Ony qaidan shyǵardy deseńiz, biyl bizdiń el byltyr pandemiiaǵa bailanysty keiinge shegerilgen «Dala qyrany» áskeri oqý-jattyǵý jiyndaryn ótkizýdi josparlap otyr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Jattyǵýǵa Amerika jetekshilik etedi. AQSh Orta Aziia elderin zamanaýi áskeri standarttyń qyr-syrymen tanystyrady. Buǵan deiin Qazaqstan aýmaǵynda ótetin aýqymdy sharaǵa AQSh-tan bólek, Ulybritaniia jáne Kanada elderi qatysady degen habar taraǵan. Áskeri májiliske NATO-ǵa múshe basqa da memleketter atsalysýy múmkin.
«Dala qyrany» oqý-jattyǵýlaryna ádette Ózbekstan men Tájikstan, keide Qyrǵyzstannyń áskeri qyzmetshileri qatysady.
Resei men Qytai álgi sharaǵa shaqyrylmaǵan, tipti qonaq retinde de qatysa almaidy. Shart boiynsha múlde mańailamaýǵa tiis.
Máskeýge maza bermei otyrǵan da osy jait. Shaǵymyn odaq pen Qazaqstan aýmaǵyndaǵy reseishil sarapshylar arqyly aitqyzyp, Soltústikatlantikalyq alianstyń áreketinen saiasi astar izdeýde.
Sonyń biri – Nikita Mendkovich. Eýraziialyq analitika klýbynyń jetekshisi. Kremldiń Orta Aziia, sonyń ishinde Qazaqstandy barlap, baqylap qaitýǵa jóneltip otyratyn kóp sholǵynshylarynyń biri.
«Dala qyrany» áskeri oqý-jattyǵý jiyndaryna qatysty Máskeýdiń pozitsiiasyn Nur-Sultanǵa jetkize kelgen Mendkovich:
«Resei Qazaqstan aýmaǵynda álgindei is-sharanyń ótkizilgenin quptamaidy. Bul odaq aiasyndaǵy talap-shartty tabanǵa taptaýmen teń. Qazaqstan odaqqa kirgen bette birqatar mindetti moinyna alǵany málim. Áskeri jattyǵý ótkizý arqyly Nur-Sultan uiymnyń ustanymyn eskermeitinin, sózimen sanaspaitynyn kórsetip otyr. Aqorda bolsa «bul memlekettiń kópvektorly strategiiasyna sai» ekenin aityp aqtalýda.
90-jyldary bul argýmentti qabyldaýǵa bolar edi. Biraq qazirgidei jaǵdaida kópvektorly saiasatty sóz etý, sonyń jolymen júrý qisynsyz. Aqylǵa syimaityn saiasat. Qazaqstan osy áreketi arqyly saiasi ádepsizdikke jol berdi…», – deidi.
…
Reseilik ideologiia quraldarynyń paiymdaýynsha, bizdiń eldiń AQSh jáne NATO elderimen qoian-qoltyqtasyp áskeri jattyǵý ótkizýi UQShU ustanymyna qaishy.
Bul turǵyda olar Qazaqstan men Reseidiń 1992 jyly Ujymdyq qaýipsizdik shart týraly kelisimge qol qoiǵanyn, qujattyń 2-babynda: «bir nemese birneshe memlekettiń qaýipsizdigine, turaqtylyǵyna jáne territoriialyq tutastyǵyna qater tóngen jaǵdaida buǵan birlese tótep berý týraly» talap baryn alǵa tartypty.
«AQSh – Reseidiń ata jaýy. NATO naǵyz dushpan. Baiden Reseidiń territoriialyq tutastyǵyn moiyndamaidy. Pýtinge til tigizip, sanktsiia ataýlyny kúnnen-kúnge údetip jatyr. Mine, osyndai qysyltaiań shaqta Qazaqstan Reseidiń qas jaýyn qonaq qylyp, óz jerinde áskeri jattyǵý ótkizýge shaqyrǵany qai sasqany? Muny qalai túsinemiz? Strategiialyq qarsylasqa syr aldyrmaý kerek edik», – deidi báz-baiaǵy Mendkovich.
…
Qazaqstanda emin-erkin taralatyn ehonews.kz reseilik saittardyń aitqanyn ainytpai qaitalap, AQSh-pen áskeri jattyǵý ótkizýge bel býǵan bizdiń bilikti ábden sókken eken.
«Álemdegi áskeri-saiasi jaǵdai turaqsyz. AQSh pen odaqtasymyz Reseidiń arasyndaǵy arazdyq búgin-erteń basylmaidy. Batys Máskeýdiń basqan izin ańdyp, tyrnaq astynan kir izdeýdi toqtatar emes.
Minekei, osyndai mazasyz shaqta NATO-men birlesip áskeri jattyǵý ótkizgeli otyrǵan Qazaqstan biligi aidy aspanǵa bir-aq shyǵardy.
AQSh áskerilerine ilesip Ulybritaniia jáne Kanada jaýyngerleri qosa keledi eken. Aqorda «bul kópvektorly saiasatty ustanǵanymyzdyń belgisi» dep aqtalmai-aq qoisyn. Kópvektorly saiasat borsyǵan dúnie. Eýraziialyq odaq pen UQShU-ny attap ótip, «qylaryńdy qylyp al» degendei qyr kórsetip otyr.
