ۋاحابيلٸكپەن كٷرەس تاريحىنان سٶز

تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, ۋاحابشىلدىقتىڭ قازاقستانعا كەلگەنٸ بٷگٸن ەمەس. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ەڭبەكتەرٸنە سٷيەنسەك, بٷگٸندە ساۋد ارابيياسىنىڭ دٸني يدەولوگيياسىنا اينالعان وسى بٸر كەرەعار ٸلٸم ورتا ازييا جەرٸنە 1952-1982 جىلدار ارالىعىندا, ورتا ازييا مۇسىلماندارىنىڭ دٸني باسقارماسىنىڭ (ورىس تٸلدٸ دەرەكتەردە قىسقارتىلىپ, سادۋم دەپ بەرٸلەدٸ) مۋفتيٸ بولعان زيياۋيددين باباحانوۆتىڭ (1908–1982)  كەزٸندە بەرٸك ورنىعا باستاعان. بەلگٸلٸ وسى سالا عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, باباحانوۆتىڭ ەۋ باستان ۋاحابشىلدىق رۋحىندا قالىپتاسۋىنا  ونىڭ ۇستازى, تاشكەنتتٸك دٸندەرلار اراسىندا «شامي داموللا» اتىمەن تانىمال سايد يبن مۋحامماد اش-شامياد-ديماشكيات-تارابلۋسي (1867–1932) ەسەر ەتكەن. كايردەگٸ «ەل-ازحار» دٸني وقۋ ورنىنان دەرٸس العان شامي داموللا حانافيتتٸك-سوپىلىق دەستٷرلەر تامىر جايعان فەرعانا القابى مەن سامارقاند قالاسىنداعى يسلام عۇلامالارى ۇستانعان دٸني تەرتٸپتەردٸ تەرك ەتكەن ەرەكەتتەرٸن باستايدى. ەۋليەلەردٸ قۇرمەتتەۋگە قارسى شىققان ول قۇران مەن «ساحيح» («شىنشىل») حاديستەرگە عانا سٷيەنگەن بولىپ, «تازا يسلام» كونتسەپتسيياسىن ناسيحاتتايدى. قاشقاردا دٸن ۋاعىزداپ جٷرٸپ, پەكين تٷرمەسٸنە تٷسكەن ونى پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ كونسۋلى قىتايلاردان اتتاي قالاپ, بوساتىپ الىپ, ورتا ازيياداعى جەرگٸلٸكتٸ عۇلامالاردىڭ يدەولوگييالىق قارسىلىعىن باسىپ-جانشۋعا پايدالانباق نيەتپەن, ارنايى تاشكەنتكە الدىرعان ەكەن. سٶيتٸپ جٷرگەندە, 1917 جىلى ورىس پاتشاسى ٸٸ نيكولاي تاقتان تايدىرىلادى. ەڭ قىزىعى, پاتشا پايدالانۋدى كٶزدەگەن شەمي داموللانى ەندٸگٸ جەردە كەڭەستەر بيلٸگٸ قولداي باستايدى. ول كەزدە كەڭەستەردٸڭ يسلام سوتسياليزمٸن پايدالانۋ تۋرالى يدەيالارى كەلمەسكە كەتكەن ەدٸ. سوعان قاراعاندا, پاتشا بيلٸگٸ مەن كەڭەستەردٸڭ ورتالىق ازيياداعى جەرگٸلٸكتٸ دٸني ەليتانى تالقانداۋ ٷشٸن «سىرتقى كٷشتٸ» پايدالانۋ تۋرالى ۇستانىمى بٸردەي بولعانعا ۇقسايدى. ال حالىقتى بٸرٸكتٸرۋ قۋاتى مول دەستٷرلٸ يسلامنىڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸ ٷشٸن بەسەكەلەس كٷش رەتٸندە قابىلدانعانى سٶزسٸز. سٶيتٸپ 1943 جىلى سادۋم قۇرىلعاننان كەيٸن, شامي داموللانىڭ يدەيالارى, ٸس جٷزٸندە, وسى كەڭەستەردٸڭ قولداۋىمەن جٷزەگە اسقان. ەندٸگٸ جەردە, كەڭەستٸك مەملەكەتتٸڭ اپپاراتتىق كٷشٸمەن «جەرگٸلٸكتٸ», «ۇلتتىق» يسلامدى قارالايتىن ماتەريالدار جاپپاي تاراتىلا باستايدى. عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, دٸندٸ رەتتەۋ ٷشٸن قۇرىلعان كەڭەستٸك قۇرىلىمداردىڭ باستى مۇراسى دا وسى دٸني-فۋندامەنتاليستٸك اعىمنىڭ, ياعني  «ۋاحابشىلدىقتىڭ» ٶڭٸرگە تارالۋى بولدى.

