[caption id="attachment_12701" align="alignleft" width="229"]
الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسى كوممۋنيستٸك قىزىل رەجيمنٸڭ ىزعارلى سەڭٸن قاقىراتىپ سٶگۋگە دٷمپۋ بەرگەنٸ ايداي ەلەمگە انىق. بٸراق وسى وقيعانىڭ مەنٸ, شىندىعى تۋرالى تاريحشىلارىمىز ەلٸ دە ارحيۆ دەرەكتەرٸمەن تۇجىرىمداپ, تٷبەگەيلٸ باعا بەرە العان جوق. مۇندايدا, قاي زاماندا دا بولسىن, جاسقانشاق تاريحشىلاردان گٶرٸ, ۇشقىر سەزٸم يەسٸ ەدەبيەتشٸلەرٸمٸز الدىمەن ساڭقىلداپ ٷن قاتىپ, حالىقتى ەدٸلەت نەرٸمەن سۋسىنداتىپ, كٶپ نەرسەگە كٶزٸن اشىپ جاتادى. جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى اقيقاتتى اقىندارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز الدىمەن ەلگە ەستٸرتٸپ, ٶزٸنٸڭ قالامگەرلٸك پارىزىن حال-قادەرٸنشە ورىندادى.
وسى تاقىرىپتا اعا بۋىن جازۋشى ب.تٸلەگەنوۆتٸڭ «سەكسەن التىنشى جىل», ساقا قالامگەر ت.سەۋكەتايدىڭ «ايقاراڭعىسى» سەكٸلدٸ روماندارى كەشەگٸ كٷنٸ ٶتكەن تاريحتى كٶركەمدٸك بوياۋمەن جەدەل يگەرۋدٸڭ ٶزٸندٸك ٷلگٸسٸن تانىتتى. ب.تٸلەگەنوۆتٸڭ شىعارماسىندا دەرەكتٸك سارىن, ساياسي وقيعالار كەزٸندەگٸ بيۋروكراتتىق سٸرەسكەن جٷيەنٸڭ استىرتىن ويىنى, شەنەۋنٸكتەردٸڭ توڭمويىن ايار مٸنەز-قۇلقى نانىمدى سيپاتتالسا, ت.سەۋكەتاەۆتىڭ رومانىندا شىتىرمان ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸندەگٸ ادام جانىنىڭ قۇبىلىسى, ۇلت ار-نامىسىنىڭ بەبەۋلەگەن جانايقايى, بەيۋاز جانداردىڭ سەنٸمٸنٸڭ شىلپارا كٷيرەۋٸ, ادالدىق پەن ساتقىندىق تارازىعا تارتىلادى. جازۋشى پسيحولوگييالىق تۇرعىدان كەيٸپكەرٸنٸڭ جان دٸرٸلٸن قالتقىسىز قوپارىپ, اقتارىپ جازۋى قولتاڭباسىنداعى ٶزگەشە لەپتٸ تانىتادى. «ايقاراڭعىسى» رومانى قازاقتىڭ ساياسي-قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق ٶمٸر-بولمىسىنىڭ تۇتاس بٸر دەۋٸرٸنٸڭ جٷگٸن ارقالاعان كەسەك دٷنيە دەۋگە ەبدەن بولادى.
ن.قۋانتايۇلى جەلتوقسان وقيعاسىنا ەشقانداي ماقساتسىز, تەك قانا جاستىققا تەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىستان ارالاسىپ كەتٸپ, جەتٸ جىلعا جازاتايىم سوتتالىپ, «ۇلتشىل» دەگەن ايدار تاعىلعان بوزبالا حاقاننىڭ كٶزٸمەن قازاقتىڭ ەلدٸك ٶمٸرٸن قۇرساعان توڭ ەرٸسە دە, جادىراپ كٶكتەمٸ شىعا الماي تۇرعان قاراٶزەك شاقتى سۋرەتتەيدٸ. مۇندا ۇلتتىق رۋحتىڭ ويانعانى تۋرالى پافوس, ازاتتىق تۋرالى داۋرىقپا سەزٸم, الاڭداعى جاستاردىڭ اتوي سالعان ۇراندارى تۋرالى لەپٸرمە سٶزدەر مٷلدە جوق.
