولماس.
قارا قويدىڭ تەرٸسٸن,
سابىنداپ جۋساڭ اعارماس.
قاراشا تورعاي قاز بولماس,
شاعالا كەلمەي جاز بولماس.
شاڭقان بولماي,بوز بولماس
ٸشتەن قىڭىر تۋعاندار,
تەزگە سالسا تٷزەلمەس.
ەجەلگٸ دوس جاۋ بولماس.
-دەپ جىراۋ تابيعي قۇبىلىستارعا ادام ٶمٸرٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىن سالىستىرا مەندٸ وي تولعايدى. ونىڭ بۇل سيياقتى افوريزمدەرگە تولى مەتەلدەرٸ, شەشەندٸك ٷلگٸسٸندەگٸ سٶزدەرٸ ەرٸ شەبەر, ەرٸ تەرەڭ ماعىنالى:
قاتىن الما تٶرەدەن.
قاتىن الساڭ تٶرەدەن,
ەركەگٸ بولار جاۋ جاندى,
ۇرعاشىسى مال جاندى.
تٶرە بەرەر ۇل تۋسا
اۋزى كەتپەس پارادان.
جىراۋدىڭ ناقىلدارى ٸشٸندە بۇرىن باسپا بەتٸن كٶرمەگەن مىنا جولدارى بار:
اقساعان قۇلان قادٸرٸن,
ايدالادا قاق بٸلەر.
تٶس ايىلدىڭ باتقانىن
يەسٸ بٸلمەس, ات بٸلەر.
ەر جٸگٸتتٸڭ قادٸرٸن,
اعايىن بٸلمەس, جات بٸلەر.
جورىق جولى بولۋىن
قارييا بٸلمەس, سەت بٸلەر.
حالىق مەتەلدەرٸ ستيلٸندە كەلەتٸن جىراۋدىڭ بۇل ناقىلدارى دا ٶمٸر تەجٸربيەلەرٸنە نەگٸزدەلگەن, اقىننىڭ ٶز تۇسىندا ٷستەم بولعان سالت-ساناعا ساي تولعاپ, تاقپاقتاي سٶيلەۋ ٶنەرٸنە جەتٸك شەشەن ولعانىن تانىتادى.
بۇحار ٶلەڭدەرٸنٸڭ كەيبٸركۋلەرٸناقىل تەرمە تٷرٸندە كەلەدٸ:
جال, قۇيرىعا قابا دەپ,
جابىدان ايعىر ساپلماڭىز!
قالىڭ مالى ارزان دەپ,
جامان قاتىن الماڭىز!
جابىدان ايعىر سالساڭىز,
جاۋعا مٸنەر ات تۋماس.
جامان قاتىن الساڭىز,
توپقا كٸرەر ۇل تۋماس.
-دەگەن افوريزمگە تولى جىر جولدارىنان جىراۋ ويىنىڭ ناقتى دەلدٸگٸمەن قاتار تۋرا جولدى كٶرسەتكەن ٶمٸرلٸك باعىتىن بايقايمىز.
جىراۋ ويدى تەرەڭنەن مەڭزەيدٸ. نە جاقسى, نە جامان, ٶمٸردە قايتپەك كەرەك, قايتسەك ٸستەگەن ٸسٸمٸز جاقسىلىق بولماق دەگەن سۇراۋلارعا جاۋاپ بەرۋدە ونىڭ ٶزٸندٸك سوقراعى بار. قاي مەسەلەنٸ كٶتەرە دە سارا جول, اقيقاتىن اشىپ بەرەدٸ. ادامي بولمىستىڭ بيٸك شىڭىنا جەتۋدٸڭ باعىتىە كٶرسەتەدٸ. مىسالى:
جار باسىنا قونباڭىز,
داۋىل سوقسا ٷي كەتەر.
جاتقا تٸزگٸن بەرمەڭٸز,
جالامەنەن باس كتەر.
جامانمەن جولدا بولساڭىز,
كٶرٸنگەنگە كٷلكٸ ەتەر.