شامي داموللادان العان تەربيەسٸ مەن 1947-1948 جىلدارى ساۋد ارابيياسىندا العان بٸلٸمٸنە سٷيەنگەن باباحانوۆ, سالافيلٸك ٸلٸمنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى تاكياددين احماد يبن تايمييانىڭ «تازا يسلامعا ورالۋ» ۇرانىن ورتا ازييا جەرٸندە جٷزەگە اسىرۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن سالدى. باباحانوۆ باسقارعان سادۋم سوپىلىقتى دٸنگە قوسىلعان جاساندى جاڭالىق, ياعني «بيدعات» دەپ تانىعان, ەۋليەلەردٸڭ مولالارىنا زييارات ەتۋ سيياقتى دٸني دەستٷرلەردٸ يسلامعا جات قىلىقتار دەپ جارييالاعان پەتۋالاردى كٶپتەپ شىعارادى. سادۋم پەتۋالارىنداعى «سالافيلٸك» مازمۇندى ەرتە اڭعارعان جەرگٸلٸكتٸ دٸن عالىمدارى سالافيلٸك-ۋاحابشىلدىققا قارسى يدەولوگييالىق كٷرەس جٷرگٸزدٸ. ونداي عالىمدار قازاقستاندا دا قىزمەت ەتتٸ. سولاردىڭ بٸرٸ – ۇزاق ۋاقىت بويىنا سادۋم-نىڭ قازاقستانداعى قازيى (ۋەكٸلەتتٸ ٶكٸلٸ) قىزمەتٸن (1952–1972) اتقارعان سەدۋاقاس عىلماني ەدٸ. عىلماني يسلام دٸنٸنٸڭ كٶرنەكتٸ عۇلامالارىنىڭ ۋاحابشىلدىقتىڭ يدەولوگييالىق پلاتفورماسىن تەرٸستەيتٸن ەڭبەكتەرٸن اۋداردى. مەسەلەن, عىلماني تەرجٸمالاعان حۋساين مۋحامماد ماحلۋفتىڭ «سافۋات-ۋل بايان ليماعاني-يل قۇران» («قۇران سٶزدەرٸنٸڭ ماعىنالارىنا جاسالعان تازا اشىقتاما») اتتى ەڭبەكتە يمام تايمييا پٸكٸرلەرٸنٸڭ قاتە ەكەنٸ تەپتٸشتەپ تۇرىپ دەلەلدەنەدٸ. قولجازبادا سالافيلەردٸڭ قۇران كەرٸمنٸڭ 53-سٷرەسٸنٸڭ 39-اياتىن تەرٸس تٷسٸندٸرگەن تەپسٸرٸن سىنعا الادى. بٸر قۇدايدان باسقانى مويىنداماۋعا شاقىراتىن سالافي-دٸندارلار وسى اياتقا ارقاۋ بولعان «ادامنىڭ پايداسىنا ٶزٸنٸڭ قىلعان ەڭبەگٸ عانا قىزمەت ەتەدٸ» دەگەن ۇستانىمدى ٶزدەرٸنشە تٷسٸندٸرەدٸ. اتالعان ەڭبەكتٸڭ كٸرٸسپەسٸندە: «جوعارىداعى اياتتى تەرجٸمالاپ-تەپسٸرلەپ, اشىقتاپ, ويىن تٷيٸپ, ٷكٸم شىعارعان شايحۋل-يسلام احماد يبن تايمييا:«ادام ٶزٸنٸڭ عانا ەڭبەگٸمەن پايدالانادى, باسقانىڭ ەڭبەگٸمەن ەمەس», –دەيدٸ. ال بٸزدٸڭ شاريعاتىمىزدا باسقانىڭ ەڭبەگٸن پايدالانۋ كٸتاپ (قۇران), سٷننەت (حاديس) جەنە يجمامەن (عۇلامالاردىڭ پٸكٸر بٸرلٸگٸ) دەلەلدەنٸپ, بەكٸتٸلگەن. يبن تايمييانىڭ كٶزقاراسى بويىنشا, يلانعان ادام يجمانى جىرتقان – حاركيليجما بولادى, ياعني دۇرىس كٶزقاراستان اۋىتقىپ اداسقان. يبن تايمييانىڭ بۇل كٶزقاراسى شاريعاتقا تەرٸس ەكەنٸن مۋفتي عۇلاما ناقتى دەلەلدەرمەن باتىل قىلىپ, جوققا شىعارعان», –دەلٸنگەن. بۇدان سوڭ, س.عىلماني ماحلۋفتىڭ يبن-تايمييانىڭ ۇستانىمىن جوققا شىعاراتىن 21 دەلەلٸن تٸزٸپ, كٶرسەتەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە: «ەگەر ادام باسقا بٸرەۋدٸڭ ەڭبەگٸنەن ەشقانداي پايدا الا المايتىن بولسا, پايعامبار س.ع.س. نەگە ٷممەتتەرٸنە شاپاعات قىلادى? ولارعا توزاق وتىنان قۇتىلۋىنا كٶمەكتەسەدٸ? نەلٸكتەن نامازدى جاماعاتپەن وقۋدىڭ ساۋابى جەكە وقىعاننان ارتىق بولادى?» – دەگەن ۋەجدەردٸ كەلتٸرەدٸ

سالافيلٸك-ۋاحابشىلدىق يدەولوگييانىڭ يسلاممەن ەش ورتاقتىعى جوق ەكەنٸن باسقا دا دٸندارلار كٶرسەتەدٸ. سولاردىڭ بٸرٸ – تٷركٸمەن جۇرتىنان شىعىپ, يرانداعى يرفاناباد مەدرەسەسٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ بولعان ەبدۋراحمان احۋن تاڭلي تانا. بٸزگەعۇلامانىڭ ٶلەڭ جولدارىمەن ٶرٸلگەن ٶسيەت ناقىلدارى جەتتٸ.

ماقشار كٷنٸ ايان – ازاپ كەشەرٸ,

ەدٸل حاقتىڭ قيىن بولار ەسەبٸ, –

ازعىنداردى «ۋاھھابشىلار» دەسەدٸ, –

حاباردار بول, ۋاھھابشىلار قولىنان,–

دەپ جىرلاعان احۋن وسى بٸر تەرٸس ٸلٸمنٸڭ شىعۋ تەگٸن دە سٶز ەتەدٸ:

ابدۋل ۋاھھاب نەجديدٸ ەستٸپ كٶردٸڭ بە? –

دۇرىس ونى وڭنان, سولدان تانىعان.

تۋدى ول لاعين بٸر مىڭ بٸر جٷز ون بٸردە,

حاباردار بول, لاس, ناستىڭ حالىنان.

