1927 جىلى كٸتاپ بولىپ شىققانى بولماسا, ەش جەرگە تاراتىلماعان, وقىتىلماعان م.ەۋەزوۆتٸڭ «ەدەبيەت تاريحىنا» زەر سالساق, «زار زامان دەگەن XIX عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن شورتانباي اقىننىڭ زامان حالٸن ايتقان بٸر ٶلەڭٸنٸڭ اتى. شورتانبايدىڭ ٶلەڭٸ ٸلگەرگٸ, سوڭعى ٸرٸ اقىنداردىڭ بارلىق كٷي, سارىنىن بٸر ارناعا تۇتاستىرعانداي جيىندى ٶلەڭ بولعاندىقتان, بٷكٸل بٸر دەۋٸردە بٸر سارىنمەن ٶلەڭ ايتقان اقىنداردىڭ بارلىعىنا «زار زامان اقىندارى» دەگەن ات قويدىق. زار زامان اقىندارىنىڭ العاشقى بۋىنى ابىلاي زامانىنان باستالعان, ارتى ابايعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. زار زامان دەۋٸرٸ تولىق جٷز جىلعا سوزىلادى» [1,192ب.] دەگەن انىقتامانىڭ ايتارى ەبدەن انىق.
بٸراق وسى اتاۋ سەبيت مۇقانوۆتىڭ 1942 جىلعى «وچەركتەرٸنە» دەيٸن ايتىلماي, جازىلا قالسا بۇقپانتايلانا ايتىلىپ كەلە جاتقان ٷلكەن دە داۋلى مەسەلە بولاتىن. ونى العاش اۋىزعا العان م.ەۋەزوۆتىڭ ٶزٸ سوتتان ٷش جىلدىق جازا الىپ, 1932 جىلعى «اشىق حاتى» شىققانشا بايشىل-ۇلتشىل اتالىپ كەلدٸ دە بۇعان شاپاعاتىن تيگٸزگەنٸ بٷگٸندە ەبدەن ايان. «زار-زاماندى» ەدەيٸ ايتىپ, جازىپ وتىر مىنا كەڭەستٸك زاماندا» دەپ ويلاعاندار سول «ەدەبيەت تاريحىن» كٸتاپتار تٷرمەسٸنە سالىپ قويعان-دى.
كٶزٸ تٸرٸسٸندە م.ەۋەزوۆ بۇل ەڭبەگٸنە قايتىپ ورالۋدىڭ جٶنٸن تاپپاي, كٶڭٸلٸ داۋالاماعان بولاتىن. 80-جىلدارى م.ەۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ 20 تومدىعىن جارييالاعاندا 16 تومعا ەنگەن «ەدەبيەت تاريحى تۋرالى» تٷسٸنٸكتەمە بەرگەن عالىم م.مىرزاقىمەتوۆ «قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنىڭ تۇڭعىش وقۋلىعى رەتٸندەگٸ بۇل ەڭبەك تۇتاس قالپىندا جارييالانباي, ٷشتەن بٸر بٶلەگٸ قىسقارتىلپ تاستالدى. تٸپتٸ, كەيدە تۇتاس كٷيٸندە جٸبەرٸلدٸ دەگەن تاراۋلارىنىڭ ٶزٸنەن كٶپتەگەن سٶيلەمدەر مەن كەيبٸر ەلەۋمەتتٸك استارى ٶتكٸر پٸكٸرلەرٸ جۇلمالانىپ» شىقتى [1,236ب.] دەگەندٸ وقىعاندا بولشەۆيكتٸك شوۆينيستٸك يدەولوگييانىڭ, ونىڭ قول شوقپارى بولعان ليتونىڭ جارامساق جاعىمپازدارى ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان م.ەۋەزوۆتىڭ ەدەبي مۇراسىنا وسىنشاما زورلىق جاساۋلارىن تاعىلىق, عىلىمعا, مەدەنيەتكە جات قىلىق دەمەسكە شاراڭ قالمايدى.
وسىنداي قاسٸرەتكە ۇشىراعان زار-زامان اقىندارىن س.مۇقانوۆ بٸلمەپ ەدٸ دەپ ەشكٸم ايتا الماس. ال ولاي بولسا, 1942 جىلعى «قازاقتىڭ XVIII-XIX عاسىرداعى ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنان وچەركتەر» ەڭبەگٸنٸڭ سٷبەلٸ ەكٸنشٸ تاراۋىن «زار-زاماننىڭ جاعدايى» دەپ بۇلاڭداتا اتاۋعا قالاي دەتٸ باردى, نەندەي ماقسات كٶزدەدٸ دەگەن سۇستى ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەيٸك.
