زار – زامان اقىندارى
قازاق جەرٸنە قول سالعان پاتشا ٷكٸمەتٸ حالىقتى جارىلقاۋ ٷشٸن كەلمەگەندٸ. جەرٸنەن ايرىلعان حالىق ەدەپ – عۇرىپ پەن قازاقى مٸنەزٸنەن دە ايرىلا باستادى . پاتىشا ٷكٸمەتٸ ەنگٸزگەن جاڭا ەكٸمشٸلٸك شارالار قازاق بولمىسىنا تەن ەمەستٸ. ۇرلىق, ٶسەك, تالاس – تارتىس, الاۋىزدىق, ارىزقويلىق – قازاق قوعامىنىڭ وسى كەزەڭدەگٸ جەمٸسٸ بولدى.
وسى كەزدە ٶمٸر سٷرگەن قازاق اقىن - جىراۋلارىنىڭ بٸر توبى قوعامدا بولىپ جاتقان كەلەڭسٸز قۇبىلىستاردى اياۋسىز سىنعا الدى.
ولار قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋىمەن كاپيتاليستٸك كٶزقاراستاردىڭ ەنۋٸن كەرٸ كەتكەندٸك دەپ ەسەپتەدٸ. ٶتكەن ٶمٸردٸ انسادى , بولاشاق تۋرالى ٶز بولجامدارى مەن پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
قوعامدا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەرگە ٶزٸندٸك كٶز قاراستا بولعان جەنە سول باعىتتا جىرلاعان اقىنداردى م.ەۋەزوۆ «زار - زامان » جىرشىلارى دەپ اتاعان بولاتىن جەنە ەدەبيەت تانۋ تاريحىندا دا ولار وسىلاي ايتىلدى. تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى م.قويگەلديەۆ وتارشىلدىق بۇعاۋىنا مىقتىلاپ بايلاعان حالىقتىڭ مىڭ -مۇحتاجى مەن قايعى - قاسىرەتٸن جىرلاۋشىلاردى « زار -زامان » مەكتەبٸنٸڭ ويشىلدارى دەپ اتادى. (1,246 ب.). بۇل تەرمين العاش 1927 جىلى ەنگٸزٸلگەن ەدٸ.
زار – زامان كەزەڭٸندە عۇمىر كەشكەن ورتالىق ەزگٸگە تٷسكەن قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن مۇڭ – زارمەن جىرلاعان اقىندار شوعىرى. ونىڭ بەلگٸلٸ ٶكٸلدەرٸ : دۋلات باباتايۇلى , شورتانباي قوڭايۇلى, مۇرات مٷمكەيۇلى, ەبۋبەكٸر كەردەرٸ, اۋبان اسان , ت.ب. مۇحتار ەۋەزوۆ ابلاي حان تۇسىنان ابايعا دەيٸنگٸ جٷز جىلعا ۇلاستىرىپ نارمانبەتپەن اياقتالدى (2,168 ب.). زار – زامان تۇسىنان قازاق ەدەبيەتٸ جازباشا سيپات العانىن وتان كٶرسەتەدٸ. دەستٷرلٸ قازاق قوعامىنداعى بۇرىنعى قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردىڭ ٶزگەرۋٸ , ەلدٸ باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ باسقا ساناتقا اۋىسۋى, وتارشىلدىقتىڭ بەلەڭ الۋى, حالىقتىڭ قاتتى كٷيزەلۋٸ زار- زامان اقىندارىن تاريح ساحناسىنا شىعارعان. ولار حالىقتىڭ جاي كٷيٸن ويلاعان ٷلت- قايراتكەرلەرٸ رەتٸندە تانىلدى. ولاردىڭ شوعىرلارى حالىقتىڭ سالت- دەستٷرلەردٸ قابىعى بۇزىلماعان قالپىندا ساقتاۋعا , ۇلتتىڭ – بٸتٸمٸمەن اجىراماۋعا ٷندەيدٸ.