بۇعان دەيٸن بٸز سٶز ەتكەن يبن تايمييا دا ەبدۋراحمان احۋننىڭ نازارىنان تىس قالماعان:

بۇل, “ماقساتپەن” يبن تايميا ازدى دا,

يبن قاييم دامىتتى ونى باعزىدا.

نەجدي لاعين تاراتتى ەلگە جازدى دا,

حاباردار بول, شايتانداردىڭ توبىنان.

ۋاحابشىلاردىڭ كەسٸرلٸ يدەيالارىن احۋن بىلايشا ەشكەرەلەيدٸ:

«قابٸرلەردٸ ەتۋ كٷنە زييارات,

بٸر اللادان باسقانى اتاۋ – قييانات.

راسۋل دە بولا المايدى تيياناق». –

حاباردار بول! – سولاي دەيدٸ ول ىلاڭ.

ايتادى ولار: «تەك اللانى شاقىر, – دەپ, –

ايتپا نەبي, ۋەليلەردٸڭ اتىن, – دەپ. –

دەۋرە, يسقات, پٸديياعا حاقىڭ جوق!» –

حاباردار بول, بۇزىقتاردان مولىنان.

قۇرىدى, – دەر, كٸسٸلەردٸ دەۋرە ەتكەن,

مۇسىلماندى جٸككە بٶلٸپ ەۋرە ەتكەن.

قابٸرلەردٸ بىت-شىت قىلدى!

جاۋ نەتكەن! –

حاباردار بول, شايتانداردان جولى قان (ەدەبي اۋدارما)

باس-اياعى 17 شۋماق ٶلەڭدە عۇلاما ۋاحابشىلدىقتىڭ تاريحىن, دٸني ۇستانىمدارى مەن ۋەجدەرٸن سيپاتتاپ, تەرٸستەگەن. احۋننىڭ بۇل ٶلەڭدٸ دٸن جولىندا جٷرگەن باۋىرلارىن ۋاحابشىلدىقتىڭ شىرماۋىنا تٷسۋدەن ساقتاپ قالۋ نيەتٸمەن شىعارعانىن بايقايمىز.

اقىن ۋاحابشىلاردى ەشكەرەلەۋدە پايعامبارىمىزدان (س.ع.س) حازٸرەتٸ ومار ارقىلى جەتكەن مىنا بٸر حاديسٸن دە ٶلەڭ جولىنا قوسادى. حاديستٸڭ مامۇنى مىناداي: «پايعامبار س.ع.س. دۇعا قىلىپ وتىرىپ, «اللا, ٶز بەرەكەڭدٸ شامعا, يەمەنگە ەنگٸزە كٶر!» – دەيدٸ. سوندا ساحابالاردىڭ بٸرٸ تۇرىپ: «ۋا, راسۋلۋللا, ناجدٸنٸ قوسپادىڭىز», – دەپ ەسكەرتەدٸ. پايعامبار س.ع.س. ەكٸنشٸ مەرتە دۇعاسىن تاعى دا: «اللا, ٶز بەرەكەڭدٸ شامعا, يەمەنگە ەنگٸزە كٶر!» – دەپ جاسايدى. ساحابالار تاعى دا سۇرايدى: «ناجدٸ قالىپ قويدى عوي», – دەپ. سوندا پايعامبار س.ع.س.: «كٷمەنٸم بار, ول جاقتان زٸلزالا, فيتنا (ازدىرۋ) شىعادى جەنە شايتاننىڭ مٷيٸزٸ شىعادى», – دەپ جاۋاپ قايتارادى».كەڭ تارالعان وسى حاديستٸ ەبدۋراحمان احۋن بىلاي جىرلايدى:

“شايتان مٷيٸزٸ شىعار, – دەگەن, نەجدٸڭنەن,” –

راسۋل سٶزٸن ەستٸمەگەن از, مٷلدەم.

بار مۇسىلمان, كٷرەس ەلگٸ ازعىنمەن,

حاباردار بول, ەرگەندەردەن سوڭىنان!

دٸندٸ ٸشتەن ٸرٸتكەن اعىم ٶكٸلدەرٸن وسى سيياقتى ٶتكٸر تٷردە سىناۋ ۋاقىت ٶتكەن سايىن كەڭ ەتەك جايا باستادى. مۇنىڭ سەبەبٸ دە ايقىن, ۋاحابشىلدىق يدەولوگييا جەرگٸلٸكتٸ دٸني دەستٷرلەرگە عانا ەمەس, سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەر مەن مەدەنيەتكە دە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. ۋاحابشىلار دٸندٸ ەر تٷرلٸ حالىقتاردىڭ ەتنومەدەني, تاريحي, ەلەۋمەتتٸك ەرەكشەلٸكتەرٸنە نەگٸزدەلگەن بارلىق «جات», «كٸرمە» تٷسٸنٸكتەر مەن تەجٸريبەلەردەن تازارتۋ جولىندا جويقىن كٷرەس جٷرگٸزۋدٸ ٶزدەرٸنە ماقسات ەتٸپ قويدى. ولار يسلامداعى بارلىق جاڭالىقتان باس تارتۋدى, ەۋەلگٸ دوگمالارعا قايتا ورالۋدى, ونىڭ قاتاڭ تٷردە, دەلمە-دەل  ورىندالۋىن تالاپ ەتەدٸ.