1927 جىلدان 1942 جىلعا دەيٸن ارنايى اتالماعانمەن, زار-زاماننىڭ ٸرٸ ٶكٸلدەرٸ مەكتەپ وقۋلىقتارى مەن حرەستوماتييالارىندا داۋرىقتىرا اتالماي, قاتارداعى اقىندار رەتٸندە قارالىپ كەلگەنٸنە س.مۇقانوۆ ەرەكشە ەكپٸن تٷسٸرمەي, ەۋەلٸ ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ەكٸ تٷرٸن – جاۋلاپ الۋ مەن جەردٸ وتارلاۋ امالدارىن تاريحي دەرەكتەرمەن دەلەلدەي كەلٸپ, «باس بوستاندىعىنان جەردەن ايرىلعان كەدەيلەنگەن حالىق بۇل زورلىققا قارسى باسىن كٶتەرە المادى, كٶتەرەم دەگەنگە ٷكٸمەت كٶتەرتپەي, قوزعالا بەرگەندە تارپ باس سالىپ, ورنىندا ەزٸپ تاستاپ وتىردى. وسىلاي قولدان كٷش, باستان ەرٸك كەتكەن كەزدە, قايعىدان تۇنشىققان حالىقتىڭ زارىنان تۋعان كٶركەم ەدەبيەتتٸ بٸز «زار زامان ەدەبيەتٸ دەيمٸز». «زار زامان» ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى قازاق اقىن شورتانباي» [2,122ب.] دەپ وي تٷيەدٸ دە, شورتانباي قانايۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن بٸلگٸرلٸكپەن ەركٸن تالدايدى.
تالاي قىزىقتى دا مەندٸ دەرەكتەرمەن كەلتٸرٸپ, «شورتانبايدىڭ كٶزٸنەن مىڭ قابات جاس اعىزعان كٸم? ەرينە, ول پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى حالىقتىڭ كٶتەرٸلٸسٸ باسىلعاننان كەيٸنگٸ باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىق زارى. حالىق باسىنا تٷسكەن قيىنشىلىقتى شورتانباي ٶزٸ ٶلگەنشە شىن ىقىلاسىن سالا, بويىنداعى بار اقىندىق تالانتىن جۇمساي, حالىق قايعىسىن قايعىرا, حالىقپەن بٸردەي جىلاپ ٶتتٸ. سول كەزدەگٸ حالىق تۇرمىسىنان شورتانبايدىڭ جىرى شولماعان ەشبٸر سالا جوق» [2,124ب.] دەپ تالاي مىسالدارمەن دەلەلدەيدٸ. وقۋشىنىڭ كٶزٸن جەتكٸزەدٸ.
«شورتانبايدىڭ ٷش زارى بار: «زار زامان», «بالا زار», «ٶلەڭ زار». وسى زارلارىندا دا ول حالىقتىڭ باسىنا تٷسكەن زاردى, زامانانىڭ زارىن ايتقان. بۇل ٷش زار-ٷش پوەما جەنە سيۋجەت جاعىنان بٸرٸنە بٸرٸ جالعاس, بٸرٸنٸڭ مازمۇنىن بٸرٸ ٶربٸتەتٸن پوەما» [2,132ب.], سوندىقتان «شورتانباي جىرلارى قازاق ەدەبيەتٸندە جاڭا دەۋٸر» [2,133ب.] دەپ قورىتۋى قازاق ەدەبيەتتانۋ عىلىمىندا العاش ايتىلعان, تۇجىرىمدالعان پٸكٸر ەكەنٸنە داۋ بولماسا كەرەك.
