QazUAÝ rektory, T.I.Espolovpen kezdesýindegi tapsyrmasy boiynsha!
Elbasymyzdyń Qazaqstanda júrgizip otyrǵan agrarlyq saiasaty aýyl sharýashylyq salasyn jańǵyrtý, agrarlyq bilim, ǵylym men óndiris integratsiiasyn damytý arqyly agroónerkásiptik keshende básekege qabiletti, eksportqa baǵyttalǵan ónimder kólemin arttyrýdy, elimizdegi taǵam qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi talap etedi.
Ústimizdegi jyly 15 tamyz kúni men Aqordada Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qabyldaýynda boldym. Kezdesý barysynda otandyq agrarlyq ǵylym men bilimniń búgingi damýy jáne osy saladaǵy kúrdeli máseleler men ony sheshý joldary týraly málimdedim.
Kezdesýde memleket tarapynan agrarlyq ǵylym, bilim salasyna kórsetiletin kómek, serpindi innovatsiialardy júzege asyrý úshin megagrantar bólý, ǵylymi-zertteý jumystaryna qarjy kólemin ulǵaitý, jobalardy tehnologiialyq ekspertiza men synaqtan ótkizetin iri ortalyqtar qurý siiaqty kóptegen ózekti máselelerdi sheshý joldary talqylandy.
Atalǵan baǵyttardy damytý úshin AQSh, Frantsiia, Argentina, Braziliia, Izrail, Qytai syndy damyǵan elderdiń ozyq tájiribeleriniń jan-jaqty taldaýyna negizdelgen. Bul memleketterdegi iri ýniversitetter bilim berý men ǵylymi úrdisiniń biznes qurlymdarmen bailanystyratyn orta bolyp tabylady. Mundai joǵary oqýoryndary zertteý ýniversitetteriniń mártebesine ie.
Bilim, ǵylym men biznestiń integratsiiasyn júzege asyratyn ǵylymi-zertteý institýttary dál osy oqýo ryndarynyń bazasynda jumys jasaidy. Ýniversitet quramynda jumys jasaityn Strategiialyq agrobiznesti taldaityn ortalyq Qazaqstannyń agroónerkásip kesheniniń qazirgi jaǵdaiyna tolyqqandy saraptama júrgizip otyrady.
Osy ortanyń aqparaty boiynshabúginde Qazaqstanda 23 ǵylymi-zertteý institýty, 14 tájiribeli sharýashylyq jáne 10 bilim taratý– Ekstenshn ortalyǵy qyzmet atqarady. Al AQSh-ta – 10 ǵylymi-zertteý institýty, 91 tájiribe sharýashylyqtary, 2900 bilim taratý ortalyǵy, Argentinada – 4 ǴZI, 47 tájiribe sharýashylyǵy, 320 bilim taratý ortalyǵy bar. Ózge elderde de osyndai kórsetkishter tirkelgen.
Ǵylymi-zertteý institýttary, tájiribe sharýashylyqtary jáne bilim berý ortalyqtarynyń sanyna bailanysty bizdiń elde basqa memlekettermen salystyrǵanda «tóńkerilgen piramida» baiqalady. Qazaqstan ǵylymi-zertteý institýttary sany boiynsha kóptegen shet elderden ozyq tur, biraq bilim taratý ortalyqtarynyń sany anaǵurlym az. Bul ǵylymi-zertteý jumystary nátijeleriniń óndiriske is-júzinde engizilmei jatqanyn, al bilim berý ortalyqtary agroónerkásip kesheni qyzmetkerleri úshin tek biliktilikti arttyrý kýrstaryn ótkizýmen ǵana shekteletinin kórsetip otyr.
Elimizdiń agroónerkásip kesheniniń ekonomikalyq tiimdiligin joǵarylatý úshin Qazaqstandaǵy ǵylymi zertteýlerdin nátijesin óndiriske engizý, agrobizneske ozyq tájiribe men bilimdi tartýǵa, aýyldyq kásipkerlerdiń bilimderinkóterý úshin tájiribe sharýashylyqtarymen ozyq bilimdi taratýdyń zamanaýi júiesin kóbeitý qajet. Sondyqtan, Qazaqstanda ǵylymi-zertteý institýttarynyń sanyn kóbeitýden kóri innovatsiiaǵa beiimdelgen tájiribe sharýashylyqtary men bilim taratý ortalyqtarynyń sanyn arttyrý tiimdi bolar edi. Sebebi, qazirgi tańda eldiń aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys jasaityn kásipkerlerdiń 12% ǵana ortadan joǵary jáne joǵary bilimi bar.
