اقتامبەردٸ جىراۋ جىرلارى

سارىۇلى اقتامبەردٸ (1675-1768) اتاقتى جىراۋ, قولباسشى باتىر, قوعام قايراتكەرٸ. نايمان تايپاسىنىڭ, قاراكەرەي رۋىنىڭ, سىبان تارماعىنان شىققان. ەكەسٸ سارى مەن شەشەسٸ سىربيكەدەن جالعىز تۋعان. جىراۋدىڭ «اتادان جالعىز تۋعاننىڭ جٷرەگٸنٸڭ باستارى سارى دا جالقىن سۋ بولار» دەۋٸندە ٶز ٶمٸرٸنٸڭ شىندىعى بار.

قازاق تاريحىنداعى الاساپىران كەزەڭدە ٶمٸر سٷرگەن اقتانبەردٸ «دۇشپاننان كٶرگەن قورلىعىم, سارى سۋ بولدى جٷرەككە. ون جەتٸدە قۇرسانىپ, قىلىش ٸلدٸم بٸلەككە. جاۋعا قاراي اتتاندىم, جەتكٸز دەپ, قۇداي, تٸلەككە» دەپ, ٶزٸ ايتقانداي, ون جەتٸ جاسىندا اق قولىنا قارۋ الىپ, ەل قورعاۋعا اتتانادى.

جىراۋدىڭ اقىندىق داڭقىمەن بالۋاندىق, باتىرلىق داڭقى قاتار شىعادى. ورتا ازييا حاندىقتارىمەن, قالماقتارمەن اراداعى ۇرىستارعا قاتىسىپ العاشقى كەزدە جەكە باسىنىڭ ەرلٸگٸمەن, سوڭىنان قولباسشىلىق قابٸلەتٸمەن كٶزگە تٷسەدٸ. ساقا باتىرلار ساناتىنا قوسىلعان كەزدە اتاقتى «اقتابان شۇبىرىندىنىڭ» كۋەگەرٸ بولادى.

وسى كەزدە ول جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ۇلت ازاتتىق كٷرەسٸن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جەنە جەڭٸستٸ جورىقتارعا دەم بەرۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلادى.

جوڭعار مەملەكەتٸ تالقاندالىپ, شىعىستاعى بۇرىنعى جاۋ قولىندا قالعان جەرلەر بوساتىلعان كەزدە سوندا قايتا قونىس اۋدارعان قازاقتاردى اتا مەكەنٸنە بٸرجولا ورنىقتىرۋ جولىندا اقتانبەردٸ ايتارلىقتاي رول اتقارادى. ٶزٸنە قاراعان رۋلاردى وتىرىقشىلاندىرماق بولىپ, ارىق, توعان قازدىرادى, ەگٸن ەكتٸرەدٸ.

اقتانبەردٸ شىعارمالارى نەگٸزٸنەن ناقىلدىق تولعانىستار تٷرٸندە بولپ كەلەدٸ. ولار كٶشپەلٸ قازاقتاردىڭ وي ارمانىمەن, ماقسات مٷددەسٸمەن استاسىپ جاتادى. جىراۋدىڭ «تٷيە موينىن تۇز كەسەر», «كٷلدٸر كٷلدٸر كٸسٸنەتٸپ», «جىلقىدان اسقان مال بار ما?» تەرٸزدەس ەيگٸلٸ تولعاۋلارىنان قازاق حالقىنىڭ مٸنەز قۇلىق ەرەكشەلٸكتەرٸ, بولمىسقا ٶزٸندٸك كٶز قاراستارى انىق اڭعارىلادى. مال اتاۋلىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە جىلقى تٷلٸگٸنٸڭ كٶشپەلٸلەر ٶمٸرٸندەگٸ ورىنى جايىندا ٶز تۇستاستارى اراسىندا دەل اقتانبەردٸدەي تولعاعان اقىن جوق. ول جىلقىنى تٸرشٸلٸك كٶزٸ, جٸگٸتتٸڭ كٶركٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ەسٸرەسە, باتىردىڭ جان سەرٸگٸ, جاۋعا مٸنەر تۇلپارى رەتٸندە ماداقتايدى.

اقتانبەردٸ جىرلارىنداعى نەگٸزگٸ سارىن ەرلٸككە ٷندەۋ, جاۋعا قارسى كٷرەسكە جٸگەرلەندٸرۋ. ول جاۋ تابانىندا قالعان جەرلەردٸ ازات ەتۋدٸ اڭسايدى, بٷكٸل قازاق بولىپ بٸرٸگٸپ اتقا قونۋدى, جوڭعارلارعا كٷيرەتە سوققى بەرۋدٸ ارماندايدى. «بالپاڭ بالپاڭ كٸم باسپاس», «جاۋعا شاپتىم», «وت باسار ورىنى وتاۋداي» سەكٸلدٸ بٸراز جىرلارىندا جۇرتشىلىقتى اتا جاۋمەن ايقاسقا شاقىرادى. ەل قورعاۋ جولىندا ٶلگەن ەردە ارمان جوق دەپ بٸلدٸ.