ەدەبيەتكە 1990 جىلدارى كەلگەن جاڭا بۋىن اراسىنان رومان جانرىمەن سٶز ٶنەرٸنٸڭ تابالدىرىعىن باتىل اتتاعان, سونىڭ ٸشٸندە قايشىلىعى مول جەلتوقسان وقيعاسىنا كٶركەمدٸك تۇرعىدان ٷڭٸلٸپ, سەۋلە تٷسٸرگەن جازۋشىنىڭ بٸرٸ – ن.قۋانتايۇلى. ن.قۋانتايۇلىنىڭ «قاراٶزەك» رومانى اتاپ ٶتكەن ەكٸ تۋىندىدان ەلەۋلٸ ٶزگەشەلٸككە يە. مۇندا باس كەيٸپكەر حاقنازار ارقىلى 1986 جىلدان تەۋەلسٸزدٸك تاڭى اتىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا تەڭگە ٶمٸرگە كەلٸپ, قازاق قوعامى نارىقتىق دەپ اتالاتىن جاڭا بازارلىق جٷيەگە ٶتكەن الاساپىران تۇستاعى ەلٸمٸزدٸڭ ٶمٸرٸندە ورىن العان جايتتار شىنايىلىقپەن سۋرەتتەلەدٸ. الدىڭعى ەكٸ اعاسىنا قاراعاندا ن.قۋانتايۇلى باسقاشا جولدى تاڭداعانى اڭدالادى. ن.قۋانتايۇلى جەلتوقسان وقيعاسىنا ەشقانداي ماقساتسىز, تەك قانا جاستىققا تەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىستان ارالاسىپ كەتٸپ, جەتٸ جىلعا جازاتايىم سوتتالىپ, «ۇلتشىل» دەگەن ايدار تاعىلعان بوزبالا حاقاننىڭ كٶزٸمەن قازاقتىڭ ەلدٸك ٶمٸرٸن قۇرساعان توڭ ەرٸسە دە, جادىراپ كٶكتەمٸ شىعا الماي تۇرعان قاراٶزەك شاقتى سۋرەتتەيدٸ. مۇندا ۇلتتىق رۋحتىڭ ويانعانى تۋرالى پافوس, ازاتتىق تۋرالى داۋرىقپا سەزٸم, الاڭداعى جاستاردىڭ اتوي سالعان ۇراندارى تۋرالى لەپٸرمە سٶزدەر مٷلدە جوق. تٸپتٸ وسى وقيعاعا تٷرتكٸ بولعان قوناەۆ پەن كولبيننٸڭ اتى-جٶنٸ دە شىعارمادا اتالمايدى. سەبەبٸ, ن.قۋانتايۇلى جەلبۋاز ۇراندار ەمەس, ناعىز قاراپايىم ٶمٸر-تٸرشٸلٸكتٸڭ قايناعان يٸرٸمٸنە تەرەڭدەپ كٸرە وتىرىپ, سابىرلى پروزا ارقىلى باس كەيٸپكەر حاقنازاردىڭ تانىمىنىڭ ٶسۋ ديالەكتيكاسىمەن ساباقتاستىرىپ, ٶتپەلٸ قوعامىمىزدىڭ بوياماسىز پورترەتٸن جاساۋدى قولعا الىپ, ايتارلىقتاي تابىسقا دا جەتكەن.
