2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان اتالمىش رەيتينگتە 11 ينديكاتور بويىنشا 53 ورىننان 41 ورىنعا تٷستٸ. ياعني, دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدەگٸ ٶز پوزيتسيياسىن 12 پۋنكتكە جاقسارتتى. بۇل رەيتينگ جىل سايىن ەلەمنٸڭ 189 ەلدەرٸ اراسىندا جٷرگٸزٸلەدٸ. وسى ينديكاتورلاردىڭ باعالاۋى نەتيجەسٸندە ەر ەلدٸڭ حالقىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق دەرەجەسٸ, بيزنەس پەن ينۆەستيتسيياعا قولايلى كليماتى, سىرتقى ساۋدانى دامىتۋداعى جەتٸستٸگٸ, سالىق تٶلەۋشٸلەر ٷشٸن جاساپ وتىرعان قولايلى جاعدايلارى, باقىلاۋ فۋنكتسييالارىنىڭ ازدىعى جەنە كەدەرگٸسٸز جۇمىس ٸستەۋ قاعيداتتارى ايقىندالادى.
مىسالى, بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ەلەمدٸك رەيتينگ بويىنشا يتالييا (45), يزرايل (53), تٷركييا (55), ليۋكسەمبۋرگ (61) سيياقتى مەملەكەتتەردەن كٶش بويى وزىپ كەتتٸ. ال ەندٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ ٸشٸندە (رەسەي – 51, بەلورۋسسييا – 44, قىرعىزستان – 67) الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇل ەرينە, ەلباسىمىزدىڭ تالاي جىلدارعى سىندارلى ساياساتى مەن ەلدەگٸ تۇراقتىلىقتىڭ, تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸڭ جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ سەتتٸ جٷرگٸزٸلۋٸنٸڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸندە داۋ جوق.
سەبەبٸ, شيرەك عاسىرعا دا جەتپەيتٸن مەرزٸمنٸڭ ٸشٸندە بٸرنەشە مىڭ جىلدىق تاريحى بار جەنە تەۋەلسٸزدٸگٸن باياعىدا العان الدىڭعى قاتارلى ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ الدىنا شىعۋدىڭ ٶزٸ ٷلكەن جەتٸستٸك ەكەنٸ سٶزسٸز. ەندٸ سٶزٸمٸز تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن, ەر ەلدٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ رەيتينگٸن انىقتاۋ بارىسىندا قانداي ينديكاتورلار ەسەپكە الىنادى, قانداي كريتەرييلەردٸ جٷزەگە اسىرۋ كەرەك, سوعان توقتالايىق.
2010 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ «دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ «Doing Business» رەيتينگٸسٸنٸڭ ينديكاتورلارىن مەملەكەتتٸك ورگاندارعا بەكٸتٸپ بەرۋ تۋرالى» №164 ٶكٸمٸ شىقتى. وندا «كەسٸپورىندار اشۋ», «مەنشٸكتٸ تٸركەۋ», «قۇرىلىسقا رۇقسات الۋ», «تٶلەم قابٸلەتسٸزدٸگٸن شەشۋ», «نەسيە الۋ», «ينۆەستورلاردى قورعاۋ», «حالىقارالىق ساۋدا», «سالىق سالۋ», «كەلٸسٸمشارتتاردى ورىنداۋ», «ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جٷيەسٸنە قوسىلۋ», «قىزمەتكەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ» سيياقتى نەگٸزگٸ ينديكاتورلار سالا-سالا بويىنشا ەربٸر مينيسترلٸكتەردٸڭ قۇزىرىنا بەكٸتٸلٸپ بەرٸلدٸ.
وسى ينديكاتورلاردىڭ ٸشٸندە ٷشەۋٸ قارجى مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸس كوميتەتٸنٸڭ ورىنداۋ قۇزىرىنا جاتادى. ول – «سالىق سالۋ», «حالىقارالىق ساۋدا» جەنە «تٶلەم قابٸلەتسٸزدٸگٸن شەشۋ» ينديكاتورلارى. وسى ورايدا, حالىقارالىق ستاندارت تالاپتارى نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارى تاراپىنان قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر, قانداي زاماناۋي ٶزگەرٸستەر بار, سونى سارالاپ كٶرەيٸك.
مىسالى, «سالىق سالۋ» ينديكاتورى نەگٸزٸنەن تٶلەمدەر سانى, جالپى سالىقتىق ستاۆكا (تابىستىق پايىزى) جەنە ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداۋ ٷشٸن سالىق تٶلەۋشٸلەرگە قاجەتتٸ ۋاقىتتان قۇرالادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز 2015 جىلى اتالمىش ينديكاتور بويىنشا 17 ورىندى يەلەندٸ. بۇل ٶتە جاقسى كٶرسەتكٸش بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ال ەندٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى ينديكاتور تالاپتارى بويىنشا سالىق تٶلەۋشٸلەر ٷشٸن تاعى دا قوسىمشا مٷمكٸندٸكتەر جاسالىپ, تيٸستٸ جەڭٸلدٸكتەر جٷزەگە اسىرىلا باستادى. سالىق كودەكسٸنە كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, سالىق تٶلەۋشٸلەر مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ جۇمىسىنىڭ جەڭٸلدەۋٸنە وڭ سەرپٸن بەردٸ.