جاقسىمەن جولداس بولساڭىز,
ايىرىلماسقا سەرت ەتەر.
-دەگەن تولعاۋى وسىنىڭ ايعاعى.
بۇحار ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸر- قازاق دالاسىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ كٷشەيٸپ تۇرعان تۇسى. ەل ٸشٸندە الاۋىزدىق بەلەڭ الىپ, حاننن قايىر, قارادان ىنساپ كەتكەن, بۇحار سٶزٸمەن ايتقاندا:
اي زامان-اي, زامان-اي,
تٷستٸ مىناۋ تۇمان-اي,
ٸستٸڭ بەرٸ كٷمەن-اي
-بولعان زامان. ەلدەن بەرەكە كەتكەندە دٸننٸڭ دە مەشەۋ تارتاتىن تۇسى. «ورازا, ناماز توقتىقتا» دەگەندٸ تۋ ەتٸپ ۇستاعان قازاق حالقى ٷشٸن الاساپىران زاماندا دٸننٸڭ دە كەرەگٸ شامالى ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ال دٸننٸڭ حالىق رۋحى ٷشٸن قانشالىقتى قاجەتتٸلٸگٸ بار ەكەنٸن تٷسٸنگەن بۇحارعا دٸننەن اۋىتقي باستاعان حالىقتىڭ قاراكەتٸ قۇردىمعا كەتۋمەن بٸردەي. سوندىقتان ول:
بٸرٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
بٸر اللاعا جازباسقا.
ەكٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
ەر ششۇعىل پاسىق زالىمنىڭ
تٸلٸنە ەرٸپ ازباسقا .
ٷشٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
ٷشكٸلٸكسٸز كٶيلەك كيمەسكە.
تٶرتٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
تٶردە تٶسەك تارتىپ جاتپاسقا.
بەسٸنشٸ تٸلەك تٸلەڭٸز,
بەس ۋاقىتتا بەس ناماز,
بٸرەۋٸ قازا بولماسقا.
-دەپ حاقتىڭ جولىندا پەندەلٸكتٸڭ كٶمەسكٸلەنٸپ, رۋحاني تازارۋعا جول اشىلاتىنىن, ال رۋحاني تازالىقتىڭ تٶرٸندە تەك جاقسىلىققا جول بەرٸلەتٸنٸن جىراۋ تۇسپالداپ تانىتادى.
ابىلاي تۇسىنداعى تىنمسىز جورىقتاردىڭ ەل بەرەكەسٸن كەتٸرٸپ جاتقان كەزەڭٸندە حانعا ايتقان جىراۋ اقىلدارىنىڭ ەڭ تيٸمدٸسٸ- قازاقتىڭ ٶزارا بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا, ودان كەيٸن كٶرشٸ ەلدەرمەن الىس-بەرٸس جاساپ, جاۋلاسپاي تاتۋ ٶمٸر سٷرۋگە ٷندەۋ بولسا كەرەك:
ٶلەتۇعىن تاي ٷشٸن,
قالاتۇعىن ساي ٷشٸن,
قىلماڭدار جانجال, ەرەگٸس
-دەپ, ول مال نەمەسە جەر ٷشٸن ٶزارا جانجالداسۋعا قارسى شىعادى. اعايىنشىلىق-تاتۋلىق-ەلدٸ بەرەكەلٸ ەتەتٸن ەڭ قاجەت نەسرە دەپ بٸلەدٸ.
مۇسىلماننىڭ بالاسى,
سٸرە, بٸر كەڭەس قۇرىڭىز,
بٸراۋىزدى بولىڭىز!