سالافيلٸك-ۋاحابشىلدىق يدەولوگيياعا قارسى دەستٷرلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ جٷرگٸزگەن ٸستەرٸ ەرەكشە اتاپ ٶتۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. ورتا ازيياداعى دەستٷرلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۋاحابشىلارمەن كٷرەسٸ ٶتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارىنان باستاۋ الادى. بٸر مۋفتيياتقا قارايتىن ورتا ازيياداعى مۇسىلمان قاۋىمىنا ٸندەتە ەنٸپ, ٸرٸتكٸ سالعان اعىمعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزگەندەردٸڭ بٸرٸ – مۇحامەدجان حيندۋستاني. حانافيلٸك ۇستانىمدارعا قارسى فەرعانا القابىندا پايدا بولعان جاڭا دٸني كٶسەمدەرگە العاش رەت «ۋاحابشىل» دەگەن اتاۋدى بەرگەن دە وسى حيندۋستاني بولعان. عۇلاما ٶز قارسىلاستارىنىڭ ساياسي تالاپتارىنىڭ, عۇرىپتىق جەنە دوگماتتىق ۇستانىمدارىنىڭ ساۋدييالىق ارابستانداعى ۋاحابشىلارعا ۇقسايتىنىن باستى نازارعا الدى. حيندۋستانيدىڭ ساۋدييالىق ۋاحابشىلدىقپەن تانىستىعى ونىڭ 1929 جىلعى وسى ەلگە بارعان قاجىلىق ساپارىنان باستالعانعا ۇقسايدى. حيندۋستاني ۋاحابشىلاردى ەشكەرەلەيتٸن بٸرنەشە ەڭبەكتەر جازىپ, فەرعانا القابىنداعى مۇسىلمانداردىڭ تەرٸس اعىم ەسەرٸنەن جٸك-جٸككە بٶلٸنۋٸن توقتاتۋعا تىرىستى.

1989 جىلى حيندۋستاني قايتىس بولعاننان كەيٸن بۇرىنعى مۋفتي مۇحامماد سادىق مۇحامماد جٷسٸپ مۇسىلمانداردىڭ اراسىندا تەرەڭدەپ بارا جاتقان جٸكتەلۋدٸ توقتاتۋعا تالپىندى. الايدا 1991 جىلدىڭ قاراشا ايىندا دٸني باسقارمانىڭ عيماراتىندا ٶتكەن پٸكٸرتالاستا ۋاحابشىلدار مەن حانافيتتەردٸڭ اراسىن بٸتٸستٸرۋ ٸس جٷزٸندە مٷمكٸن ەمەستٸگٸ ايقىن كٶرٸندٸ.

كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇلاعاننان كەيٸن, باقىلاۋسىز قالعان توقىراۋ جىلدارى اراب ەلدەرٸنە بارىپ دٸني بٸلٸم العان جاستاردىڭ ىقپالىمەن قازاقستانعا دەندەپ ەنگەن سالافيلٸك-ۋاحابشىلدىق يدەولوگييا 2000 جىلداردان كەيٸن ەرەكشە كٷشەيە باستادى. جاڭا كەزەڭدەگٸ دٸني فۋندامەنتاليزم يدەيالارىنىڭ, ۋاحابشىلدىقتىڭ ٷدەۋٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن زييالىلار باسپاسٶز ارقىلى ٷن قاتىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ جاتتى. نەگٸزٸنەن, كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ شىرماۋىندا جٷرٸپ, يسلامنىڭ نەگٸزدەرٸ, ۇستانىمدارى, دوگماتتارى تۇرماق, جالپى دٸننٸڭ قوعامداعى رٶلٸ تۋرالى جارىتىمدى بٸلٸم الماعان قازاقستاندىق شىعارماشىل ينتەلليگەنتسييا ۇزاق ۋاقىت بويىنا ەلدٸڭ يسلامدانۋ پروتسەسٸنٸڭ باعىت-باعدارىن دەل پايىمداي الماي كەلدٸ. وسى كەزدەگٸ بٸرلٸ-جارىمدى ماقالالار كٶبٸنە ساۋال تٷرٸندە جازىلىپ, وندا اۆتورلاردىڭ ٶز قاۋٸپ-كٷدٸكتەرٸنٸڭ قانشالىقتى ورىندى ەكەنٸنە ٸشتەي سەنٸمسٸزدٸگٸ سەزٸلٸپ تۇردى. (سٶز ورايىنا قاراي ايتا كەتەيٸك, باسىم كٶپشٸلٸك زييالى قاۋىمنىڭ بۇل حەلٸ بٷگٸنگٸ كٷندە دە ونشا كٶپ ٶزگەرە قويعان جوق.) تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا, ەسٸرەسە, 2000 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ دٸني-پەلساپالىق تاقىرىپتا تۇشىمدى جارييالانىمدارىمەن تانىلعان «التىن وردا» اپتالىعى بۇل باعىتتا بەلسەندٸ پوزيتسييا ۇستاندى. وسى تەۋەلسٸز باسىلىمدا دٸن تاقىرىبىندا قۇندى-قۇندى ماقالالار جارييالانىپ تۇراتىن. 2002 جىلدىڭ 25 قازانىندا «التىن وردادا» زەۋرەش ساماتتىڭ «ۇستانعانىمىز «تازا» يسلام با, ەلدە ارابتىڭ سالت-دەستٷرٸ مە?» دەگەن ماقالاسى جارىق كٶردٸ. مەدەنيەتتانۋشىلار اراسىندا ەلەۋلٸ سەرپٸلٸس تۋعىزعان بۇل ماقالادا كٶپتەن بەرٸ ايتىلۋى كٷتٸلٸپ جٷرگەن قازاقتاردىڭ دەستٷرلٸ دٸنٸ قانداي دەگەن ساۋال ايقىن قويىلدى. ماقالا اۆتورى ٶزٸ قويعان ساۋالىنىڭ ورىندىلىعىنا دەگەن سەنٸمسٸزدٸگٸن: «(…) بٸز ٷشٸن اتا-بابا دٸنٸ – يسلام. سوندىقتان, مەن ٶزٸمدٸ ٷلگٸلٸ مۇسىلمان ەيەلٸ ساناماسام دا, يسلام دٸنٸنە قاتىستى كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸڭ بەرٸ مەنٸ قىزىقتىرادى… دەگەنمەن, مەن ٶزٸمدٸ تولعاندىرعان كٶپ مەسەلەلەردٸڭ جاۋابىن تابا المادىم», – دەپ تٷسٸندٸرەدٸ (التىن وردا 25.10.2002, 8-بەت). اۆتوردى تولعانتقان ساۋالداردىڭ دەنٸ ۋاحابشىلدىق سيپاتتارىنا قاتىستى. حات اۆتورى: «تازا يسلامدى» ۇستاناتىندار قازاق تٸلٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸنە بٶگدەلٸكپەن قارايدى. مۇنداي مۇسىلماندارمەن ارالاسقان كەزدە تاعى بٸر ۇنامايتىنى, ولاردىڭ بارلىعى دەرلٸك قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸن باسى ارتىق سانايتىندىعى. مىسالى, شٸلدەحانا, قايتىس بولعان ادامنىڭ جەتٸسٸ, قىرقى, اس بەرۋ. جاس مۇسىلمان قىز بٸر جولى كٶرشٸ ەجەسٸن جەرلەۋگە بارۋعا جينالعان ماماسىنا مۇنىڭ بەرٸ جاسايتىن تٷگٸ بولماعاسىن, ويلاپ تابىلعان قازاقى اقىماقشىلىق ەكەنٸن ايتىپ سالدى», – دەپ جازادى. ز.سامات ٶز ماقالاسىندا باس مۋفتيگە قانداي ناقتى ەلدەر, قاي كەزدەن بەرٸ مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە حانبال ماسحابىن ۇستانادى? بۇل اعىم بارلىق ارابتارعا ورتاق پا? ۋاحابشىلارمەن تاليباندار يدەولوگيياسىن سالىستىرۋعا بولا ما? ۋاحابشىلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸككە كٶزقاراسى, دٸننٸڭ قوعامداعى رٶلٸ, ۇلتتىق  مەدەنيەتكە, تٸلگە ەسەرٸ ت.ب. قانداي?» – دەگەن ساۋالدار قويادى. ز.ساماتتىڭ تەرەڭ تەولوگييالىق تارتىستىڭ تاقىرىبى بولارلىق سۇراقتارىنا مۋفتييات تا, باسقا دا جاۋاپ قايىرعان جوق.

