Almatynyń qoqysyn óńdeitin zaýyt kerek
«Tártip» óz tarihyn 1999 jyly qazynalyq memlekettik mekeme retinde bastaǵany esimizde. Shynyn aitsaq, ol jyldar Almatyda búgingidei tazalyk atymen joq bolatyn. Qoqysqa arnalǵan konteinerler aýzy-murnynan shyǵyp, aýlalarda aptalap jatatyn kezderi jii bolatyn. Qala shetindegi jańadan ashylǵan yqshamaýdandardyń ainalasy men Úlken Almaty ózeni boiy qoqys alańyna ainalyp, túrli ziiandy jándikter qaptap, aitarlyqtai qiyndyqtar týǵyzǵan qalaqorjynyndaǵy qarjy tapshylyǵy men kóptegen shaǵyn kásiporyndardyń qoqyspen kúresýge kúshi jetpei jatqany kúni keshe siiakty edi.
Atalmysh kásiporynnyń basqarma tóraǵasy Ǵalym Sádibekovtyń aitýyna qaraǵanda, óz moiyndaryna alǵan aýqymdy jumysty oidaǵydai atqarýǵa tolyq múmkindikteri bar kórinedi. Kásiporyn balansyndaǵy 152 birlik tehnika túgeldei iske qosylǵan jáne jumys jaǵdaiyna qarai arnaýly qondyrǵylarmen jaraqtalǵan. Ujymda 800-den astam jumysshy turaqty eńbek etedi. Eń bastysy, eńbek aqyny ýaqytynda, tolyq kóleminde tólep turady. Kásiporynnyń qarjy kózi qalalyqtarǵa kórsetetin qyzmetinde.
Jer úilerde baý-baqsha, qora-qopsy bolǵandyqtan qoqys anaǵurlym kóp shyǵatyny belgili, soǵan bailanysty baǵanyń sál qymbattaý bolýy oryndy siiaqty. Taǵy bir aita ketetin jait, túsken tabystyń teń jartysynyń iesi – qalalyq ákimdik. Iaǵni, qala qorjynyna quiylady dep túsinýimiz kerek.
Al, jeke shaǵyn kásiporyndar qosymsha qunnan túsken paidanyń tek belgili bir paiyzyn ǵana salyq retinde tóleitinin eskersek, «Tártip» AQ-y qala biýdjetine qomaqty úles qosyp jatyr.
– Jumys barysynda bizderde de qiyndyqtar kezdesip turady, – deidi Ǵalym Zaiyruly. – Jasyratyny joq, keide aýlada qoqysqa toly konteinerdi kórýge bolady. Ol bizdiń múmkindigimizdiń joqtyǵynan emes. Turǵyndardyń ózderi konteinerge barar jerge kólikterin qoiyp ketedi nemese keibir qurylys mekemeleri kommýnikatsiialar júrgizbek bop or qazyp bizdiń tehnikalardyń jolyn bógeidi. Bir núkte úshin bekitilgen qatań jumys kestesin buza almaimyz. Sizder kezdeisoq kýáger bolǵan ájeidiń ýáji durys. Naqty qansha adam bolsa solarǵa ǵana tóleýi kerek. Ol úshin ózderiniń páter ieleri kooperativinen anyqtama alyp kelse bolǵany, artyq tólengen aqshasy qaitarylady nemese aldaǵy ailardyń tólemaqysyn jabady. Keide osyǵan kerisinshe jaǵdailar da jii kezdesedi. Mysaly, páterde eki adam tirkelgenmen shyn máninde 5-6 adam turady. Birinshiden, ony anyqtaý óte qiyn. Árbir úidi bas salyp tekserý zańǵa tompaq keledi. Sondyqtan, tirkeýden tys turyp jatqan adamdarǵa tegin qyzmet kórsetýge týra keledi. Qazir kásiporyndarǵa bara qalsań «kóz jastaryn kól etip» bastan keship otyrǵan qiyndyqtaryn aldymen aýyzǵa alady. Bizdiń qalanyń tazalyǵyna úlken úles qosyp otyrǵan «Tártiptiń» «jylap-syqtaýshylardyń» qatarynan emestigi kýantty.