Qazirgi kezde elimizde ǵylymi-zertteý jumystaryna bólinetin 66,0 mlrd. teńgeniń 4,2 mlrd.tenge (6,4 %) ǵana aýylsharýashylyq salasyndaǵy ǵylymi zertteýlerge bólinedi. Mysaly, IýNESKO-nyń aqparaty boiynsha Ońtústik Koreiada ǵylymǵa bólinetin qarjynyń mólsheri ishki jalpy ónimniń kóleminen – 4,3%, Izrailde – 4,1%, Shvetsiiada – 3,6% paiyzdy quraidy. Al TMD elderimen salystyrsaq Reseide – 1,2%, Ýkrainada – 0,7 % al Qazaqstanda – 0,2 % ǵana bolyp otyr.
Qazirgi ýaqytta transulttyq kompaniialar ǵylymdy damytýǵa óz salasynyń ǵana sheńberinde qarjy bóledi. Osy ýaqytqa deiin aýyl sharýashylyq salasynda iri transulttyq kompaniialardyńjoqtyǵynan agroónerkásip keshenindegi ǵylymǵa mundai qarjylar bólinbei keledi. Osy jerde elimizdegi agrarlyq ǵylymnyń damýynda kedergi bolyp otyrǵanózekti problemalar týraly aita ketken durys bolar. Ol:
- agrarlyq ǵylymnyń mártebesiniń, sondai-aq ǵylymi-tehnikalyq baǵyttaǵy eńbekke degen suranystyń tómendigi;
- ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jetispeýshiligi;
- jańa formatsiiadaǵy bilikti mamandardyń tapshylyǵy, (jas ǵalymdardyń agrarlyq ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵynyń tómendeýi). Bunyń sebebi eńbekaqy mólsheriniń azdyǵy, áleýmettik-ekonomikalyq, turmystyq jaǵdailardyń durys sheshilmeýi t.b.;
- ǵylymi-zertteý institýttary men tájiribe stantsiialarynyń materialdyq-tehnikalyq bazasynyń eskirýi, ǵylymi nátijelerdiń óndiriske engizilmeýi.
Memleket basyshysy ǵylymǵa jańalyq alyp keletin jastar ekenin únemi aityp keledi. Olarǵa memleket tarapyna úlken qoldaýlar kórsetilýde. «Bolashaq» baǵdarlamasy osynyń aiqyn kórinisi. Biraq,osy salada shet memleketterden innovatsiialyq tehnologiialar men ozyq bilim transfertin tartatyn jańa formattaǵy ǵalymdardyn sany óte tómen. Aita ketsek, Táýelsizdik alǵan 25 jylda aýylsharýashylyq salasy boiynsha «Bolashaq» baǵdarlamasymen 70 ǵana jas maman shet elderde oqyp, biliktiligin arttyryp kelgen.
Básekege qabiletti, zamanaýi ozyq bilimmen qarýlanǵan, jańasha oilaityn kásibi mamandardyń tapshylyǵynan aýyl sharýashylyǵy salasynda innovatsiialyq tehnologiialardy igerý úrdisi baiaý júrgizilýde.
Elbasy «Innovatsiialyq Qazaqstan – 2020» forýmynda innovatsiianyń 4 baǵytyn anyqtap bergen bolatyn: eleýli, serpindi, túbegeili, absoliýtti innovatsiia. Osy baǵyttardaǵy innovatsiialyq bastamalar elde jańadan qalyptasyp keledi. Mysaly, jalpy ishiki ónimniń 0,92% ǵana innovatsiialyq ónimniń úlesinde. Sondyqtan, jańalyq ashqan ǵalymdarǵa, ǵylymi institýttar men agrobiznes qurylymdaryna memlekettik-jekemenshik seriktestik arqyly nátijeli jumys atqarǵan jaǵdaida maqsatty túrde innovatsiialyq grant bólinýi qarastyrylǵany jón.
Oqý ornymyz 2010 jyldan bastap zertteý ýniversitetine transformatsiialaný boiynsha strategiialyq baǵytta júieli jumystar atqaryp keledi. Bul jerde aitatyn jaǵdai, transformatsiialaný tájiribesine sheteldiń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń 13 bilikti ǵalymdary oń baǵalaryn berip, eksperttik tujyrymdamalaryn usyndy.
Transformatsiia shenberinde, 2016 jyly ýniversitette Agrotehnologiialyq Hab quryldy. Onyń qyzmeti agroóndiris keshenine innovatsiialyq tehnologiialardy, startap-jobaldardy, ideialardy tartýǵa, olardy óndiriske engizýge, sondai-aq memleket-jekemenshik seriktestiginiń tetikterin iske asyryp, ýniversitettiń ózin-ózi qarjylandyrýyn jáne derbestigin qamtamasyz etýge arnalǵan. Sol arqyly jalpy respýblikanyń aýyl sharýashylyǵy salasynyń básekege qabilettiligin arttyratyn bolady.