Kremldiń shyn mánindegi senimdi seriktesi, adal odaqtasy bolsa «Dala qyrany» áskeri oqý-jattyǵýyna Reseidiń qatysýyn tabandy túrde talap etsin. Sharaǵa muryndyq bolǵan el retinde Qazaqstannyń bulai aitatyn qaqy bar. Alaida eldiń Syrtqy ministrligi bul áńgimeni jyly japqysy keletindei», – degen eken saittyń saiasi sholýshysy.
Ehonews.kz munymen de shektelmei, Qazaqstandy «Dala qyrany» áskeri oqý-jattyǵý jiyndaryn ótkizýden bas tartýǵa shaqyrypty.
Maqala avtorynyń habarlaýynsha, Kreml Qazaqstannyń áreketin arandatý dep baǵalap úlgergen.
«Nur-Sultandaǵylar qazirgi jaǵdaida kópvektorly saiasattyń paidasynan buryn, ziiany basym ekenin uǵynýy kerek. AQSh pen Batys elderi Orta Aziia, onyń ishinde Qazaqstannyń áskeri-ekonomikalyq saiasatyna aralasar bolsa, munyń túbi jaqsylyqqa ákelmeidi.
Bir atanyń balasyndai tatý-tátti turyp jatqan kórshiler erteńgi kúni itshe yryldasyp, aimaqtyń apai-topaiy shyǵýy múmkin. Kreml odaqtasyna renjýli. Túsinbestiktiń sońy aiǵai-shýǵa ulasyp ketpesin...», –dep «eskertipti» Ehonews.kz.
…
Al sarapshy Nikita Mendkovich «Dala qyranynan» keiin Qazaqstan men AQSh-tyń arasyndaǵy áriptestik bailanys tereńdei túsedi dep qaýiptenedi. Aitýynsha, Amerikanyń túpki maqsaty aimaqty Reseiden aiyryp alý.
«Eki el áskeri áriptestikti damytý týraly osymen tórtinshi kelisimshartqa qol qoiyp úlgerdi. Qujattyń detaldaryn qupiia ustaýda. Odaqtasymyz bul týraly tis jaryp aitqysy joq. Soǵan qaraǵanda, Qazaqstannyń «kópvektorly saiasaty» AQSh-pen, Batyspen astyrtyn sóz bailasýdyń amalyna uqsaidy.
Kópvektorly saiasat? Álgindei shala pisken strategiiadan bas tartatyn kez keldi. Odaqtas ekeni ras bolsa, Qazaqstan kez-kelgen jaǵdaida Kremldiń sózin sóileýi kerek. Óitpedi eken, erteńgi kúni qaýipsizdigine qater tónedi. AQSh pen NATO Qazaqstannyń tilin taýyp, belsendi bailanys ornatýǵa tyrysqan saiyn Pýtinniń qabaǵy qurysa túsetinin umytpaǵaisyzdar…», – deidi ol.
Qazaqstannyń aqparattyq keńistiginde esh kedergisiz taralatyn «Rossiia segodnia» agenttigine tiesili sputnik.kz saity da «Soltústikatlantikalyq alianstyń qazaqstandyq poligondardaǵy áskeri operatsiialary kórshi elderge, sonyń ishinde Reseige qaýip tóndirýi múmkin» degen oidy orystildi aýditoriianyń sanasyna sińdirýde.
…
Buǵan deiin Dalanews-ke suhbat bergen saiasattanýshy Dosym Sátpaev Kremldiń Qazaqstanda derbes memleket dep esepteitinin aitqan (tómende siltemede).
«Kreml biliginiń tóbe basynda otyrǵan top úshin biz satellitpiz. Eýraziialyq odaqqa qosylǵannan keiin Máskeý qol-aiaǵymyzdy bailap-matai bastady. Pýtin men onyń ainalasy úshin Qazaqstan Reseidiń bir bólshegi ǵana. Bas erkinen aiyrylǵan, bodan el.
Demek, jahandaǵy jaǵdaiǵa da Máskeýdiń kózimen qaraýy kerek dep sanaidy. Halyqaralyq qatynasta Pýtinniń pozitsiiasyn quptap, odaqtasynyń soiylyn soǵýy qajet dep biledi.
Olar osy kúnge deiin úndemei keldi. Kúnderdiń-kúni Kreml óziniń geosaiasi keńistigine kiretin shabarman elderden Batysqa qarsy shyǵýdy, AQSh-ty aiyptaýdy, demokratiialyq qundylyqty keketip-muqatýdy ashyq túrde talap ete bastaidy. Qyzyqtyń kókesin sonda kóremiz», – degen bolatyn saiasattanýshy.
Onyń pikirinshe, munyń bárine qazirgi júie kináli. Kináratty Kremlden izdeýdiń qajeti joq. Ótken otyz jyl boiy Máskeýge qarsy kelýden qaimyqqan, sóitip óz qadirin ózi ketirgen Qazaqstan biligi joǵalǵan repýtatsiiany qaityp qalpyna keltirýi neǵaibyl.
Sátpaevtyń aitýynsha, Máskeý geosaiasi jalǵyzdyqty jalǵyz ózi ótkergisi kelmeidi. Odaqtastaryn ózimen birge ile ketpek. Olardyń da ózge álemnen oqshaýlanǵanyn qalaidy.
«Bul bizdiń eldiń kópvektory saiasatyna qaishy. Resei «izgoi» el. Kremldiń avantiýrasy Qazaqstandy quzǵa qulatpasyn desek, odaqtan shyǵýdyń jolyn qazirden bastap izdestirý qajet. Sol kezde táýelsizdik úshin kúrestiń jańa kezeńi bastalady», – degen edi Sátpaev.
Ázirlegen Dýman BYQAI