س.مۇقانوۆتىڭ يدەولوگييالىق ساياساتتىڭ جەلٸمەن «ورىس» اتاۋىنا ەش شاڭ جۇقتىرماۋ نيەتٸ كٷشەيگەن 50-جىلدارى ەشكٸمنەن سەسكەنبەي ايتقان ويىنا نازار اۋدارساق, ول «ورىس» دەگەن اتاۋدى قالاي تٷسٸندٸ, قالاي تٷسٸنۋ كەرەكتٸگٸنە جول كٶرسەتتٸ. «ورىس-بٷركٸت, بٸز-تٷلكٸ», «قۋعىنداپ ورىس جەتكەن سوڭ», «ورىستان جامان تىم-اق جاۋ», «قورقارما ورىس قوي دەگەنگە», «كەپٸردٸ كٶردٸڭ پٸكٸرٸندەي», «ورىس كەپٸر جەڭٸپ تۇر», «يت كەپٸرگە جاقىنداپ...» سەكٸلدٸ ساياساتشىلار سەكەم الاتىن شورتانباي تٸركەستەرٸنە تاعى دا س.مۇقانوۆ اراشا تٷستٸ. «ەندٸ بٸرەۋلەر ەدەبيەتتە «زار زامان» سارىنىن شورتانباي تۋعىزدى, ونىسى قازاقتىڭ روسسيياعا قوسىلعانىنا قارسىلىعى» دەيدٸ. ول دا سٶز ەمەس, ورىس حالقىنا, ورىس مەملەكەتٸنە قارسىلىق سارىن شورتانبايدىڭ ەشبٸر شىعارماسىندا جوق. ول پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى. سول قارسىلىعىن ٸسكە اسىرا الماعان ول ٶمٸردەن تارىعادى دا, بەتٸن احيرەتكە بۇرادى» [3,16ب.] دەگەندٸ «زار زامان» پوەزيياسىن زەرتتەگەن پروفەسسور ب.وماروۆ سوڭعى كەزدەگٸ تٷسٸنٸكپەن باياندايدى.
س.مۇقانوۆ شورتانباي شىعارماشىلىعىن تالداۋ كەزٸندە «رەاليست اقىن شورتانباي – زامانىنىڭ ٸرٸ سۋرەتشٸسٸ, قىراعى اقىنى. سول كەزدەگٸ قازاق تۇرمىسىنان شورتانبايدىڭ جىرى شولماعان ەشبٸر سالا جوق» [2,124ب.] دەپ تاپتىق ايىرماشىلىق, كاپيتاليستٸك وزبىرلىق پەن فەودالدىق كەرتارتپاشىلىقتى كٶرسەتە كەلٸپ, ەلدە اۋىزبٸرلٸكتٸڭ جوقتىعىن, بەرەكەسٸزدٸك جايلاعانىن ەر شىعارماسىنان سۋىرتپاقتاپ شىعارىپ, ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ويىن بىلاي تۇجىرىمدايدى: «شورتانبايدان ساقتالعان جىرلاردىڭ كٶلەمٸ كٶپ ەمەس, جالپى شاماسى 1500 جولداي عانا ٶلەڭ. بٸراق وسى از كٶلەمدٸ جىرعا ٶز زامانىنداعى قازاق حالقىنىڭ ساياسي-شارۋاشىلىق حالٸن, اۋىلداعى تاپ تارتىسىن, تۇرمىس-سالتىن, وي-ساناسىن تٷگەل سىيعىزا بٸلگەن. شورتانباي جىرلارى قازاق ەدەبيەتٸندە جاڭا دەۋٸر. ول دەۋٸر ەكٸ جاقتى قاناۋدان تۇنشىققان حالىقتىڭ اششى زارى, سوڭدىقتان, شورتانباي ٶز زامانىنىڭ اتىن «زار زامان» دەپ تاۋىپ قويعان» [2,129ب.] دەگەن قورىتىندىعا تەۋەلسٸزدٸك, ەگەمەندٸك العان تۇستا ەرەڭ جەتٸپ وتىرمىز.
س.مۇقانوۆ مۇرات مٶڭكەۇلىنىڭ پوەزيياسىنا توقتالعاندا, اقىننىڭ «ٷش قييان», «قاراساي-قازى», «شالگەز» پوەمالارى مەن جاس كەلٸن, وراز, جىلقىشى, تىنىشتىق, جانتولىمەن ايتىستارىن, باسقا تولعاۋلارىن تالداي كەلٸپ, «شورتاباي مەن مۇراتتىڭ ەكەۋٸ دە «زار زاماننىڭ» اقىنى بولا تۇرا اراسىندا ايىرما بار» دەپ الادى دا, شورتانبايدى ٶز زامانى تۇرعىسىنان كٶرٸپ, «مۇرات – ٶز زامانىنىڭ مۇڭىن مۇڭداۋمەن قاتار, ەلٸنٸڭ تاريحىنا ٷڭٸلٸپ, ٶز زامانىنان عانا ەمەس, ٶتكەن تاريحتىڭ حال-جاعدايىن دا جىرلاعان اقىن. مۇرات شورتانبايداي «سٶزٸم بٸتتٸ, مەن بولدىم, ەندٸ شىقپاس ٷنٸم» دەپ قايعىنىڭ تۇنىعىنا باتىپ كەتپەيدٸ, مۇرات قايعى تەڭٸزٸنە قۇلاش سەرمەپ باتىپ كەتپەۋگە مالتىپ شىعۋعا تىرىسادى. وسىلاي جان ساقتاۋعا جانتالاسىپ مالتىعان مۇراتتىڭ قولىنا ۇستار ەسكەگٸ, استىنا مٸنەر قايىعى – حالقىنىڭ ٶتكەن تاريحى» [2,158ب.] دەپ مەندٸ ويىن مۇراتتىڭ «شالگەز» پوەماسىمەن ناقتىلاي تٷسەدٸ.