Qazirgi kezde Agrotehnologiialyq hab negizinde AQSh, Eýropa jáne Aziia memleketterindegi 36 ǵylymi ortalyqtarmen tyǵyz áriptestik bailanys ornatyp, álemniń 13 bedeldi joǵary oqý oryndarymen qos diplomdyq bilim berý baǵdarlamasyn iske asyrýda.
Búginde agroqurylymdar óndiriste úlken jetistikke tek ǵylym arqyly jetýge bolatynyn jaqsy túsinýleri tiis. Osy maqsatta biz stýdentterimizdiń, magistrantranttar men PhD doktorantarymyzdyń óndiris oryndarynda tájiribeden ótý máselesine basa nazar aýdaryp, búgingi kúni oqý jospary men akademiialyq kúntizbeni qaita qarap, bilim alýshynyń óndiristik tájiribeden ótý merzimin 7 aiǵa deiin uzarttyq. Bul jerde aitatyn bir másele, ýniversitette bilim alýshylar 2-kýrstan bastap agrobiznesti uiymdastyrý páni boiynsha ózderi shyqqan óńirlerdegi sharýashylyqtarda tájiribeden ótip, biznes-josparlaryn jasaý úshin, naqty málimetter jinap, daiyn jobalaryn komissiia aldynda qorǵaidy. Stýdentterdiń oryndaityn barlyq diplomdyq, magistrlik jáne doktorlyq dissertatsiialaryndabir bólimi zerttelip otyrǵan baǵyttyń ekonomikalyq tiimdiligine, arnalýy tiis. Bul talaptar keleshekte mamandardyń tájiribege beiimdelýin jáne agrarlyq naryqta suranysqa ie bolýyn joǵarylatyp, kásibi biliktiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Ýniversitetimizdiń dińgegi sanalatyn Agrotehnologiialyq hab qyzmeti aiasynda búginde Kornel ýniversitetimen «Jergilikti almanyń perspektivti sorttarynyń gendik qoryn zertteý», Kolýmbiianyń NASA ýniversitetimen, AQSh-tyń Michigan shtaty ýniversitetimen «Klimattyq modeldeý arqyly dándi daqyldardyń ónimdiligin josparlaý», Malaiziianyń Pýtra ýniversiteti mamandarymen «Halal ónimder óndirisi tehnologiiasy», Findliandiia ǵalymdarymen «Taǵam qaýipsizdigi jáne veterinariia»máseleleri boiynsha birlesken jumystar júrgizilýde. Sonymen qatar, Amerika, Qytai, Resei ǵalymdarymen birge «Ziiankester men sortańdardy aldyn ala anyqtaý» boiynsha, «Geoskan» men NASA ǵalymdarymen «Agroónerkásip keshenindegi táýekelderdiń ortaq júiesin qurý» jobalary júzege asýda.
Mundai aýqymdy jobalar elimizdegi ǵylymi-zertteý institýttarynda da júrgizilýde. Mysaly: «Nan ónimin shyǵarýǵa arnalǵan mikroorganizmder túrleriniń jiyntyǵy», «Organikalyq aýylsharýashylyq ónimderin óndirý», «Aral teńiziniń qurǵatylǵan jerinde fitomeliorativtik ósimdikterdiń tehnologiiasyn qalyptastyrý», «Arnaiy mal azyǵyn daiyndaýdyń otandyq retseptýrasyn jasap, óndiriske engizý», «Qoidyń «Ordabasy» tuqymynyń ónimdiligi joǵary, ekologiialyq taza etin shyǵarý» t.b.
Aldaǵy ýaqytta QR Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń qoldanystaǵy ǵylymi-zertteý institýttarynyń tiimdi jumys jasaýy úshin, salalarǵa bailanysty toptastyryp, qurylymdaryn qaitadan qarastyryp, olardyń bazalarynda 10-12 salalyq ǵylymi-zertteý institýttaryn qurý qajet. Óńirlik sipattaǵy basqa ǵylymi institýttar tájiribe sharýashylyqtarymen biriktirilip, qaita qurylady da, mynadai baǵytta jumys jasaityn bolady:
- otandyq ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy kommertsiialandyrý;
- sheteldiktehnologiialardysynaýjánebeiimdeý;
- biregeituqymóndirý;
- importtyq jabdyqtar, tehnologiialar, asyl tuqymdy mal jáne tuqym sorttaryn, kóshet materialdaryn sertifikattaý;
- magistranttar men doktoranttardyń dissertatsiialyq zertteý júrgizýine qatysý;
- stýdentterdiń bilim berý praktikasynuiymdastyrý;
- aldyńǵyqatarly bilim taratý.