ەركٸندٸكپەن بوستاندىقتىڭ, دەستٷر مەن ەۆروپالىق مەتروپولييادان ەڭگەن جاڭا تەرتٸپتەردٸڭ شەگٸنەن شيەلەنٸسۋٸ شورتانباي, دۋلات جەنە مۋرات سيياقتى « زار – زامان » اعىمى اقىندارىنىڭ شىعارمالارى ارقىلى قابىلدادى. ولار حٸح عاسىرداعى قازاق ٶمٸرٸنە تەن بارلىق قۇبىلىستاردى اياۋسىز سىنايدى. ەلەۋمەتتٸك, ٷيلەسٸمدٸلٸك ۋاقىتى رەتٸندە ٶتكەن دەۋٸردٸ يدەيالاندىرا وتىرىپ , بٷگٸنگٸ زاماننىڭ كەلەشەگٸنەن دە ٷمٸتٸن ٷزٸپ, تٷڭٸلەدٸ, قاۋٸپ جۇباتاتىن ەشنەرسە تاپپاعان زار –زامان اقىندارىنىڭ كەۋدەسٸن كەرنەگەن مۇڭ, زار , شەر ەبدەن كٷنەعا باتقان « زامانداستارىنىڭ قۇلاعىنا » جەتە قويمايدى. قازاق حالقىنىڭ شىرايلى جەرلەرٸن الىپ, ازدىرىپ, دٸننەن اۋلاقتاتۋ سيياقتى يمپەرييالىق پيعىلدار جٷزەگە اسۋىنا قارسىلاسى قوزعالىسى زار –زامان اقىندارىنىڭ قايراتكەرلٸك پوەزيياسىن ٶمٸرگە ەكەلدٸ. بۇرىنعى جىراۋلار پوەزيياسىن ٷندەسٸپ ٶرشٸل رۋح, ەسٸرەسە, مۇرات مٶنكەۇلىنىڭ
( 1843 – 1906 ) جىرلارىنان ايقىن بايقالادى ( 3,38 ). زار – زامان اقىندارىنىڭ شىعارمالارىنداعى ۇلتتىق بولمىسى , قازاقى قادٸر – قاسيەتٸ ساقاپ قالۋعا ٷندەگەن , وي – پٸكٸرلەر جانايمەن شاراسىزدىقپەن سوڭعى تٶزٸمدٸ سارقا ايتىلعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. مۇنداي ٶلەڭدەرمەن بولجامدىقتىڭ بۇعاۋىنا باس يگٸسٸ كەلمەگەن ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٶرشٸل ٷنٸ ايقىن اڭعارىلادى. زار –زامان اقىندارىنىڭ شىعارمالارىندا سارى ۋايىمعا سالىنۋ, قايعى – مۇڭعا بەرٸلۋ سارىنى دا بايقالادى. بۇل كەزەڭ اقىندارى كەلەر كٷننەن ٷمٸت جوقتىعىن نالىيدى, تىعىرىقتان شىعاتىن جول تاپپاي قىينالادى. ولار ەلدٸڭ بارلىق تٷسٸنەن نەۋبەتتٸ اقىر زامانىڭ كەلگەنٸ دەپ ۇعادى. زار – زامان مەكتەبٸنٸڭ اسا ٸرٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ – شورتانباي قانايۇلى ( 1818 – 1881 ) « زار – زامان » اتاۋى دا اقىننىڭ سول دەۋٸر حالٸن جىرلاعان ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ اتىنان الىنعان. كونتسەرۆاتور اقىن قاسيەتتٸ تٷركٸستان ماڭىندا دٷنيەگە كەلٸپ, قارقارالى ٶڭٸرٸندە ٶمٸر سٷرەدٸ. ول پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قازاق حالقىنىڭ بولمىس تٸرشٸلٸگٸنە كەرٸ ەسەر ەتكەنٸن , كٶپتەگەن قايشىلىقتاردى الىپ كەلگەنٸن, زاماننىڭ ازعانىن , ەدەپ-عۇرىپتىڭ توزعانىن, ەل – جۇرتتا بەرەكە قالماعانىن شىعارمالارىنىڭ باستى تاقىرىبى ەتٸپ الادى. قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ شارۋاشىلىعى مەن تۇرمىس سالتىنا ەدەۋٸر ىقپال ەتكەن كاپيتاليستٸك قاتىناستاردى قابىلداماعان اقىن حالىق ٶمٸرٸندە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەرگە سىن كٶزبەن قارادى.