مۇنداي دوگمالىققا قارسى ٷن قاتىپ, پٸكٸر بٸلدٸرگەن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ از بولمادى. ەسٸرەسە, قوعامداعى قانداي ٶزگەرٸستەرگە بولماسىن بەي-جاي قارامايتىن شىعارماشىل ورتادا ۋاحابشىلدىق ەرەكەتتەر اشىق تالقىلاندى. مەسەلەن, بەلگٸلٸ ايتىسكەر اقىن دەۋلەتكەرەي كەپۇلى وسىدان توعىز جىل بۇرىن مۇحامەدجان تازابەكوۆپەن بولعان ايتىسىندا ونىڭ تەرٸس دٸني ۇستانىمىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن بٷكپەسٸز جەتكٸزگەن ەدٸ. سول كەزدە-اق «ەرەكشە» دٸني ۋاعىزعا دەن قويىپ جٷرگەن مۇحامەدجاننىڭ ۇستانىمىن دەۋلەتكەرەي بىلايشا سىنعا الادى:

حاق جولىن جاراتقاننىڭ سٷيٸپ جٷرمٸن,

بول ادام, پەندەلٸكتەن بيٸك جٷرگٸن.

ٶتكەندە ورال بارىپ تەاتردا

شاريعات جايىندا جيىن قىلدىڭ,

استانادا مۋزاكادەمييادا

زٸكٸر قىلعان جاستارعا تيىم قىلدىڭ.

يگٸلٸكتٸ ٸس قىلىپ ەل ارالاپ,

ەرينە, جالپاق جۇرتتى سٷيٸندٸردٸڭ.

بٸراق تا قوجا احمەت بابامىزدىڭ

جولىن جوققا شىعارىپ قيىن قىلدىڭ

ونىڭ دۇرىس ەل ەرۋاققا باعىنباسىن,

باسقانى بٸر اللاعا سيىندىردىڭ.

سەنەن باسقا بٸلەتٸن دٸندەرلار بار

نەگە سونشا اسىعىس تٷيٸن قىلدىڭ,

دەل وسىلاي شالاعاي شەشٸمدەرمەن

مۇحامەدجان, بٸزدەردٸ كٷيٸندٸردٸڭ…

ەركٸم ٶز بەتتەرٸنشە ەڭگٸمە ايتىپ,

ۇلتىمنىڭ ۋاقىتىن ۇتتىرماسىن!

قازاقتى قاي ۇشپاققا شىعارادى,

سەلدەمەن سەندەگەندەر سىرت تۇلعاسىن?!

يسلامدى قىرىق تٷرلٸ ۋاعىزداپ,

قاتىرىپ قويدىڭدار عوي جۇرتتىڭ باسىن!

دەۋلەتكەرەيدٸڭ بۇل سٶزٸنە مۇحامەدجاننىڭ جاۋابى تازا سالافيلٸك سارىندا بولدى:

… ياساۋيگە مەن قارسى شىققامىن جوق,

جالعىز اللا بولعان سوڭ تابىنعانىم.

ياسساۋي دە پەندە عوي, ونى قايدام,

مەن ٶزٸم بٸر قۇدايدىڭ جولىندامىن.