«بۇل پوەمانى باياعى شالگەز اقىن شىعاردى ما, ەلدە مۇراتتىڭ ٶزٸ شىعاردى ما ول جاعى مەلٸم ەمەس» دەپ اعىنان جارىلادى دا «شالگەز شىعارماسىن, يا ٶزٸ شىعارسىن بۇل پوەمانى شىعارۋعا مۇراتتىڭ ماقساتى: وتانىن قورعاۋعا, جاۋىنا ايبىندى بولىپ, جاۋىن ٷركٸتۋگە, بوستاندىق الۋعا, تەۋەلسٸزدٸككە شاقىرۋ [2,164ب.] دەپ تابادى دا, «شالگەز» پوەماسىنا مول تالداۋ جاسايدى.
نوعايلىنىڭ ون شالى قالماقتىڭ كٶپ جىلقىسىن ايداپ كەلە جاتقاندا ارتتارىنان قۋعىنشىلار جەتەدٸ. شالگەز جولداستارىنا الاڭداماي, جىلقىنى ايداپ جٷرە بەرٸڭدەر دەپ, ٶزٸ قۋعىنشىلاردى جالعىز توسىپ الادى. مۇنداي جاعداي 1465-1560 جىلدارى جاساعان تٸلەنشٸۇلى شالگەز جىراۋدىڭ «ەر شوبان» دەگەن جىرىندا باياندالعان. سەبيت مۇقانوۆتىڭ قولىندا وسى جىردىڭ بولماعاندىعى, مەيلٸ شالگەز, نە مۇرات شىعارسىن مەيلٸ, ەيتەۋٸر جىردىڭ كٶركەمدٸك بەينە جاساۋ امالى كٷشتٸ «باتىرلاردىڭ وبرازىن بٸر- بٸرٸنەن جەكەلەۋ, ەر باتىردىڭ ارناۋلى سيپات تاۋىپ, بٸر باتىردى ەكٸنشٸ باتىرعا ۇقساتپاۋى كٷشتٸ. وسى پوەمانى شىعارعان اقىننىڭ ادام وبرازىن جەكەلەۋگە شەبەرلٸگٸن كٶرسەتۋ» [2,164ب.] ەدٸ دەپ دەستٷر جالعاستىعىنا ٷلكەن مەن بەرەدٸ.
شىنىندا, شالگەزدٸڭ «ەر شوبانىندا» جۇماي, مەمبەت, سۇلتان, قايان, جىلىم, باۋبەك, قولاي, جاقسىمبەت, جاقان باتىرلار دارالاي سۋرەتتەلسە, مۇراتتىڭ «شالگەز» پوەماسىندا شىندىعىنا كەلگەندە قوجاق, جاناي, شورا, سويداق, قازى, قوساي, ارعىن, ماماي باتىرلار اتالادى. ال ولاردىڭ اتتارى عانا ەمەس, وبرازدىق كەلبەتتەرٸ دە باسقا. شالكيز بەن مۇراتتى بٸرٸكتٸرٸپ تۇرعان دەستٷرلٸ ماشىق, تٸپتٸ, ەرٸ-بەرٸدەن مۇرات شالگەز باباسىنىڭ جىرىن ەستٸپ, سوعان ۇقساتىپ جىرلايىنشى دەگەن نيەتٸنٸڭ ٶزٸ ون باتىردىڭ بٸرٸ ەتٸپ شالكەزدٸ اتاپ, قالماقتىڭ قولىن قايتارعان شەشەن باتىرعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن. سۋرەتتەۋ تەسٸلدەرٸ دە بٸردەي.
ارعىماق اتتىڭ الاسى,
قاس يگٸنٸڭ بالاسى.
الداسپان اۋىر قىلىش سۋىرعان,
اجالعا قارسى جٷگٸرگەن.
بۇ جيىننىڭ ٸشٸندە,
يسالىنىڭ ۇلى جىلىم بار [4,36ب.],–
دەسە شالگەز جىراۋ, ال مۇرات مٶڭكەۇلى:
ەندٸ بٸرٸن كٸم دەسەڭ?