الاساپىران كەزەڭدە تۋىپ, شايقاس الاڭىندا شىڭدالىپ ٶسكەن اقتانبەردٸ جىرلارى قازاقتاردىڭ ون سەگٸزٸنشٸ عاسىرداعى جاۋگەرشٸلٸككە تولى ٶمٸرٸنٸڭ شىنايى سۋرەتتەرٸن العا تارتادى.

«ون ەكٸدە اتتانىپ, قىلىش ٸلدٸم بٸلەككە» دەگەنٸنە قاراعاندا كٷرەسكە ەرتە ارالاسقان جاۋىنگەر جىراۋ ساناتىنا جاتادى. تۇرمىستىڭ قىر-سىرىن, وتباسى, ەلدٸك, ەرلٸك, جەر مەسەلەلەرٸن جىرلارىندا جاقسى بەينەلەگەن. قىسقا, ناقىل, شەشەن سٶزدەردٸڭ شەبەرٸ.

ول 1742 جىلى ورتا جٷز رۋ باسشىلارىنىڭ ورىنبوردا انت بەرۋ جينالىسىنا ٶكٸل بولعان. 1738-1752 جىلدارى قازاق-قالماق اراسىندا بولعان قاندى قاقتىعىستاردىڭ بارلىعىنا دەرلٸك قاتىسقان. «اقتابان شۇبىرىندى» وقيعاسىنىڭ زۇلمات قان كەشۋٸن باستان ٶتكەرگەن. ەس بٸلگەننەن باستاپ 70 جىل بويى ات ٷستٸنەن تٷسپەي ەلٸ مەن جەرٸن قورعاعان قاس باتىر, ايتۋلى شەشەن, قابىرعالى بي, اتاقتى جىراۋ بولعان. قازاق جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ ازاتتىق, قۇلدىق جٶنٸندەگٸ تٷسٸنٸكتەرٸ, كٶشپەلٸ حالىقتىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ بولاشاققا دەگەن سەنٸمٸ, ادالدىق-جاۋىزدىق, قييانات, ەدٸلەتسٸزدٸك حاقىنداعى تانىم-تٷسٸنٸكتەرٸ اقتامبەردٸ تالعامىنان ٶتٸپ جىر-تولعاۋعا اينالعان.

اقتامبەردٸ جىراۋ ٶز عۇمىرناماسىن تولعاۋلارىنا كٶركەمدٸك قۋاتى زور, كەلٸستٸ ناقىشتارمەن تٷسٸرگەن. شىعارمالارى زييالى زەرگەردٸڭ قولتاڭباسىن تانىتادى. ەلٸ دە قولعا تٷسپەگەن تولعاۋلارى ەل اۋزىندا ساقتالۋى ىقتيمال. قازٸرگٸ قولدا بارى 300 جولدان اسپايدى. ازعانتاي قازىناسىنىڭ ٶزٸ افوريزمدەرگە تولى. «كٷمبٸر-كٷمبٸر كٸسٸنەتٸپ», «ۋا, قارت بٶگەنباي», «مەنٸمەن حانىم ويناسپا», «جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ», «زامانىم مەنٸڭ تار بولدى» جەنە تاعى دا باسقا ٶلەڭ-تولعاۋلارى باتىلدىققا, ٸزگٸلٸككە, پاتريوتتىق كٷي-سەزٸمدەرگە تولى.

اقتامبەردٸنٸڭ «بالالارىما ٶسيەت» دەپ اتالاتىن تولعاۋى سوڭعى تۋىندىلارىنىڭ بٸرٸ بولسا كەرەك. جىراۋ بالالارىن تٸرلٸكتەگٸ بٸرلٸككە, تالاپ-مۇراتقا, تاتۋلىققا ٷندەيدٸ. جاس ۇرپاقتىڭ بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارۋى ەلدٸ ماقساتىنا جەتكٸزەرٸن ەسكەرتەدٸ. حالىقتى الاۋىز مٸنەزدەردەن ساقتاندىرادى.

اقتامبەردٸ تولعاۋلارى مەن جىرلارى س.مۇقانوۆتىڭ «قازاقتىڭ 18-19 عاسىرداعى ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنان وچەركتەر», «ەرتەدەگٸ ەدەبيەت نۇسقالارى», «الداسپان», «15-18 عاسىرداعى قازاق پوەزيياسى», «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناقتارىنا ەنگٸزٸلگەن.

https://dalanews.kz/news/81101-otbasyndagy-zorlyq-zombylyqqa-zhol-be