2025 جىلدىڭ 16 قىركٷيەگٸنەن باستاپ قازاقستاندا ستالكينگ ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك قاراستىرىلعان جاڭا زاڭ كٷشٸنە ەندٸ. بۇل- ەلٸمٸزدەگٸ قۇقىقتىق جٷيەدە ٷلكەن جاڭالىق جەنە قوعام ٷشٸن اسا ٶزەكتٸ قادام. سەبەبٸ, كٶپتەگەن ادامدار ٷشٸن قۇدالاۋ (ياعني ستالكينگ) ەلٸ كٷنگە دەيٸن «جاي عانا قىزىعۋشىلىق», «قاتتى ۇناتۋ» نەمەسە «ماحابباتتىڭ كٶرٸنٸسٸ» رەتٸندە قابىلدانىپ كەلگەن. بٸز بۇل تاقىرىپ اياسىندا تەجٸريبەلٸ پسيحولوگ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, «مەڭگٸلٸك» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ يبراگيم ايدوس ەربولۇلىمەن سۇحباتتاسىپ, ستالكينگتٸڭ پسيحولوگييالىق تابيعاتى مەن ونىڭ ادام جانىنا ەسەرٸ تۋرالى سٶيلەسكەن ەدٸك.
ستالكينگ دەگەنٸمٸز نە?
-ستالكينگ- بۇل بٸرەۋدٸڭ جەكە شەكاراسىن بۇزىپ, ونى ٶز ەركٸنەن تىس قۇدالاۋ,- دەيدٸ يبراگيم ايدوس. –بۇل ەرەكەتكە فيزيكالىق اڭدۋ, جيٸ قوڭىراۋ شالۋ, حابارلامالار جٸبەرۋ, ادامنىڭ اينالاسىندا ٷنەمٸ پايدا بولۋ, ول تۋرالى اقپارات جيناۋ, تٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى باقىلاۋ جاساۋ جاتادى. ەڭ قاۋٸپتٸسٸ- بۇل ەرەكەتتەر جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن كٷرت تٶمەندەتٸپ, قاۋٸپ, ٷرەي جەنە كٷيزەلٸسكە ەكەلەدٸ.
ستالكينگ پەن جاي عانا «قىزىعۋشىلىقتىڭ» ايىرماشىلىعى نەدە?
پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, جاي عانا كٶڭٸل بٸلدٸرۋ, تٸپتٸ شامادان تىس كٶڭٸل بٸلۋ- كەيدە ەلٸ دە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا «قابىلداناتىن» ەرەكەت رەتٸندە كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. الايدا ستالكينگ- بۇل جٷيەلٸ, توقتامايتىن, ادامدى تىنىشتىقتان ايىراتىن مٸنەز-قۇلىق. نەگٸزگٸ ايىرماشىلىعى- ستالكينگ ادامنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ناقتى قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ نەمەسە سول سەزٸمدٸ تۋدىرادى.
-ستالكەردٸڭ ەرەكەتتەرٸنەن كەيٸن ادام ٶزٸن ٷنەمٸ باقىلاۋدا جٷرگەندەي سەزٸنەدٸ. بۇل- پسيحولوگييالىق قىسىمنىڭ ەرەكشە تٷرٸ,- دەيدٸ مامان.
كيبەربۋللينگ پەن ستالكينگتٸڭ ارا-جٸگٸ قانداي?
-كيبەربۋللينگ- ەدەتتە, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶزٸنشە قورلاۋ, مازاق ەتۋ, ماسقارالاۋ ارقىلى جٷزەگە اسادى. ال ستالكينگ كٶبٸنە جەكە ادامعا باعىتتالعان جەنە ماقساتى- قورقىتۋ, باقىلاۋ نە بولماسا, ادامدى تولىق بيلەپ-تٶستەۋ,- دەپ تٷسٸندٸرەدٸ يبراگيم ايدوس. – ستالكينگ كەيدە كيبەربۋللينگ ەلەمەنتتەرٸن قامتۋى مٷمكٸن, بٸراق ونىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ- ادامعا ٷستەمدٸك ەتۋ, ونى «يەلەنۋ».
جەبٸرلەنۋشٸ قانداي كٷيگە تٷسەدٸ?
ستالكينگكە تاپ بولعان ادامدا مىناداي پسيحولوگييالىق بەلگٸلەر بايقالادى:
تۇراقتى مازاسىزدىق پەن ٷرەي: ٶزٸن باقىلاپ جٷرگەندەي سەزٸنەدٸ, ٷنەمٸ قورقىنىشتا بولادى;
ۇيقىنىڭ بۇزىلۋى, زەيٸننٸڭ تٶمەندەۋٸ: جالعىز قالۋعا قورقادى, ٷنەمٸ ساق جٷرەدٸ;
ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ: ادامدارمەن ارالاسۋدى توقتاتادى, قوعامدىق ورىنداردان قاشادى;
اينالاسىنداعى ادامدارعا سەنٸمسٸزدٸك: جاقىندارىنىڭ «سەن ويدان شىعارىپ جاتىرسىڭ» دەگەن سٶزدەرٸ ادامدى ودان سايىن جابىق ەتەدٸ;
پسيحولوگييالىق جارا: كەيبٸر ادامداردا پوستتراۆمالىق سترەسس بۇزىلىسى دامىپ, فلەشبەكتەر, قايتالاناتىن قورقىنىشتار پايدا بولادى.
-بۇل جاعدايلار تٸپتٸ ستالكينگ اياقتالعاننان كەيٸن دە جالعاسۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ ادام پسيحيكاسى ۇزاق ۋاقىتقا جاراقات الىپ, ٶمٸرگە دەگەن سەنٸمٸن جوعالتادى,- دەيدٸ پسيحولوگ.
