Sońǵy kezderi baǵamy qubylyp turǵan dollar kóptiń yǵyryn shyǵara bastady. Dúdamalyqtan sharshaǵan keibiri depozittegi teńge túrindegi aqshasyn dollarǵa aiyrbastaýǵa kóshken. Mundaida "turaqty shegendelgen bir baǵam tásiline nege kóshpeidi ekenbiz" degen saýal kóptiń sanasynda bir jylt eteri sózsiz. Týra arab Ámirlikterindegidei.Elimizdiń bas bankiri Timýr Súleimenovten suqbat alǵan Armanjan Baitasov ta osy suraqty oǵan qoiyp kórdi,dep jazady Dalanews.kz.
"Birikken Arab Ámirlikteri, sol sekildi Saýd Arabiiasynyń jóni bólek. Olar bir aqsha baǵamyn qansha jyl ustanyp keledi? 30 jyl ma?.. Buǵan makroekonomikalyq alǵysharttar, iaǵni halyq pen el rezervteri kóleminiń araqatynasy turǵysynda qaraý kerek. Bul arada migranttar emes, eldiń barlyq áleýmettik igiligine ie jergilikti azamattary týraly aityp otyrmyn. Al bul araqatynasty alyp qarastyrsaq, olar bir aqsha baǵamyn qalaǵan ýaqytyna deiin ustai alady. Bul - birinshiden. Ekinshiden, Ámirlikter ekonomikany ártaraptandyrýda óte úlken progreske qol jetkizgen. BAÁ - bul qarjylyq hab, sondai-aq ondaǵy qaryshtap jatqan týrizmdi esepke almaǵanda, is júrgizý, jyljymaityn múlik jáne biznes qyzmetteri boiynsha habtar. Sonyń arqasynda arab elderi tabiǵi resýrstar tabysyna qatty táýeldi emes, iaǵni shikizat tsiklderiniń yqpalyna áldeqaida az ushyraidy, sondyqtan olar baǵamdy ustap turý úshin qordaǵy aqshasyn "jaqpaidy". Úshinshiden, olarda munaidyń bir barrelin óndirýdegi ózindik qun 7-10 dollardy quraidy. Al bizde bul kórsetkish joǵary. Onyń ústine bizdiń shikizatty tutynatyn naryqtardan da óte alshaq jatyr, iaǵni buǵan tasymal shyǵyndary kelip taǵy qosylady. Iaǵni, bizdiń munai biznesiniń jáne onymen bailanysty rezervterdiń marjasy áldeqaida tómen, bul óz kezeginde shegendelgen (fiksirovannyi) aqsha baǵamyn engizýge múmkindik bermeidi", - deidi Ulttyq banktiń tóraǵasy.
Sonymen qatar, Súleimenovtiń pikirinshe, teńge baǵamyn shegendep bekitý degen "turaqtylyq illiýziiasy".
Kúshti aqsha baǵamy ekonomikany "jalqaý" etedi
"Esterińizde bolar, 2010-shy jyldary teńge eki márte ákimshilik turǵyda devalvatsiiaǵa ushyraǵany. Rezervterdi ysyrap etpei, aqsha baǵamyn belgileý múmkin emes. 2014-2015 jyldary aqsha baǵamyn ustap turǵan kezde naryq kórip-bilip otyrdy, qalyptasqan jaǵdailardyń naryqtyq emes ekenin, al biz adamdardy rezervterimizben "azyqtandyryp", bul rette Ulttyq qordyń, tipti Ulttyq banktiń altyn-valiýta rezervterinen 30 mlrd teńgeden astam aqshany jumsadyq. Biraq, eń bastysy, keiin sol aqshalardyń ornyn toltyrmadyq, áli úńireiip tur", - dedi bas bankir teńge devalvatsiiaǵa ushyrap, 1 AQSh dollar 180 teńgeden 360-380 teńgege deiin qymbattaǵan kezdi eski alyp.
Sondai-aq Ulttyq bank basshysy aqshanyń shegendelgen baǵamyna kóshý ekonomikany damytpaidy, kerisinshe importqa qumar etip, kez kelgen jaǵdaiǵa beiimdelý qabiletinen aiyrady dep sanaidy.
"Aqsha baǵamy kúshti bolyp tursa, "bárin shetelden satyp ala salaiyq, óndirip qaitemiz ony ( ... )", dep shyǵamyz ǵoi ondaida. Onsyz da solai boldy ǵoi bizde. Indýstriialandyrýdyń birinshi jáne ekinshi besjyldyqtarynyń nátije bermeýi kóbinese jasandy túrde "nyǵaitylǵan" ári shegendelgen teńge baǵamymen bailanysty, - dep túsindiredi Súleimenov.
Shegendelgen (fiksirovannyi) aqsha baǵamy jaǵdaiynda kez-kelgen ishki ekonomikalyq sheshimder qaýqarynan aiyrylady.
"Óitkeni "Ulttyq bank bar ǵoi, aqsha baǵamyn ýáde etken jaǵdaiǵa keltire salady" dep qarap otyrady bári. Al bul degenimiz, ulttyq quzyrettilik sheshimderi AQSh-tyń Federaldy rezervi quzyretine ótkenmen teń jaǵdai. Aitalyq, evroǵa shaqqanda AQSh dollary 10%-ǵa nyǵaidy delik, demek, baǵamymyz dollarǵa bailanǵandyqtan, biz teńgeni de nyǵaitýymyz qajet bolady".
