[caption id="attachment_15525" align="alignleft" width="176"]
Jumadil Arman Qabdeshuly, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, Tarih, arheologiia jáne etnologiia fakýltetiniń dekany, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent:
– Ózińizge málim, bilim salasy san alýan reformaǵa toly. Taǵy bir tolqyny úsh tilde bilim berýge baǵyttalýda. Onyń ishinde dúniejúzi tarihyn barlyq mektepte tek qana oryssha oqytý degen jospar da bar. Bul qanshalyqty tiimdi? Qandai qajettilikten týyndap otyr? Nátijeli qadam ba?
– Búgingi kúni oqý, bilim salasyndaǵy reformalar óte úlken qarqynmen alǵa ketip bara jatyr. Biraq, kóp jaǵdaida balalardyń jas, fiziologiialyq erekshelikteri eskerilmeidi. Sonymen qatar, táýelsizdgimizge 25 jyl bolǵanyna qaramastan tilimizdiń áli oisyrap turǵany ókindiredi. Bir ǵana mysal aitaiyn, Almaty qalasynyń Bostandyq aýdanynda 48 mektep bar. Sonyń tek 10-y qazaq mektebi. Qalǵan aýdandar da sondai. Qazaq mektepteri ashylyp jatyr dep qýanamyz, biraq olar áli de kóp emes, mardymsyz. Osyndai jaǵdaida qazaq mektebinde taǵy bir pándi oryssha oqytýdyń nege kerek bolǵanyn ózim de túsinbeimin. Meniń oiymsha, dúniejúzi tarihyn tek qana oryssha oqytýdyń bir-aq maqsaty bar: ol halyqaralyq qatynastarda, halyqaralyq quqyqta, halyqaralyq diplomatiiada mamandardyń bári osy saladaǵy bilimderdi oryssha igeredi degen sóz. Nege ony qazaqsha igermeske? Nege tarihymyzǵa jáne saiasi protsesterge qazaqtyń múddesi turǵysynan qaramasqa? Biz qashanǵy óz tarihymyzǵa orystyń, eýropalyqtardyń kózimen qarap baǵa beremiz? Quldyq noqtadan , psihologiiadan arylatyn kez baiaǵyda-aq keldi. Munyń bári táýelsizdik alǵanymyzben boiymyzdy áli kúnge erkin, tik ustai almai jatqanymyzda. Ekinshi jaǵynan, biz áli otarsyzdandyrý protsesinen ótken joqpyz. Bul úlken protses. Ol úshin 2-3 urpaq aýysý qajet. Qazaqi ideologiia sodan keiin ǵana paida bolatyn shyǵar.
– Qazirgi ǵylymnyń jaǵdaiy, halyqaralyq deńgeige kóterilýge baǵyttalǵan áreketterdiń nátijesi men bereri qandai?
– Aýylda aǵylshyn tilin bile qoiatyn fizika, himiia mamandary qaneki? Dúniejúzi tarihyn oryssha biletin mamandar bar ma? Osynyń bir jaǵy kópe-kórneý qiianat ádeii istelip jatqan sekildi. Ǵylym týraly zań bar. Sol zań boiynsha ózimizdiń búgingi ǵylymymyzdy túgeldei batys elderiniń múddesine bailap berdik. Bir ǵana dissertatsiia qorǵaý úshin inpakt faktory joǵary basylymdarda 2-3 maqala shyǵarý kerek. Ol úshin taǵy da sheteldik basylymdarǵa táýeldi. Olardyń quny 500-3000 dollar ony bylai qoiǵanda saraptamadan ótýiniń ózi 2-3 jylǵa sozylady. Ýaqytynda sheteldiń belgili bir jýrnaldarynan maqalań shyqpasa, qorǵaýdan qalyp qalatyn jaǵdailar kóp. Ǵylymi dáreje, ataq alý úshin de sheteldik basylymdarǵa bailap qoidy. Buny bireýler ǵylymdy halyqaralyq deńgeige shyǵýdyń bir joly dep oilaidy... Al qazaq tili, qazaq filologiiasy, qazaq tarihy mamandarynyń halyqaralyq deńgeige shyǵýy ekitalai. Sheteliń tarihyńa da, tilińe de qyzyǵyp jatqan joq. Buryn ǵylymi jańalyqty bir elden alyp shyǵý úshin eń bolmaǵanda jansyzdaryn jiberetin nemese aqshaǵa satyp alatyn. Al búgingi kúni «jańalyǵymdy jýrnalyńa basshy, aqshańdy qosyp bereiinshi» dep kóringenge ózimiz jalynamyz.