روماندا ەكٸ كەزەڭ سۋرەتتەلەدٸ: الدىمەن حاقنازاردىڭ جەتٸجىلدىق تٷرمە ٶمٸرٸ, ودان كەيٸن ازاتتىققا شىققان سوڭ قارا بازاردا نەپاقا ٷشٸن ساندالعان كٷندەرٸ. حاقنازار ٶزٸمەن بٸرگە سوتتالعان جەلتوقسانشى الدوڭعارعا بازاردا كەزدەيسوق كەزدەسٸپ قالادى, ول اعاسى بٶبەكارباسى كولياسكاعا شەمٸشكە تيەپ اپ, ەلگە ساۋدالاپ, نەپاقا تاۋىپ جٷرەدٸ. مٸنە, باجايلاپ قاراساڭىز, تٷرمەدەگٸ حاقنازار تەرگەۋشٸلەر مەن اباقتىداعى سۇراعاندارعا جەلتوقسان تۋرالى بٸلگەنٸن تام-تۇمداپ ايتىپ بەرۋمەن شەكتەلەتٸن. ال بەيبٸت ٶمٸردە وسى الدوڭعارعا عانا كەزدەسكەندە ٶزٸن جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ كۋەگەرٸ رەتٸندە بٸر مەزەت قانا سەزٸنەدٸ. ول اقىرى الدوڭعاردىڭ ەيەلٸنە قارا بازارداعى قىتايلاردان تاۋار الىپ بەرەم دەپ جٷرٸپ, قىسىقكٶز جاتجۇرتتىق بيزنەسمەننٸڭ پىشاعىنان قازا تابادى. وعان سەبەپ, حاقنازاردى جالعان دوللار بەرٸپ, كلاستاس دوسى ەرنار بۇدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن سول قىتايلىقتى الداۋعا مەجبٷرلەگەن بولاتىن. وسىلايشا رومان تراگەدييامەن اياقتالادى. نەگە بۇلاي بولدى? وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن وقىرماننىڭ ٶزٸ تابۋعا جازۋشى اشىق قالدىرعان سەكٸلدٸ.
[caption id="attachment_12704" align="alignright" width="307"]
يە, حاقنازار – بٸزدٸڭ زامانداسىمىز. ول – سحي-عا كەلٸپ وقۋعا تٷسكەن, اۋىلدا ٶسكەن ادال جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ. بوزبالاعا تەن قىزىعۋشىلىقپەن الاڭعا شىعىپ, ونداعى قازاق قىزدارىنىڭ شاشىن جۇلعان ەسكەريلەردٸ كٶرٸپ, تاياق جەگەن بويجەتكەندەردٸ اراشالاعالى العا ۇمتىلىپ, اقىرى جازىقسىز سوتتالادى. ونىڭ جەلتوقسان وقيعاسىندا بار كٶرگەنٸ نەبەرٸ وسى ون بەس مينۋتقا قانا سيياتىن وقيعا دەۋگە بولادى. بٸراق وعان جابىلعان ۇلتشىل, دەكابريست, انتيسوۆەتشٸل سەكٸلدٸ جالاقور – نەبٸر اتاقتار ناردىڭ بەلٸن قايىستىراتىن قاسٸرەتتٸ ازاپ. ادامنىڭ باسىنا سىيمايتىن جالعاندىق, ون بەس مينۋت ەمەس, ون عاسىرعا جٷك بولاتىن اۋىر ٷكٸم, تەجەۋسٸز ايىپ. نەبەرٸ وقيعاعا كۋەگەر بولعان بالاڭ جٸگٸت حاقنازاردىڭ بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ سوۆەتتٸك قاتال رەجيمدٸ تٷرمەگە قامالۋى, قاراڭعى اباقتىنىڭ اۋىر ەسٸگٸن اتتاۋى – بٸر قييامەت قايىم. جازىقسىزدان جازىقسىز وسىلايشا جاس ٶمٸرٸ اباقتىدا شەرمەن ٶتٸپ, بوستاندىققا شىققان سوڭ دا «مەن باتىرمىن!» دەپ كەۋدە قاعىپ, بٸرەۋگە بٸر اۋىز تٸس جارماي, شىن مەنٸسٸندە ساياسي تۇرعىدان اقتالعانىمەن, سول قاندى