وسى ايتىستا ۋاحابشىلىق ۇستانىمدار جايى العاش رەت سٶز بولىپ, ول شىعارماشىل توپتىڭ بۇل مەسەلەنٸ قىزۋ تالقىلاۋىنا جول سالىپ بەردٸ.

وسىدان كەيٸنگٸ جىلدارى ۋاحابشىلاردىڭ بەلسەندٸ جٷرگٸزگەن ٷگٸت-ناسيحاتتارى ٶز «جەمٸسٸن» بەرمەي قويمادى. باسپاسٶز بەتتەرٸندەدە قاجىلىققا بارىپ قايتقان كەيبٸر مەدەنيەت, ەدەبيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ساپاردان العان ەسەرٸن بٶلٸسكەن جازبالارىندا ۇلتتىق دٷنيەتانىمداعى كەيبٸر مەسەلەلەردٸڭ «قاتە ەكەنٸن» اشىق سٶز قىلا باستادى. مەسەلە قابٸرگە زييارات, ەۋليەلٸ جەرلەر, كەسەنەلەرگە قاتىستى بولدى. قازاق دالاسىندا عاسىرلار تەزٸنەن ٶتٸپ قالىپتاسقان دٸني-تانىمدىق ٷردٸس پەن حانافيلٸك جەنە سوپىلىق ۇعىمداردان حابارى از شىعارماشىل ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلدەرٸ ەلدەگٸ دٸني احۋالدى تەرەڭ تانىم تەزٸنەن ٶتكٸزبەي جاتىپ, مەككەدەگٸ جاعدايمەن سالىستىرا باستادى. يسلام دٸنٸ تۋراسىندا ەدەۋٸر بٸلٸمٸ بار ازاماتتاردىڭ ٶزٸ اڭعارماعان ۋاحابشىلدىق ٷگٸتتٸڭ جاي-جاپسارىن ەش دايىندىعى, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ جوق جاستاردىڭ مٷلدە اجىراتا الماسى انىق ەدٸ. كەزٸندە سول اراب ساحاراسىندا ساحابالاردىڭ, ەۋليەلەردٸڭ باسىنا جۇرت زييارات ەتەتٸن مازارلار سالىنعانىن, 1805 جىلى ۋاحابشىلاردىڭ الدىمەن مەككەگە, كەيٸنٸرەك مەدينەگە شابۋىلى كەزٸندە پايعامبار تۇرعان حۋجرا-ساعاداتتاعى بارلىق دٸني كٸتاپتار ٶرتەلٸپ, تالان-تاراج بولعانىن, اقىرى بارلىق ساحابالار مەن ەۋليەلەردٸڭ قابٸرلەرٸ بۇزىلىپ, جەرمەن-جەكسەن بولعانىن بٸر بٸلسە الدىڭعى بۋىن بٸلەر ەدٸ-اۋ? مۇنىڭ ٶزٸ كەڭەستٸك اتەيزمنٸڭ ٷگٸتٸنەن سالافيلٸك-ۋاحابشىلدىق ٷگٸت-ناسيحاتقا بٸردەن ۇرىنعان, دەستٷرلٸ دٸني-تانىمنان قۇر قالعان بۋىننىڭ كٷيٸن بايقاتادى.

قازاق جەرٸنە تٶنگەن قاۋٸپكە دەر كەزٸندە قارسىلىق قىلىپ, ۋاحابشىلدىقپەن  كٷرەستٸ تٷبەگەيلٸ قولعا العان – يسماتۋللا قاري مەن ونىڭ شەكٸرتتەرٸ بولدى.

يسماتۋللا اقساقال – اۋعانستان جەرٸندە تەلٸبتەردٸڭ ويران سالىپ, بەيبٸت ەلدٸ شىم-شىتىرىق سوعىس الاڭىنا اينالدىرىپ جٸبەرگەنٸن كٶزبەن كٶرگەن ادام. ۋاحابيلٸك يدەولوگييامەن ۋلانعان تەلٸبتەردٸڭ, يسلامنىڭ ادامسٷيگٸش قاسيەتتەرٸن ۇمىت قالدىرعانىن بايقاعان ماقسىم, بۇل بەلەنٸڭ قازاق جەرٸندە قايتالانۋىنان بارىنشا ساقتاندىردى. 1998 جىلدان باستاپ جٷرگٸزگەن ٷگٸت-ناسيحاتتارىندا يسماتۋللا قاري سىرتتان اعىلىپ كەلٸپ جاتقان دٸني اعىمدارعا ساقتىقپەن قاراۋعا, كەرٸسٸنشە, قازاقتىڭ ٶزٸنەن شىققان ەۋليە-عۇلامالاردىڭ مۇراسىن مەڭگەرۋگە شاقىردى. ول: «ەي قارىنداس, باۋىرىم! قاسيەتتٸ توپىراقتا پيعىلى جات, ماقساتى كٷڭگٸرت, ۋاعىزداۋشىلار قاپتاپ كەتتٸ…بٸزدٸڭ ەل-فارابي, ياساۋي, اباي, شەھكارٸم, اقمىرزا داموللا يشان سيياقتى, ٶز توپىراعىمىزدان ٶسٸپ-ٶنگەن, حاقتىڭ ٸلٸمٸن تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن جەتكٸزٸپ كەتكەن بابالارىمىز بار», – دەپ ۋاعىزدادى. يسماتۋللا قاريدىڭ شەكٸرتتەرٸ دٸني ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان كونفەرەنتسييالار, كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸ. بۇل ٷگٸت «سەنٸم. بٸلٸم. ٶمٸر» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ اتقارعان ەر تٷرلٸ مەدەني ٸس-شارالارىنىڭ اياسىندا جٷرگٸزٸلدٸ. كەيبٸر وبلىستاردا ٸشكٸ ساياسات ٶكٸلدەرٸ مەن ۇقك ماماندارى قاريدىڭ شەكٸرتتەرٸن ٶزدەرٸ شاقىرتىپ, ۋاحابشىلدىق, دٸني ەكسترەميزم قاۋپٸ جايىندا دەرٸستەر ۇيىمداستىردى, كٸتاپتار شىعارىلدى. ول كٸتاپتاردىڭ باسقا دٸني ەدەبيەتتەن باستى ەرەكشەلٸگٸ – قۇران اياتتارى مەن پايعامبار سٶزدەرٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ عۇلامالار (اباي, شەكەرٸم, مەشھٷر جٷسٸپ, ەبۋبەكٸر كەردەرٸ, قاشاعان, بالماعامبەت بالقىبايۇلى جەنە ت.ب.)  شىعارمالارىمەن قوسا ٶرٸلۋٸندە بولدى.