جەتٸ ارشىن جارىم بويى بار.
ادامنان ارتىق بٸتكەن سويى بار.
ارتىنان كەلگەن دۇشپانعا,
كٶرسەتەتٸن تويى بار.
جاۋىرىنى جازىق,
موينى ۇزىن.
وق تارتقاندا
قولى ۇزىن.
ماڭدايىنىڭ اراسى
ەكٸ قارىس ەكٸ ەلٸ.
دۋلىعا سيماس شەكەسٸ,
ونىڭ بٸر نەسٸن سۇرايسىڭ.
تەككەپپەر دەپ جالعىز اتتانعان,
كٶكشەنٸڭ ۇلى قوساي بار,–
دەگەن سۋرەتتەۋ امالى مەن بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن باتىرلاردىڭ وبرازىن جاساعانى ٷشٸن سەبيت مۇقانوۆ مۇراتتى «زار زامان اقىنى» دەپ ايتۋدىڭ ٶزٸ وبال-اۋ دەگەنگە جاقىنداپ, «قانداي تاماشا بەينەلەر!» بٸزدٸڭ سوۆەت زامانىنىڭ باتىرلارىنا «بولساڭدار, وسى مۇرات سيپاتتاعان قازاق باتىرلارىنداي بولىڭدار دەرلٸك ەمەس پە?!» [2,164 ب.] دەپ مۇرات اقىندىعىنا ريزالىعىن جاسىرماي, بٷگٸنگٸلەرگە ٷلگٸ ەتٸپ, ٶمٸر شىندىعىنا ورالادى. كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸنٸ جالعاستىرىپ, دەستٷردٸڭ قاسيەتتٸ ىقپالىن سەزدٸرەدٸ.
«جالپى ەڭبەكتەرٸن تۇتاس العاندا مۇرات XIX عاسىرداعى قازاق ەدەبيەتٸنەن اسا باعالى ورىن الادى» دەگەن قورىتىندىسى ٶكٸنٸشكە وراي 1947 جىلى قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ «قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ تٸل جەنە ەدەبيەت ينيتيتۋتىنىڭ ساياسي ٶرەسكەل قاتەلەرٸ تۋرالى «قاۋلىعا ٸلٸكتٸ دە, بٷكٸل «زار زامان» اقىندارىنىڭ قاتارىندا كەتە بارادى.
س.مۇقانوۆتىڭ يگٸ نيەتٸ مەن شىني تانىمىنا ٸلٸگٸپ, قۇندى دا تولىمدى پٸكٸر ايتقىزعان اقىن – مۇرات. ٶزٸن جالپى قازاق اقىنى, حالىق اقىنى ساناعان جەنە تاريحىن تەرەڭ بٸلگەن مۇرات «قازاق حالقىنىڭ سورلى ەل ەمەستٸگٸن, وتانىن, بوستاندىعىن قورعاۋ جولىندا كٷرەسە العاندىعىن» [2,155ب.], «قازتۋعان», «شالكيٸز», «قاراساي-قازى» داستاندارى مەن «ٷش قييانى» كٶركەمدٸگٸ مەن يدەياسى جاعىنان ٶتە قۇندى شىعارمالار» ەكەنٸن ناقتى تالداۋمەن دەلەلدەپ, ولاردىڭ اۆتورىن «دانىشپان, ۇلى جٷرەكتٸ مۇرات اقىن» دەپ تانىدى.
جالپى, وچەركتە «زار زامان» ەدەبيەتٸنٸڭ جاي-كٷيٸ, شورتانباي, مۇرات سىندى ۇلى اقىندار شىعارماشىلىعى بارىنشا جاناشىرلىقپەن ناسيحاتتالىپ, تولىمدى زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلگەن. وسى باياندالعان شىندىقتار ەلٸ كٷنگە دەيٸن قالىڭ وقىرماننىڭ قولىنا تولىق تيمەي جاتۋى, ەرينە, ٶكٸنٸشتٸ.
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:
- ەۋەزوۆ م. ەدەبيەت تاريحى. 3-باسىلىم. الماتى: جازۋشى, 1991.-240 ب.
- مۇقانوۆ س. قازاقستىڭ XVٸٸٸ-حٸح عاسىرداعى ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنان
وچەركتەر. الماتى: قازاقستان, 1942; ەكٸنشٸ باسىلىم. الماتى: ارىس, 2002.
- وماروۆ ب. زار زامان پوەزيياسى. الماتى: بٸلٸم, 2000.
- ماعاۋين م. قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەت.– الماتى: انا تٸلٸ,
1993.