اقىن بٸراۋىزدى, ىنتىماعى كٷشتٸ ەلدٸ وسىلاي ارمانداپ, سونداي ەلدٸڭ عانا بولاشاعى مول ولاتىندىعىنا سەنٸم بٸلدٸرەدٸ. «اعايىن تاتۋ بولسا, جات جانىنان تٷڭٸلەر» دەگەن حالىق مەتەلٸن قوشتاي سٶيلەپ, ول تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸردٸ اڭسايدى:
جاقىن جەردەن شٶپ جيسا,
جەردٸڭ سەنٸن كەتٸرەر,
اعايىننىڭ ارازى-
ەلدٸڭ سەنٸن كەتٸرەر.
ابىسىننىڭ ارازى-
اۋىل سەنٸن كەتٸرەر.
-دەپ ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن تولعايدى.
جىراۋ حان الدىندا تايسالماي سٶز سٶيلەپ, ٶز پٸكٸرٸن ەركٸن ايتىپ, ەلٸ اتىنان حان پيعىلىنا قارسى شىعادى. حانعا ەل-جۇرتىڭدى سىيلاساڭ, ٶزٸڭ دە سىيلى بولاسىڭ دەپ اقىر بەرەدٸ.
حاننىڭ جاقسى بولماعى-
قاراشانىڭ ەلدٸگٸ.
قاراشا حالقى سىيلاسا,
التىننان بولار بەلدٸگٸ.
جاقسى جٸگٸت ۇل تۋسا,
پاتشادان بولماس كەمدٸگٸ.
-دەگەن ەكەن جىراۋ.
بۇحار جىراۋدىڭ اتالعان تولعاۋلارىنداعى افوريزمدەر قازاقتىڭ ماقال-مەتەلدەرٸمەن ٷندەس, سارىنداس كەلەدٸ. مىسالى, جىراۋدىڭ «ەجەلگٸ دوس جاۋ بولماس» دەگەن تولعاۋى حالىق ماقل-مەتەلدەرٸنەن ٶرٸلگەن. مۇندا ول ٶز سٶزٸمەن حالىق دانالىعىنىڭ مازمۇنىن, ويىن ايقىن تٷسٸندٸرٸپ بەرەدٸ. جىرىۋدىڭ:
تار پەيٸلدٸ كەڭٸمەس,
كەڭ پەيٸلدٸ كەمٸمەس.
-دەگەن جىر جولدارى قازاقتىڭ «كەڭ بولساڭ, كەم بولمايسىڭ»- دەگەن مەتەلٸمەن ٷندەسٸپ جاتىر. ال:
اعايىننىڭ ارازى-
ەلدٸڭ سەنٸن كەتٸرەر.
ابىسىننىڭ ارازى-
اۋىل سەنٸن كەتٸرەر
-دەگەن ناقىلى قازاقتىڭ:
ابىسىن تاتۋ بولسا اس كٶپ,
اعايى تاتۋ بولسا ات كٶپ.
- دەگەن ماقالىمەن ماعىنالاس.
جىراۋدىڭ:
جامانمەن جولداس بولساڭىز,
كٶرٸنگەنگە كٷلكٸ ەتەر.
جاقسىمەن جولداس بولساڭىز,
ايىرىلماسقا سەرت ەتەر
-دەگەن افوريزمٸ حالىقتىڭ:
جاقسىعا ەرسەڭ جەتەرسٸڭ مۇراتقا,
جامانعا ەرسەڭ قالارسىڭ ۇياتقا
-دەگەن ماقالىنىڭ جالعاسىن تاپقان دەسەك تە بولادى. ەرينە, ەلٸنٸڭ تٸلەگٸن ويلاعان, حالقىنىڭ جوقشى-جىرشىسى بولا بٸلگەن جىراۋدىڭ تولعاۋلارى حالىق جٷرەگٸنەن شىعىپ, اۋىزدان-اۋىزعا تارعان ماقال-مەتەلدەرٸمەن قالاي ٷندەسٸپ, ٷيلەسٸپ جاتپاسقا! جىراۋدىڭ:
مىرزالىق قوناققا پايدا, مالعا قاس
باتىرلىق جولداسقا پايدا, جانعا قاس
ٶتٸرٸك و داعى پايدا, يمانعا قاس
ٶتكٸر پىشاق قولعا پايدا, قىنعا قاس.