يسماتۋللا قاري شەكٸرتتەرٸنٸڭ ۋاحابشىلدىقتى تەرٸستەگەن, دەستٷرلٸ دٸني تانىمعا ٷگٸتتەگەن باستاماسى رەسمي دٸندەرلار تاراپىنان تەك تەرٸس باعالاندى دەۋ دە جاڭساق پٸكٸر. سوپىلىقتىڭ رۋحاني ەلەۋەتٸن, ونىڭ تازا حانافي ماسحابى اياسىنداعى ٸلٸم ەكەندٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنگەن قمدب شەڭبەرٸندەگٸ بٸرقاتار دٸني قايراتكەرلەر, سوپىلار مەن مٷفتيياتتىڭ بٸرلەسۋٸ – اراب ەلدەرٸنٸڭ كٶلەمدٸ قارجىسىنىڭ كٶمەگٸمەن لاپ قويعان ۋاحابيلٸك توپاننان قورعانۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى ەكەنٸن اڭعاردى. بۇعان مۋفتييات پەن سوپىلاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ مەشٸتتەردە بٸرلەسٸپ ٶتكٸزگەن «مەۋلٸتتەرٸ» (پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) تۋعان كٷنٸن مەرەكەلەۋ شاراسى) دەلەل. مٷفتيياتتىڭ بٸرقاتار شارالارىنا يسماتۋللا قاري شەكٸرتتەرٸنەن قۇرالعان «ياساۋي» ۆوكالدى توبى شاقىرىلىپ  جٷردٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, ەل بولاشاعى ٷشٸن اسا پايدالى بۇل ەرٸپتەستٸك ۇزاققا سوزىلمادى. مٷفتييات قۇرامىنداعى سالافيلەردٸڭ ٷلەس سالماعىنىڭ ارتۋى جەنە باس مۋفتي مەن يسماتۋللانى ارازداستىرۋشى كٷشتەردٸڭ ەرەكەتٸ «جەمٸسسٸز» كەتپەدٸ. بٸرتە-بٸرتە باس مٷفتيدٸڭ «سوپىلار – دٸني دەستٷردٸ جالعاستىرۋشىلار» دەپ جارييا ەتكەن ۇستانىمى ٶزگەرٸسكە ۇشىراي باستادى. كەيبٸر مولدالار «سوپىلار» اتاۋىن «زٸكٸرشٸلەر», «يسماتۋللاشىلار» دەگەن ايدارمەن الماستىرۋدى ۇسىندى. وسىلايشا,  يسماتۋللا قاريدٸڭ دٸني پراكتيكاسىن ياساۋي ٸلٸمٸنەن, سوپىلىقتان اجىراتىپ كٶرسەتۋگە ۇمتىلىس بايقالدى. مۇنىڭ ارتى مٷفتيياتتىڭ سوپىلارعا قارسى پەتۋا شىعارۋىنا ەكەلدٸ. بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ سەبەبٸ دە سالافيلەردٸڭ ايلا-شارعىسىندا جاتتى. اشىق يدەولوگييالىق كٷرەستە سوپىلاردان جەڭٸلٸس تابا بەرگەن سالافيلٸك كٶسەمدەر ٶز قارسىلاستارىن تۇقىرتۋ ٷشٸن رەسمي قۇرىلىمداردى ولارعا قارسى ايداپ سالۋعا كٶشتٸ. مۇنىڭ ارتى قازٸر بٸز باقىلاپ وتىرعان جاعدايعا ەكەلدٸ. يسماتۋللا قاري مەن ونىڭ بٸرنەشە شەكٸرتٸ تۇتقىندالدى. سوپىلىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸ توقتاتىلدى. كٷشتەۋ قۇرىلىمدارىن سوپىلىققا قارسى ايداپ سالۋشىلاردىڭ شىن نيەتٸ ەلدەگٸ دەستٷرشٸل كٷشتەرگە, حانافيلٸك پلاتفورماعا سوققى بەرۋ ەكەنٸ ەسكەرٸلمەدٸ. ۋاقىت ٶتە, زييالى قاۋىم توپ-توپ بولىپ, ۋاحابيلٸك قاتەرگە قاتىستى ٶز الاڭدارىن ەلباسىعا ارنالعان اشىق حاتتارىندا (قاراعاندى, وڭتٷستٸك قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا) بٸلدٸرە باستادى. ەلباسىعا جولدانىپ, باسپاسٶزدە جارييالانعان تاعى بٸر اشىق حاتتاردا يسماتۋللا ماقسىم مەن ونىڭ شەكٸرتتەرٸن قۋعىنداۋدىڭ قاتە ەكەنٸ اشىق كٶرسەتٸلدٸ.