Memlekettik-jekemenshik áriptestik aiasynda ozyq sharýa qojalyqtarynyń bazasynda kem degende 160 bilim taratý ortalyqtaryn qurý (aýyldyq jerlerdiń sanyna bailanysty). Bul ortalyqtarda:
- «Fermer-fermerge» tálimgerlik ozyq tájiribesi boiynsha damyǵan sharýshylyqtyń tájiribesin berý;
- Agroónerkásip keshenin damytý boiynsha ózekti taqyryptar tóńireginde seminarlar ótkizý;
- Aýyl turǵyndary arasynda zańnama jáneme mlekettik baǵdarlamalar,sonyń ishinde, aýyl sharýashylyǵy kooperativteri týraly túsindirý jumystaryn júrgizý júzege asady.
Bilim taratý júiesi aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerden memlekettik organdar, ǵylymi-zertteý institýttary, joǵary oqý oryndary men qoǵamdyq uiymdarǵa keri bailanys quraly bolmaq.
Aýylsharýashylyqkásipkerleriniń biliktiligin arttyrý úshin úsh birdei Baǵdarlamany paidalanýǵa múmkindik bar:
- «Nátijeli jumyspen qamtý» Baǵdarlamasy - jańadan kásip bastaǵan fermerler men jeke qosalqy sharýashlyqtar, kooperativter úshin aýyl sharýashylyǵy biznesiniń negizderin oqytý ( «Bastaý»);
- AÓK damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy - qoldanystaǵy fermerlerge arnalǵan jáne ónimdiliikti arttyrýǵa baǵyttalǵan( «Demeý»);
- «Biznestiń jol kartasy» – tájiribeli fermerlerdiń marketingtik saýattylyǵyn arttyrý, olardyń ishki jáne syrtqy naryqtarǵa qatysýyn keńeitýge baǵyttalǵan baǵdarlama ( «Sheber»).
Seminarlardy uiymdastyrý jáne basqa da is-sharalarǵa sheteldik sarapshylar, ǵylymi-zertteý institýttary men joǵary oqý oryndarynyń jetekshi ǵalymdary, «Atameken» UKP aimaqtyq filialdary qatysatyn bolady.
Ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystar júrgizýge basymdylyq ǵylymi-zertteý institýttary men joǵary oqý oryndaryna beriletin bolady. Jergilikti jaǵdailarǵa bailanysty tehnologiialardy anyqtaý jáne onyń beiimdelýi maqsatynda jasalynǵan zertteýler nátijesi tájiribeli sharýashylyqtarǵa beriledi.
Qazaqstan ázirge jahandyq tehnologiialyq keńistikke kirýge tolyq daiyn emes, sebebi ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyrý kólemi, ǴZI men tájiribeli sharýashylyqtardyń ǵylymi áleýeti boiynsha álemdik tehnologiialyq tizbekke enbedi dese de bolady. Barlyq ǵylymi-zertetý institýttaryn sandyq júiege kóshirip, «Agroinnovatsiialyq parkter» quryp, jańa formatsiiadaǵy jas ǵalymdardy daiyndaý úrdisin kúsheitý kerek.
Qazirgi kezde kóptegen jańa innovatsiialyq jobalar óndiriste qoldaý tappai keledi. Onyń sebebi: qarjylyq kedergiler, ekspertizanyń joqtyǵy, jobalardyń tehnologiialyq synaýdan ótpeýi, ǵalymdardyń ǵylymi-zertteý nátijelerin óndiriske engizýge deiingi jaýapkershiliginiń bolmaýy jáne innovatsiialyq jobalardy yntalandyrý mehanizmderiniń jetildirilmeýi.
Kezdesý qorytyndysy boiynsha Memleket basshysy búgingi tańda zertteýshilik baǵytqa basymdyq berip otyrǵan Qazaq ulttyq agrarlyq ýniversitetiniń jumysyna oń baǵa berip, bilim sapasyn arttyrý, ony jańa halyqaralyq deńgeige kóterý, jańa formatsiiadaǵy mamandar men ǵalymdardy daiyndaý, ǵylymi jobalardyń tiimdi nátijesin óndiriske engizý, (kommertsiialandyrý) agroónerkásiptik kesheninde básekege qabiletti, eksportqa baǵyttalǵan aýyl sharýashylyq ónimderiniń kólemin ulǵaitý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, jańa jumys oryndaryn ashý máseleleri boiynsha naqty tapsyrmalar berdi.
Aǵymdaǵy jyldyń qyrkúiek aiynda ýniversitet bazasynda QR Premer-Ministiniń orynbasary – QR Aýyl sharýashylyǵy ministriniń qatysýymen respýblikalyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia ótedi. Konferentsiia agroónerkásip keshenin damytýdyń Memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý aiasynda agrarlyq ǵylym men bilimniń ózekti máselelerine arnalatyn bolady.
Tilektes ESPOLOV,
Qazaq ulttyq agrarlyq ýniversitetiniń rektory, UǴA vitse-prezidenti, akademik