Shegendelgen aqsha baǵamyna EAOE elderi de kóshkisi joq
Súleimenov, eń bastysy, Qazaqstanmen ekonomikalyq odaqtaǵy bir elder "ulttyq valiýta baǵamyn shegendegisi" joq ekenin basa aitady: qyrǵyzdardyń somy erkin aqsha baǵamyna, reseilikterdiń rýbli de erkin, iaǵni ózgermeli, ózbekterdiń sýmy da ishinara ózgermeli baǵamǵa súienedi.
"Máselen, biz teńgeni dollar baǵamyna bailadyq delik, al rýbl erkin keńistiktegi ózgermeli baǵamda bolsa, onda rýblge qarsy qatań kúsheitý sharalaryn qoldaný kerek bolady. Mysaly, Reseide taýarlar arzandap, qazaqstandyqtar shekaralas aimaqtarǵa lap qoiǵan 2014-2015 jyldardaǵydai jaǵdai ǵoi. Eger, kerisinshe bolsa, onda bizdiń aktivter ózgelerge tartymdy bolady. 2022 jyly mundai jaǵdai boldy emes pe?..", - dep sýretteidi bul jaitty Súleimenov.
Qarasha aiyndaǵy jaǵdaidan Ulttyq bank qandai sabaq aldy?
"Biz aqsha baǵamyn qolmen rettemeimiz. Qarashadaǵy jaǵdaiǵa deiin Ulttyq bank tek 2022 jyldyń kókteminde aralasqan. Al buǵan deiin, iaǵni 2,5 jyl aralaspadyq. Aqsha baǵamy naryqtyq suranys pen usynystyń áserinen qalyptasady. Men buǵan óz atymnan kýálik ete alamyn. Biz qor birjasynda oiynshy retinde qatysamyz, onda da Ulttyq qordan transfertterdi alyp, aiyrbastaý jónindegi Úkimettiń agenti retinde. Biz bul transfertterdi naryqta satamyz. Kepildendirilgen jáne nysanaly transferttiń mólsherin parlament aldyn ala bekitedi. Biz transfertterdi árqashan teńdei etip satýǵa tyrysamyz, máselen ai saiyn bekitilgen somanyń 1/12 bóligi. Ári qarai, biz bul "bólikti" bir aidaǵy biznes kúnder sanyna bailanysty 21 nemese 22 bólikke bólemiz. Tipti bir birjalyq kúnniń ishinde biz birkelki satýǵa tyrysamyz: bizde birjalyq robot bar, ol [somalardy] ýaqyt aralyqtaryna qarai birdei bólip eseptep "engizedi"", — deidi Súleimenov.
Ol EAEO boiynsha seriktesterdiń Qazaqstan ekonomikasyna áseri bar ári zor dep sanaidy.
"Ónerkásiptik kooperatsiia, Qazaqstannyń iri kásiporyndarynyń Reseidiń iri kásiporyndarymen bailanysy degen bar, bizdiń kómir Reseidiń JEO-na jetkiziledi, temir jolymyz Reseige barady, shetelge munaidy aidap jatqan KQK Resei arqyly ótedi. Taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapitaldyń jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn qamtityn ekonomikalyq odaqtyń qatysýshysy bola otyryp, biz seriktes elderde bolyp jatqan oqiǵalardan tysqary qala almaimyz",- deidi bas bankir.
Onyń aitýynsha, ekonomikalardyń osylai qoian-qoltyq aralasyp jatýynan, árine, bir-birine áseri bolady, biraq teńgemiz rýbl baǵamyna bailanbaǵan.
"Osy rýblden keteiikshi" deitinderdi men túsinbeimin. Jalpy, osy sózdi. Óitkeni teńge rýbl baǵamyna bailanbaǵan. Iá, ekonomikalar arasynda bailanys bar. Bizdiń [Reseimen] aramyzdaǵy saýda-sattyq kólemi 30 mlrd teńgege jýyqtaidy (27-28 mlrd teńge, 2024 jyldyń qorytyndysy boiynsha qansha bolatynyn kóreiik), úlken investitsiialyq bailanystar bar, reseilik kapital Qazaqstanda [bar], qazaqstandyq kapital Reseide degendei, qarjylyq qatynastardyń da kólemi zor jáne t.b. Bul - burynnan solai, bizdiń geografiiamyzdyń ajyramas bóligi. Bizdiń ekonomikamyzdyń bailanysyn, valiýtalardyń bailanysyn osylar anyqtaidy. Rýblge qandai da bir "bailaný" degen joq",-dedi Súleimenov.
Ol EAEO elderiniń syrtqy saýda saiasatyn qazir Eýraziialyq ekonomikalyq komissiia basqaratynyn, biraq aqsha-kredit saiasaty "múldem táýelsiz" ekenin aitty.
"Biz bazalyq mólsherlemeler týraly, minimaldy rezervtik jáne prýdentsialdyq talaptar jáne t.b. sheshimderdi ózimiz qabyldaimyz. Ony ulttyqtan joǵary quzyretke ie organǵa ótkizip berý nietimiz joq", — dep sózin qorytyndylaidy Súleimenov.
Aita ketsek, atalǵan máselege qatysty Dalanews.kz saitynda "Biýdjet qurylymyn zerdelegen sarapshy: Bizdiki tek satý men shashý" degen maqala jariialanǵan bolatyn.