شورتانباي ادامدارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك توپقا بٶلٸنۋٸ ولاردىڭ شىققان تەگٸنە سەيكەس بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەدٸ.
زاماننىڭ بۇزالعانىنا نازارى بولعان اقىن «ەۋەلگٸ زاماننى » ەندٸ قايتا كەلمەيتٸندٸگٸنە «قۇداسى جوق قۇلدى , قونىسى جوق بايدىڭ» وزاتىنىنا , «بايدىڭ تٸلٸن جارلى الماي, حاننىڭ تٸلٸ قارا الما» ٶزدەرٸ دە جٶنٸن بٸلە المايتىنىنا قىنجىلىس بٸلدٸرەدٸ. «زامان وڭايلار ەدٸ, بٸراق وعان ەۋەلدەن باس بٸلدٸردٸڭ» دەپ وسى جاعدايعا دۋشار ەتكەندەردٸ رەنٸشٸن ايتادى (4,29).
ەلدە ۇرلىق پەن پاراقورلىقتىڭ , ٶسەك پەن جالاقورلىقتىڭ كٶبەيٸن, ۇلى اتاسىن سىيلاماعان , اتاسى باتاسىن بەرمەگەن ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىستى زاماناقىرعا تەڭەگەن شورتانباي ونىڭ سەبەبٸن پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ساياساتىنان ٸزدەيدٸ. شورتانباي اقىرزاماندى «بٷكٸل ادامزات ۇرپاعىنىڭ» جويىلۋى دەپ ۇقپايدى. ونىڭ ويىنشا , «اقىرزامان» بۇرىنعى ەدەت- عۇرىپتىڭ بۇزىلۋى ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىق بايىرمالدىقتىڭ ازايۋى ەركٸمنٸڭ ٶز باسىن كٷيتتەۋٸ, قازاق حالقىنىڭ ٶز ەركٸندٸگٸنەن ايىرىلۋى , ورىسقا بودان بولۋى. حاندىق بيلٸكتٸ اڭساعان اقىن « جاندارال ۇلىعىڭ , مايىر سىنعانىڭ بولدى», «كەپٸردٸ پٸرٸندەي تٸلمەشتٸ جەڭگەندەي دۋاندى ٷيٸندەي كٶردٸڭ », ەندٸ سەنٸ كٷتٸپ « اباقتى تۇر قاسىندا , قازىلعان قارا كٶرٸندەي» (5,60 ) دەپ ساقتاندىرادى.
شورتانباي باسقا حالىقتىڭ زاڭدارى مەن تۇرمىس ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ ەكٸنشٸ حالىققا كٷشپەن ەنگٸزٸلۋٸنٸڭ قانشالىقتى قاتەرلٸ ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸرەدٸ. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بيلٸكتٸڭ, ەدەپ-عۇرىپتىڭ كەنەتتەن ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋىن ول حالىقتىڭ ادامگەرشٸلٸك نورمالارىن بۇزاتىن قۇبىلىس رەتٸندە باعالادى. پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارشىلدىق ساياساتىن باتىل ايىپتادى, بۇل جاعدايدان شىعۋدىڭ جولدارىن ٸزدەپ ارپالىستى.