وسىلايشا, وسى قازٸرگٸ ۋاقىتتا دٸني ارەنادا قۇرامىندا سالافيلٸكتٸڭ دە ٶكٸلدەرٸ بار مۋفتييات پەن سالاف-ۋاحابشىلاردىڭ جەكە توبى عانا قالدى. ونىڭ ارتى اقتٶبە, شۇبارشي, كەڭقيياق, استانا, بالقاش, اتىراۋ وقيعالارىنا سوقتىردى. اشىق قارۋلى قاقتىعىس جاعدايىندا بٸرقاتار قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸ مەن ۋاحابشىلاردىڭ قۇربان بولۋى ولارمەن كٷرەستٸ باسقا ساپاعا اۋىستىردى. ەندٸگٸ جەردە سالافيلٸك-ۋاحابيلٸك كٷشتەرمەن كٷرەسكە جاڭا تۇلعالار (ساياساتتانۋشىلار, دەپۋتاتتار, كەيبٸر دٸن عالىمدارى) شىقتى. بٸراق ول كٷرەس شاشىراڭقى, ەكٸۇداي كٷيدە جٷرگٸزٸلۋدە. ەڭ باستىسى, سالافيلٸك ٸلٸمنٸڭ يدەولوگييالىق نەگٸزدەرٸنە سوققى بەرٸلٸپ جاتقان جوق. مەسەلەنٸڭ سەبەبٸ, قاتەردٸڭ ٶزەگٸ نازاردان تىس قالىپ, تەك سالدارمەن كٷرەس جٷرٸپ جاتىر. بۇل ۋاقىتقا دەيٸن دٸني ەكسترەميزم مەسەلەسٸندە كٷشتەۋ قۇرىلىمدارىن ٶز يدەيالىق قارسىلاستارىنا ايلاكەرلٸكپەن باعىتتاي العان ۋاحابيلٸك لوببي ەلسٸرەگەنٸن بايقاتتى. ەلدەگٸ دٸني سيپاتتاعى قاقتىعىستاردىڭ ٶرشۋٸنە بٸردەن-بٸر سەبەپكەر كٷش سالافيزمنٸڭ ٶزٸ ەكەنٸ ەشكەرە بولدى. وسىدان كەيٸن بۇعان دەيٸن كٶنبٸس رٶلٸن شەبەر ويناپ كەلگەن ۋاحابيلٸك كٷشتەر ٶز مٷددەلەرٸن قورعاۋ جولىندا اشىق شابۋىلعا شىعىپ وتىر.

پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە «دٸني قىزمەت پەن دٸني بٸرلەستٸكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭ تالقىسى كەزٸندەگٸ دەپۋتات بەكبولات تٸلەۋحان مەن دٸن ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸ تٶراعاسى قايرات لاما شەرٸپتٸڭ جەكپە-جەگٸ بٸراز جايدىڭ بەتٸن اشتى. باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ الدىندا اگەنتتٸك باسشىسى: «ناماز مەسەلەسٸن بٸز حانافي ماسحابى بويىنشا تٷسٸندٸرەمٸز. دەپۋتات ب.تٸلەۋحان باسقا كٶزقاراستا… سول سەبەپتەن دە بٸز دەپۋتات ب.تٸلەۋحاننىڭ تٷسٸنٸگٸن بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ دەستٷرٸ مەن سالتىنا سەيكەس كەلەدٸ دەپ سانامايمىز» – دەپ مەلٸمدەدٸ. (تەنگرينيۋس اگەنتتٸگٸ, «31 ارنا», ت.ب.) وسىلايشا, بيلٸك تارماقتارىنا يسلام مەسەلەسٸ بويىنشا حانافيلٸك ۇستانىمنان بٶلەك «باسقا كٶزقاراستىڭ» ەنٸپ كەتكەنٸ مويىندالىپ وتىر. ول قانداي كٶزقاراس? دٸنگە جاۋاپتى مەكەمە باسشىسى, كەسٸبي ديپلومات قايرات لاما شەرٸپ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەمەي وتىرعان «باسقا كٶزقاراستاعىلار» جايى كٶپشٸلٸكتٸڭ تالقىسىنا اينالىپ-اق تۇر.

تەك دٸني مەسەلەدە عانا بەلسەندٸ قايسىبٸر قوعامدىق ۇيىمدار جەتەكشٸلەرٸ اگەنتتٸك تٶراعاسىنىڭ وتستاۆكاسىن تالاپ ەتسە, كەيبٸر سايتتار مەن جەكەلەگەن جۋرناليستەر «نامازحانا» جەنە «حيجاب» تاقىرىبىن اشىق ساياسيلاندىرۋعا كٶشتٸ. جاڭا زاڭعا قارسى شىعۋشىلار بٸرٸنٸڭ اۋزىنا بٸرٸ تٷكٸرٸپ قويعانداي «ەلەۋمەتتٸك تولقۋ» قاۋپٸ تۋرالى ەسكەرتٸپ جاتىر. بۇل ەرەكەتتٸڭ استارىنان مەملەكەتتٸ بوپسالاۋ پيعىلى قىلاڭ بەرەتٸندەي. سالافيلٸك اعىم جاقتاستارى وسى مەسەلەلەردٸ ۋشىقتىرۋ ارقىلى قوعام الاڭىن تۋعىزۋدى كٶكسەۋدە. سوڭعى وقيعالار تٸزبەسٸ ولاردىڭ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىندىعىن كٶرسەتٸپ بەردٸ. وسى سەبەپتەن دە جوعارىدا باياندالعان قازاقى دٸني تانىمنىڭ سالافيلٸككە (ۋاحابيلٸككە) قارسى كٷرەسٸنٸڭ تاريحي تەجٸريبەسٸ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ٶز كەلبەتٸن ساقتاۋ جولىنداعى باستامالارىنا تابان تٸرەر تاعىلىم دەۋگە بولادى.

تٶرەعالي جۇماتاي