ناقتىراق ايتقاندا, سالىق تٶلەۋشٸلەرگە ٶز ەركٸمەن ەسەپ-فاكتۋرالارىنان ەلەكتروندى تٷردە كٶشٸرمەسٸن الۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. جەكە كەسٸپكەرلەر ٷشٸن تٸركەۋدەگٸ ەسەپتەن شىعۋ ٷشٸن ەكەلەتٸن قۇجاتتاردىڭ سانى 7-دەن 4-كە دەيٸن قىسقاردى. اتاپ ايتساق, ەندٸ مٶردٸ جويعاندىعى جٶنٸندەگٸ, گازەتتە جارييالانعاندىعىن دەلەلدەيتٸن قۇجاتتار جەنە جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلگەندٸگٸ جٶنٸندەگٸ انىقتاما قاجەت ەمەس. بۇعان قوسا, جەكەلەگەن كاتەگوريياداعى كەسٸپكەرلەردٸ كامەرالدىق باقىلاۋسىز تاراتۋ پروتسەدۋراسى جەڭٸلدەندٸرٸلدٸ. بۇنداي وڭايلاتىلعان تەرتٸپپەن بٸر الماتى قالاسى بويىنشا عانا 8 مىڭعا جۋىق جەكە كەسٸپكەرلەر تاراتىلدى. جەكەلەگەن ارىزدار مەن سالىقتىق ەسەپ بەرۋدٸڭ فورمالارىن حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىنا بەرۋ مەسەلەلەرٸ دە قاراستىرىلىپ وتىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ 33 تٷرٸنٸڭ 25-ٸ حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىنا بەرٸلدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا جاھاندانۋ ٷردٸسٸ العا دامىعان سايىن, جاڭا تالاپتار جيىنتىعى دا كٶبەيە تٷسۋدە. ولاردىڭ نەگٸزگٸسٸ – وزىق تەحنولوگييالار مەن اۆتوماتتاندىرۋ پروتسەستەرٸن ەنگٸزۋ جەنە رۇقسات قۇجاتتارى مەن باقىلاۋ فۋنكتسييالارىن ازايتۋ ارقىلى بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە قولايلى جاعدايلار جاساۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, اۆتوماتتى جٷيەلەردٸ جٷزەگە ەنگٸزۋ ارقىلى ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ جويۋعا, قىزمەت كٶرسەتۋ ٶكٸلدەرٸمەن تٸكەلەي بايلانىسقا شىقپاي-اق, ەسەپتٸك قۇجاتتاردى تاپسىرۋعا قول جەتكٸزٸلەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بارلىق پروتسەستەردٸ اقپاراتتى تەحنولوگييالاردىڭ جەتٸستٸگٸمەن جٷزەگە اسىرۋعا بولادى.
بۇل ورايدا مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارى سالاسىندا مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى بويىنشا اتقارىلاتىن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا حالىققا قىزمەت ەتۋ ورتالىقتارىندا كەزەكتٸ ەلەكتروندىق باسقارۋ جٷيەسٸ ورناتىلعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ 52 تٷرٸنٸڭ 32-سٸ, ياعني 62 پايىزى اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيەگە كٶشٸرٸلدٸ. سونىمەن قاتار يمپورتتالعان تاۋارلار بويىنشا سالىقتىق ەسەپ تاپسىرۋدى ەلەكتروندى تٷردە بەرۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى. بۇل دەگەنٸڭٸز ەكسپورتتىڭ كەتكەنٸن دەلەلدەيتٸن جەنە دەبەتتٸك قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋعا كەتەتٸن ۋاقىتتى ەلدەقايدا قىسقارتادى. سونداي-اق, قوسىمشا قۇن سالىعى بويىنشا ەسەپكە قويۋ ۋاقىتىن 10 جۇمىس كٷنٸنەن 5 كٷنگە دەيٸن ازايتۋعا قول جەتكٸزٸلدٸ. ادۆوكاتتاردى, جەكە نوتاريۋستار مەن سوت ورىنداۋشىلارىن جەنە مەدياتورلاردى ەلەكتروندى تٷردە تٸركەۋ قولعا الىندى. ەسٸرەسە, قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ مەسەلەسٸن وڭايلاتۋ, بيۋدجەتتٸك كلاسسيفيكاتسييا كودىنىڭ سانىن 280-نەن 119-عا دەيٸن قىسقارتۋ جۇمىستارىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋىن ٷلكەن جەتٸستٸك دەپ ايتۋعا بولادى. وسىنداي قاعازباستىلىق پەن باقىلاۋدى ازايتۋ پروتسەدۋرالارى ەرتٷرلٸ ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەرگە جول بەرمەي, بيۋروكراتتىق ەرەكەتتەرگە توسقاۋىل قويۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
بٷگٸندە قازاقستان ەلەمدٸك ارەناداعى رەيتينگٸن كٶتەرۋ ماقساتىندا بولاشاقتا اتقارىلاتىن جۇمىستار تٸزبەگٸ سان الۋان. بۇل ورايدا ەلباسىمىز ٶزٸنٸڭ بەس ينستيتۋتسيونالدى رەفورماسىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «100 ناقتى قاداممەن» بەلگٸلەنگەن ۇلت جوسپارىن بەكٸتتٸ. وندا سالىق جەنە كەدەن سالاسىنىڭ الدىنا اۋقىمدى 9 مٸندەتتەر قويىلدى.