Resmi derekterge nazar aýdarsaq, Almatydan kúnine orta eseppen 2000 tonnaǵa deiin qoqys tazartylyp, shyǵarylady eken. Al, kóktemgi jáne kúzgi senbilikter bul kórsetkishter barynsha eselenetin kórinedi. Osynshama qoqys qaida ketip jatyr? Onyń barar jeri – qaladan otyz shaqyrymdaǵy ortalyq poligon. Aldynda atap ótken qoqys shyǵarýshy irili-ýaqty kásiporyndar, oǵan qosa Qaskeleń qalasy men aýdandaǵy aýyldar poligonmen kelisimshartqa otyryp, qalanyń da, dalanyń da qoqysyn osynda ákelip tógedi. Poligon Qarasai aýdanyna qarasty Áitei aýylynyn dál irgesinde «Almaty-Bishkek» tasjolynyń boiynda ornalasqan, arasy nebári úsh-tórt shaqyrym. Batysynda «Arai» aýyly da alys emes. Tabiǵaty tamyljyǵan Jetisý óńiriniń kóktemdegi kórinisi tym erekshe. Bir kezderde taýdan taramdanyp quldilap aǵatyn taý ózenderi tartyp ketken keń arnalar bul mańda jii kezdesedi. Biz aityp otyrǵan poligon da osyndai ańǵarǵa ornalasqan. Ózen qurǵap, tartylǵanymen jasyl jelek jamylǵan alqaptyń ajary aitarlyqtai. Jaqyn mańdaǵy aýyldyń maly da osynda jailady. Syrttai qarasań jailaýdy eske túsiredi. Biraq, osynshama ádemi kórinistiń shyrqyn ár jerde tógilgen qoqs buzyp jatyr. Soǵan qaraǵanda taiaq tastam jerdegi poligonǵa jetpei, tabiǵatqa jany ashymastar osy jolai tastap, jónine ketetinge uqsaidy.
Poligon men Áitei aýylynyń arasyn jelmen ushyp jetken kaǵaz, tsellofan kaldyqtary jalǵap jatyr. Alystan kóz júgirtken adamǵa jasyl teńiz betine myńdaǵan shaǵala kelip qonǵandai áser qaldyrady. Bul óńirdiń tabiǵatyna tamsana turyp, poligon jasaýǵa basqa jer tabylmady ma dep eriksiz oiǵa qalasyz. Qoqystyń aty qoqys, quramyndaǵy metan, etilen, fosfil siiakty túrli ziiandy zattar jerda emes, jerasty sýlaryn da ýlap jatyr. Búgin ańqyǵan aýasymen demalyp, erteń lastanǵan sýynyń zardabyn shegip júrmesimizge kim kepil? Sondyqtan alyp megapolis Almatyǵa qoqys tógetin poligon emes, qoqysty óńdeitin zaýyt kerek. Sol kezde jer asty sýlary da lastanbas edi. Búginde damyǵan elder qoqystyń ózin kádege jaratyp, paidaǵa belsheden batyp otyrǵanyn bilemiz. Bizdiń solardan qai jerimiz kem. Iá, osyǵan deiin qoqys zaýytyn salýǵa talypystar boldy. Biraq sonyń bári aiaǵyna deiin jetken joq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi elimizdegi ekologiia máselesin kóterip, jergilikti bilik pen Úkimetke tiisti tapsyrmalar bergenin bilemiz. Osy rette Almaty qalasy men Almaty oblysy ákimdigi birlesip, bir qoqys óńdeitin zaýyt salýy kerek-aq. Áitpese Almatynyń ásem tabiǵatyn qurytyp bitemiz.