– Qazaqstan tarihyn barlyq mektepte qazaq tilinde ǵana oqytýǵa daiynbyz ba? Bul ózi qazaqshany durys bilmeitinderdi tarihymyzdan múldem habarsyz etýge itermelemei me?
– Qazaqstan tarihyn qazaqsha oqytý ideiasy durys. Biraq, buǵan da orys mektepteri daiyn emes. 25 jylda 25 sóz úirene almaǵan ózge ulttyń ókilderi oǵan qandai nietpen kirisedi eken. Olar da ózderinshe qarsylyq bildirýi múmkin. Budan ult aralyq jaǵdai shielenisip ketpesine kim kepil? Sondyqtan da, Qazaqstan tarihy qazaq mektepterinde qazaq tilinde oqytylsa, basqa tilderde oqimyn degenderge aǵylshyn nemese orys tilinde qatar oqytyla berýi kerek dep oilaimyn. Árkimniń qai tilde oqý týraly óz erki, óz quqyǵy bolýy kerek. Balanyń óziniń týǵan tilinde bilim alýǵa degen konstitýtsiialyq quyǵy nege shektelý kerek?
Biz alash ziialylaryn dáripteimiz. Biraq, alash ziialylarynyń ár máselege bailanysty ustanymdaryn ómirde qoldanbai kelemiz. Mysaly, Alash partiiasynyń saiasi baǵdarlamasy bar. Sonyń bir babynda mektep salasyna arnalǵyn. Onda mektep muǵalimi sailanýy kerek delingen. Bylaisha aitqanda, bala óziniń jaqsy kóretin muǵalimine baryp sabaǵyna qatysýy kerek. Bul ustanym, mysaly, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń barlyq fakýltetterinde qoldanylady. Ár-bir stýdenttiń ózi qalap oqityn pánderdi jáne oqytýshylardy tańdaýǵa quqyly. Pán men ustazda tańdaý quqyǵy ázirshe tek joǵary oqý oryndarynda iske asyp otyr. Osy ustanymdy orta mektepke nege mektepke ákelmeske? Akelý kerek. Biz sóz etken Alash partiiasynyń baǵdarlamasynda «Bastaýysh synypta oqýshylar mindetti túrde tek óz ana tilinde oqý tiis» degen bar. Al endi biz mektepten qandai dúbaralardy shyǵarmaqshymyz? Búgin mátindi mánerlep oqyp beretin stýdent kemde kem. Minótine 150 sóz oqyp bere alatyn shyǵar. Biraq ne oqyǵanyn uqpaidy. Zyryldatyp beredi. Oqyǵanyn qaitalyp aityp bere almaidy. Baiaǵy biz kórgendei sapa joq. Árine bala ózi oqysyn, internetten ózi taýyp alsyn deimiz. Biraq, oǵan baǵyt-baǵdar berip otyratyn adam kerek. Internette neshe túrli málimet jazylýy múmkin. Qaisysy durys, qaisysy burys, oqýshynyń kózin ashyp beretin adam kerek pe, joq pa?! Qur sýdyratyp mátin oqyǵannan balanyń oi-órisi damymaidy. Oilanatyn urpaq ketip bara jatyr. HIH-ǵasyrda jyraýlardyń biri aitqan eken: «Ashpasa kórmeitin, aitpasa bilmeitin urpaq kele jatyr» dep. Sol bizdiń zamanymyzǵa sai keldi. «Aýmaly tókpeli zamanda ómir súr» degen jaman qarǵys bar. HIH-ǵasyrdan beri reformadan bir kóz ashpadyq qoi. Halyq qansha Ǵylym jáne bilim ministrleriniń aýysqanyn sanaýdan jalyqty. Biletinim eger biz bilim salasyn bir oisyratyp alsaq onda eldiń bolashaǵy bulyńǵyr...
Suhbattasqan Jarqyn Sálenuy