ايتالىق, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بالانسىنداعى قوزعالتقىش كٶلەمٸ 3000 كۋب سانتيمەترگە دەيٸنگٸ بٸر كٶلٸككە جەنە بٸر اۆتوبۋسقا كٶلٸكتٸك سالىق بويىنشا جەڭٸلدٸك بەرۋ, تاۋاردى يمپورتتاعان كەزدە قوسىمشا قۇن سالىعىن شارتتى تٷردە سالۋ مٶلشەرٸن 2022 جىلعا دەيٸن سوزۋ, جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلگەن كەزدە الىناتىن تٶلەمدٸ الىپ تاستاۋ, سالىق تٶلەۋ مەرزٸمٸن توقساندىق ەسەپتەن جارتىجىلدىققا اۋىستىرۋ, كەسٸپكەرلٸكتٸ تەكسەرگەن كەزدە تەۋەكەل بەيٸمٸن باسشىلىققا الۋ, ەكٸنشٸ دەرەجەدەگٸ بانكتەردٸڭ يپوتەكا جەنە تۇرعىن ٷي قارىزدارى بويىنشا ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸنە دەيٸن قارىزى بار ازاماتتاردى كەشٸرگەن جاعدايدا جەكە تابىس سالىعىنان بوساتۋ سيياقتى شارالار سالىق تٶلەۋشٸلەر مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن جاسالعان ٷلكەن جەڭٸلدٸك. ەسٸرەسە, قازٸرگٸدەي تەڭگە دەۆالۆاتسيياعا ۇشىراپ, ەلەمدٸك داعدارىس سالقىنى قاتتى سەزٸلٸپ تۇرعان ۋاقىتتا بارشا حالىق ٷشٸن ٶتە تيٸمدٸ جاعداي ەكەنٸ سٶزسٸز.
ال ەندٸ 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بٷكٸل بازارلاردى بٷگٸنگٸ كٷن تالابىنا ساي ساۋدا ورتالىقتارى مەن ساۋدا ٷيلەرٸ ٷلگٸسٸندەگٸ فورماتقا كٶشٸرۋ جۇمىستارى قىزۋ قولعا الىنىپ جاتىر. جەنە دە ونلاين رەجيمٸندە اقپاراتتار بەرەتٸن باقىلاۋ-كاسسالىق ماشينالارىنىڭ ەنگٸزٸلۋٸ دە جاڭا تالاپقا ساي جاھاندىق شارا. بۇعان قوسا, وڭتٷستٸك استانامىز بويىنشا ەسكٸ بازارلاردىڭ ورنىنا سالىنىپ جاتقان جاڭا ساۋدا ورىندارىنىڭ كٶبەيە تٷسۋٸ دە زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ عيماراتتار بولىپ تابىلادى. ەندٸ باقىلاۋسىز جەنە سالىقتان جالتارۋ جولىمەن «جابايى» ساۋدا جاساۋ مەحانيزمٸنە تولىقتاي توقتاۋ قويىلادى. بۇنداي شارالار مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸس بٶلٸگٸنە تٷسەتٸن قاراجاتتىڭ مولايۋىنا جەنە ساۋدا-ساتتىق وپەراتسييالارىنىڭ بەرٸ اشىق تا ايقىن جٷرگٸزٸلۋٸنە ىقپال ەتەدٸ.
مٸنە, جوعارىدا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالار جيىنتىعى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە بيزنەس ٶكٸلدەرٸ مەن سالىق تٶلەۋشٸلەرگە جاسالىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ جوعارى ستاندارتىن كٶرسەتەتٸنٸ سٶزسٸز. بۇل ماقالادا بٸز ەلٸمٸزدە «سالىق سالۋ» ينديكاتورى بويىنشا جاسالىپ جاتقان جۇمىستارعا عانا قىسقاشا توقتالدىق. الداعى ۋاقىتتا «حالىقارالىق ساۋدا» جەنە «تٶلەم قابٸلەتسٸزدٸگٸن شەشۋ» ينديكاتورلارىنا دا جەكە توقتالامىز. وسىلايشا, دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ «Doing Business» رەيتينگٸندە كٶرسەتٸلگەن ينديكاتورلار تالاپتارىنا نەگٸزدەلگەن مەحانيزمدەر ٶز قىزمەتٸن دۇرىس اتقارعان جاعدايدا, ەلەمدەگٸ دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرۋ ستراتەگيياسى مەرزٸمٸنەن بۇرىن جٷزەگە اساتىنىنا كٷمەن جوق.
بەكەن نۇراحمەتوۆ, الماتى قالالىق مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر دەپارتامەنتٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى باسقارماسىنىڭ بٶلٸم باسشىسى.