زار – زامان اقىندارىنىڭ ٶلەڭ – جىرلارىندا ەلمەن قوشتاسۋ , تۋعان جەردٸڭ ٶتكەنٸن اڭساۋ سارىڭى ورىن العان. جالپى «العا كٶشۋ», قونىستى باستاۋ ۇعىمى كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ فولكلورلىق شىعارمالارىنا تەن. تالاسۋعا تٷسكەن ەلدەن كەتٸپ, جايلى جەر , ىڭعايلى قونىس ٸزدەۋ يدەياسى ەركٸندٸككە , بوستاندىققا ۇمىتىلۋ مۇراتتارىمەن ورايلاس كەلەدٸ. تۋعان جەردٸڭ تابيعاتىنا قاراپ تۇرىپ , ٶتكەن كٷننٸڭ ەلەسٸن ٸزدەۋ جاستىق دەۋرەننٸڭ ەسكە الۋ ٷردٸسٸ اتا قونىستىڭ بٷلٸنشٸلٸككە تٷسٸپ , ٶزگەنٸڭ ويرانىنا اينالعان سەتتە تۋىنداعان مۇڭ – شەرمەن استاسىپ جاتادى. اقىنداردىڭ بٸر قاتارى جۇتاعان جەر مەن كٶشكەن ەلگە قايىرىلىپ سٶز ايتىپ تۇرىپ , باسقىنشىلىق پيعىل مەن زورلىقشىل ەرەكەتتەردٸ زورلانا جىرعا قوسادى. زار – زامان اقىندارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸنە تەن ەرەكشەلٸك – كەلەشەكتٸ كٶرەگەندٸكپەن بولجاپ , الداعى ۋاقىتتاعى ەل سيپاتىنىڭ ٶزگەرٸسٸن قولمەن ۇستاپ, كٶزبەن كٶرگەندەي بەينەلەپ ايتۋى. مۇنداي بولجام ٶلەڭدەر زار – زامان اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىن العاشقى باستاپقى كەزەڭٸندە , ياعني وتارلاۋشىلاردىڭ ويرانىنان بۇرىنىراق ايتىلعاندىعى مەن قۇندى . بٷگٸنگٸ كٶز قاراساق تۇرعىسىنان قاراساق ولاردىڭ ويلاعان قاۋٸپٸ راسقا اينالعانىنا كۋە بولامىز. بۇل اقىنداردىڭ ٸشٸندە ٶلەڭ – جىردىڭ بار قۋاتىن پايدالانىپ, اتا-بابا دەستٷرٸمەن استارلاي ايتىپ, باتىس پەن شىعىستان كەلەتٸن كەساپاتتى بٸردەي بولجاپ بەرگەنٸ. دۋلات باباتايۇلى (1802 - 1874). (6,169).
زار – زامان اقىندارىنىڭ قايراتكەرلٸك بيٸككە كٶتەرٸلۋٸ وتارشىلدىقدىقتىڭ بەلەڭ الۋنان باستالادى. جىر جٷيرٸكتەرٸن بار قۇدرەتٸ بار قابٸلەتٸ ەل جۇرتىنىڭ ساناسىن وياتۋعا جۇمسالدى. ولار قاتەردٸ, زورلىق – زومبىلىقتى , الدىن – الا ەسكەرتتٸ, زارداپتارىن كٷنٸلگەرٸ تاڭبا باسقانداي ايتىپ بەردٸ. ەلدٸڭ بەرەكەتٸن كەتٸرگەن وتارلاۋشىلاردىڭ قۇبىجىق كەيپٸندەگٸ بەينەسٸن جاسادى. سولاردىڭ ويرانىنا جول اشقان ٶز حالقىنىڭ كەيبٸر جاندايشاپتارىن اياۋسىز سىنعا الدى , كەي تۇستا ەل بٸرلٸگٸنٸڭ كەلمەستٸگٸن دە تٷيرەپ ٶتتٸ. زار-زاماننىڭ بٷكپەسٸز باياندالعان وقيعالارىن كەيٸنگٸ ۇرپاققا امانات ەتٸپ قالدىردى. زار-زاماننىڭ بٷكپەسٸز باياندالعان وقيعالارىن كەيٸنگٸ ۇرپاققا امانات ەتٸپ قالدىردى. زار-زامان اقىندارىنىڭ شوعىرىنىڭ بەلگٸلٸ ٶكٸلٸ – دۋلات باباتايۇلى قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ جىر ٷلگٸسٸن تٷر جاعىنان ٶزگەرتٸپ, ٶلەڭدٸ كٶركەمدەپ كەستەنٸڭ جاڭا ٷلگٸسٸن جاسادى. اتالعان اقىنداردىڭ قاي قايسىسىندا ۇلتتىق پوەزييامىزدىڭ مازمۇنى جاعىنان بايىتۋعا ٷلەس قوستى. كەڭەس يدەولوگييا ٷستەمدٸك ەتكەن كەزدە زار – زامان اقىنداردىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتتاۋعا تيىم سالىندى , ولار بارلىق وقۋلىقتاردان الىنىپ تاستالدى. سوعان قاراماستان زار –زامان اقىندارىنىڭ شىعارمالارى ەر جىلداردا زەرتتەۋ نىساناسىنا اينالدى. قازاق ەدەبيەتٸن تاريقىن وقىپ – ٷيرەنۋگە ارنالعان عىلىمي جيناقتاردا ولاردىڭ كەيبٸر ولەڭ تۇلعاۋلارى جارىق كٶرگەن تۇستارىندا بولدى. مىسالى , 1978 جىلى لەنينگراتتا باسىلىپ شىققان , «پوەتى كازاحستانا » جيناعىندا - (قۇراستىرعان م.ماعاۋين ) ( 7 ,149 ب. ) زار – زامان اقىندارىن وتارشىلدىققا قارسى جازىلعان بٸر قاتار ٶلەڭدەرٸ ورىس تٸلٸندە جارىق كٶردٸ.
حح عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ زار – زاماننىڭ تاريحي سيپاتى , زار – زاماننىڭ اقىندارىنىڭ شوعىرىنىڭ بەلگٸلٸ ٶكٸلدەرٸ, ەدەبي اعىم رەتٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ , كٶركەمدٸك كەستەلەرٸ تۋرالى بٸر قاتار ەڭبەكتەرٸ جازىلدى. زار – زامان شىعارمالارىنىڭ – جاڭالىعى مول, ٶزگەشە دەستٷرٸ بار كٷردەلٸ قۇبىلىس رەتٸندە ەدەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تۇراقتى زەرتتەۋ نىساناسى بولىپ قالا بەرمەك.
كونسەرۆاتور اقىندار كٷشتٸ دە , ەدٸل حان بيلٸگٸن قۇپ كٶردٸ. ولار ٶز شىعارمالارىندا ٶتكەن دەۋٸردٸ اڭسادى. ەز جەنٸبەكتٸ , قاسىم حاندى , تەۋكە حاندى, ابىلايدى, كەنەسارىنى ەسكە الدى , ولاردىڭ ەل بٸرلٸگٸن نىعايتۋداعى ەڭبەكتەرٸن اتادى. زامانانىڭ بۇزىلۋىن ەل بيلەۋدٸڭ بۇرىنعى دەستٷرلەرٸنٸڭ جويىلۋىنان دەپ بٸلدٸ, سوندىقتان ەل اراسىنداعى كەلەڭسٸز قۇبىلىستار تامىرىن تەرەڭگە جايدى دەپ تۇسٸندٸردٸ. ولار پاتشالىق وتارشىلدىق ساياساتتى سىناۋمەن قاتار بىلايشا جارقىن ٶمٸردٸڭ قايتا ورىندالاتىنىنا سەندٸ. زار –زامان اقىندارىنىڭ ۋاقىت تاعدىرىن دۇرىس تٷسٸنگەنٸ جەنە ونى ەدٸل باعالاعانى ٶزٸنٸڭ تاريحىمەن ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان جوق. بٸراق ولار دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قورعانى مەن تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى, جاڭا ارنا مەن باعىتتى كٶرسەتە العان جوق. دەگەنمەن , ولار پاتشالىق وتارشىلدىق ساياساتتى سىناۋ مەن قاتار , بولاشاقتا جارقىن ٶمٸردٸڭ قايتا ورنايتىنىنا سەندٸ.