ستالكەردٸڭ پسيحولوگييالىق پورترەتٸ قانداي?
پسيحولوگ ماماننىڭ ايتۋى بويىنشا:
-مۇنداي ەرەكەتتەرگە كٶبٸنەسە قاتىناستى توقتاتا المايتىن, ٶتكەنمەن ٶمٸر سٷرەتٸن, قاتتى بايلانعىش ادامدار بەيٸم. ولار ٶز سەزٸمدەرٸن ساۋ جولمەن بٸلدٸرە المايدى. سونىمەن قاتار, باقىلاۋعا, ٷستەمدٸك ەتۋگە بەيٸم, ريگيدتٸ ويلاۋعا (يكەمسٸز, ٶزگەرٸستەرگە بەيٸمسٸزدٸك) بەيٸم ادامدار دا ستالكەرگە اينالۋى مٷمكٸن. كەي جاعدايلاردا مۇنداي ادامدار نارتسيسسيستٸك نەمەسە شەكارالىق تۇلعالىق بۇزىلىستارى بار جاندار بولۋى ىقتيمال.
ستالكەرگە پسيحولوگييالىق كٶمەك كەرەك پە?
-ييا, كەرەك. بٸراق بۇل ولاردىڭ ەرەكەتٸن اقتامايدى. ستالكەر- ٶز ەموتسيياسىن باسقارا المايتىن, قورقىنىشپەن, جالعىزدىقپەن, تٶمەن ٶزٸن-ٶزٸ باعالاۋمەن كٷرەسٸپ جٷرگەن ادام. كەيبٸرەۋلەرٸ «ماحاببات» دەگەن جەلەۋمەن باسقانى قۋدالاۋدى دۇرىس كٶرەدٸ. مۇنداي ادامدارعا تەراپييا, شەكارا قويۋدى ٷيرەنۋ قاجەت. بٸراق, تاعى دا قايتالايمىن: ەشبٸر پسيحولوگييالىق قيىندىق ادامدى باسقاعا زييان كەلتٸرۋگە اقتاۋ بولا المايدى.
جەبٸرلەنۋشٸ نە ٸستەۋٸ كەرەك?
پسيحولوگييالىق كەڭەس:
ەڭ باستىسى –سٸز كٸنەلٸ ەمەسسٸز. بٸرەۋدٸڭ سٸزگە دەگەن زورلىقشىل «قىزىعۋشىلىعى» سٸزدٸڭ پروبلەماڭىز ەمەس.
«جوق» دەپ ايتۋعا, شەكارا قويۋعا ٷيرەنٸڭٸز.
ەگەر قورقىنىش پەن ٷرەي مازالاسا- پسيحولوگ كٶمەگٸنە جٷگٸنگەن جٶن.
پراكتيكالىق قادامدار:
- ستالكەرمەن ەشقانداي ديالوگقا تٷسپەۋ. ٷنسٸزدٸك- ەڭ كٷشتٸ قارۋ.
- بارلىق فاكتٸلەردٸ تٸركەۋ: سكرينشوتتار, جازبالار, كۋەگەرلەر.
- بلوكتاۋ, اككاۋنتتار مەن قۇپييالىق پارامەترلەرٸن ٶزگەرتۋ, قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن كٷشەيتۋ.
- پوليتسيياعا جٷگٸنۋ, زاڭگەرلەرمەن جەنە داعدارىس ورتالىقتارىمەن بايلانىسۋ.
- جاقىندارىڭىزدى حاباردار ەتٸڭٸز- بۇل سٸزگە قاۋٸپسٸزدٸك بەرەدٸ.
ەڭ باستىسى- ستالكەرمەن جالعىز قالماۋ جەنە ونى «تٷزەتٸپ» نەمەسە ٶزگەرتۋگە تىرىسپاۋ. مۇنداي ادامداردى ٶزگەرتەمٸن دەۋ-ٶزٸڭٸزگە زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن.»
جاڭا زاڭنىڭ ماڭىزى قانداي?
پسيحولوگتىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ- قوعامعا ايقىن سيگنال: ەندٸ ستالكينگ- «قاتتى جاقسى كٶرٸپ قالۋ» ەمەس, قىلمىس.
-بۇرىن مۇنداي ەرەكەتتەر «قىزعانىش», «قۇمارلىق» دەپ اقتالىپ كەلسە, ەندٸ بۇل زاڭدى تٷردە جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ قۇقىعىن بۇزۋ رەتٸندە تانىلادى. بۇل- تەك قۇقىقتىق ەمەس, مەدەني ٶزگەرٸستٸڭ دە باسى. جەكە شەكاراعا قۇرمەت- ەندٸ قالىپتى قاتىناستىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالۋى كەرەك,- دەپ قورىتىندىلادى يبراگيم ايدوس ەربولۇلى.
ايتا كەتەتٸن بولساق, قىلمىستىق كودەكستٸڭ 115-1- بابىنا سەيكەس, ستالكينگ جاساعان ادامعا كەلەسٸ جازالار قاراستىرىلعان:
- 200 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸشكە دەيٸن (2025 جىلى شامامەن 786 400 تەڭگە) ايىپپۇل,
- 200 ساعاتقا دەيٸن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ,
- نەمەسە 50 تەۋلٸككە دەيٸنگٸ مەرزٸمگە قاماۋ.
بۇل تٷزەتۋلەر پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان قىلمىستىق زاڭنامانى وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ. بۇعان دەيٸن قازاقستان زاڭناماسىندا ستالكينگكە ارنايى باپ قاراستىرىلماعان ەدٸ. ەندٸ مۇنداي ەرەكەتتەر ناقتى سيپاتتالىپ, ولارعا قارسى ناقتى شارالار قابىلداناتىن بولدى.