-دەگەن ناقىل سٶزدەردەن ٶرٸلگەن توعاۋى حالىقتىڭ:
ٶتٸرٸك پىشاق قىنعا قاس,
ٶتٸرٸك سٶز جانعا قاس.
-دەگەن ماقالىمەن سارىنداس بولىپ كەلەدٸ.
بۇحار جىراۋدىڭ وسىنداي ادامدى يگٸلٸككە باۋليتىن تەربيەلٸك مەنٸ زور ناقىلدارى بٷگٸنگٸ كٷندە دە ٶز قۇندىلىعىن جوعالتپاعان. ولار حالىق جادىندا بەرٸك ساقتالىپ, وسى كٷندە دە كەڭٸنەن قولدانىلىپ جٷر. مىسالى:
ەل باستاۋ قيىن ەمەس,
قوناتىن جەردەن كٶل تابىلادى.
قول باستاۋ قيىن ەمەس,
شاباتىن جەردەن ەل تابىلادى.
شارشى توپتا سٶز باستاۋدان قيىن جوق
-دەگەن جىر جولدارىن بٷگٸندە جيٸ ەستيمٸز.
قاريياسى كٸمنٸڭ بار بولسا-
جازۋلى تۇرعان حات بولار.
-دەگەن افوريزمٸ دە قولدانىستا جٷر.
ەكٸ جاقسى قاس بولماس,
ەكٸ جامان دوس بولماس
-دەگەن افوريزم وسى كٷندە ٶز ورنىندا قولدانىلۋدا دەسەم دە بولادى. جىراۋدىڭ:
سىيلاي بەرگٸن كٶنەنٸ
سىيلاماعان كٷڭ قىلار
ٶزٸن تاپقان ەنەنٸ
جەنە
قارتايساڭ قارت باباڭدى سىيلاي بەر,
كٷندەردٸڭ كٷنٸ بولعاندا
كٸمدەر دە كٸمنٸڭ بەلٸ بٷگٸلمەس
-دەگەن ناقىلدارى بٷگٸنگٸ كٷندە ٶز اتا-انالارىنان باس تارتىپ, قارييالار ٷيٸنە كٶش تٷزەگەن جاستارىمىزعا دەل تاۋىپ ايتىلعان اقىل.
بۇحار جىراۋدىڭ ادامدى يگٸلٸككە, ەدٸلدٸككە, ٸزگٸلٸككە تەربيەلەيتٸن ادامگەرشٸلٸك مەسەلەسٸن كٶتەرگەن ناقىلعا تولى تولعاۋلارى – ونىڭ ۇرپاعىنا قالدىرعان اسىل قازىناسى.
پايدالانعان ەدەبيەتتەر تٸزٸمٸ:
- دالا دانالارى,. الماتى: قازاقسيان دامۋ ينستيتۋتى. 2001-640ب
- ق.ٶمٸرەلەۆ. 18-19 ع. قازاق پوەزيياسىنىڭ تٸلٸ
- قۋانعانوۆ ش.ت . بۇحار جىراۋ
- م.جارمۇحامەدوۆ. كٶنەنٸڭ كٶزٸ. الماتى, سانات, 96
- م.ماعاۋين. قوبىز سارىنى, الماتى: جازۋشى, 68
- ح.سٷيٸنشەليەۆ. 18-19 ع. قازاق ەدەبيەتٸ, الماتى:مەكتەپ,1989
- قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحى. 1 توم 2 كٸتاپ, 64
- بۇحار جىراۋ قالقامانۇلى. شىعارمالارى. الماتى, 92
- بۇحار جىراۋ. اي, ابىلاي, ابىلاي! الماتى: جالىن,93
- بەس عاسىر جىرلايدى. الماتى,1985
- اي, زامان-اي, زامان-اي. الماتى,92
- ۇلت تاعىلىمى. عىلىمي پەداگوگيكالىق باسىلىم,2004, № 2