وقيعاعا قاتىسقانىن حالقىنا بورىش ەتٸپ باعالاماي ٷنسٸز جٷرگەن تالاي بوزداقتار مەن اڭعال مٸنەز ادال جاندار, تاسادا جٷرگەن سابازدار قازاق حالقىندا راسىمەن كٶپ بولۋعا تيٸس. ٶيتكەنٸ, بٷگٸندەرٸ «جەلتوقسانشىمىز» دەپ ەلدٸڭ كٶزٸنە تٷسٸپ جٷرگەن جانداردىڭ سانى دا از. سونىمەن بٸرگە جەلتوقسان وقيعاسىنا كۋەگەر بولىپ قاتىسقان جانداردىڭ ەشقاشان دا سول الاقۇيىن وقيعا تۋرالى ايتۋدى لايىق كٶرمەيتٸنٸن ٶز باسىم تالاي مەرتە كٶرگەنمٸن. جەلتوقسان تۋرالى كەزدەسۋلەر جاساپ, كۋەگەرلەرگە ەستەلٸك ايتۋعا سٶز بەرگەندە تالاي اپايلار مەن اعايلارىمىز سٶيلەي الماي, قىستىعىپ, كٶزٸنە جاس الىپ, جان دٷنيەسٸندەگٸ جاراقات ۋداي اشىتاتىنىن تالاي كەزدەستٸردٸك. ال جازۋشى ن.قۋانتايۇلىنىڭ «قاراٶزەك» رومانىن كەشەگٸ جەلتوقساندا ار-نامىسىن بيٸك ساقتاپ, بوستاندىققا شىققان سوڭ دا ٶز ەلٸنە ول تۋرالى قىڭق ەتٸپ ايتپاي, پەرزەنتتٸك بورىشىن بۇلداماي, ٷنسٸز ٶتٸپ جاتقان قاراپايىم ەرلەرگە تۇرعىزعان ەسكەرتكٸش دەۋگە بولادى.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, توقسانىنشى جىلعى ۇرپاقتاردىڭ اسقاق ارمانى كٷيرەپ, ٶكٸنٸشتٸ كەپكە تٷسٸپ, «الدانعان ۇرپاق» ەكەنٸن جازۋشى وسىلايشا اياۋسىز ەشكەرەلەيدٸ. ادامدى الداۋ, «سارتتاندا استىق» دەگەن سىپىرا ساۋداگەرلٸك, سىعان-زادا «تٸرشٸلٸك», اشكٶزدٸلٸك پەن الاياقتىق, رەكەت پەن سەكتانتتىق, بەزبٷيرەكتٸك پەن داڭعازا جارناماشىلدىق, مٸنە, مۇنىڭ بەرٸ توقسانىنشى جىلى پايدا بولعان قوعامنىڭ شىنايى ەلپەتٸ, سيقى!
روماندا حاقنازاردى بيزنەسمەن دوسى ەرنار الداپ-ارباپ, كەلەڭسٸز وقيعالارعا يتەرمەلەپ جٷرەدٸ. اقىرى سول دوسىنىڭ الاياقتىعىنان ول جاتجۇرتتىق قورتىق ساۋداگەردٸڭ قولىنان مەرت بولادى. حاقنازاردىڭ ارالاسىپ جٷرگەن دوس-جاران قىزدارىنىڭ ٸشٸندە توقسانىنشى جىلدارى «كريشنا» بولىپ كەتكەن قىزدار دا كەزدەسەدٸ. كەشەگٸ كٷنٸ وسىنداي ارۋلاردىڭ قارا شاشىن جۇلعىزباۋ ٷشٸن قۇربان بولعان حاقنازار ولارعا بەيبٸت زاماندا «قوي» دەگەنمەن ۋەجگە كٶندٸرە المايدى, ولار مۇنىسىن «دەموكراتييا» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. وسىلايشا قوعامدىق جٷيە الماسقان تۇستا حالىق كٷلدٸبادام كٷي كەشٸپ, ادامدار بٸرٸن-بٸرٸ الداپ ٶمٸر سٷرۋگە يكەمدەلگەنٸن شىعارمادا سان تٷرلٸ وقيعالار ارقىلى بايان ەتەدٸ. قاراٶزەك شاقتا ەبجٸلدٸكپەن «بەيٸمدەلٸپ» تابىسقا جەتكەندەرٸنٸڭ ۇرانىنىڭ تٷرٸ – «اقىلدى بولساڭ, بايىماي قايدا قالدىڭ!» دەگەن باتىستىق «قۇندىلىق». بٸر سٶزبەن ايتقاندا, توقسانىنشى جىلعى ۇرپاقتاردىڭ اسقاق ارمانى كٷيرەپ, ٶكٸنٸشتٸ كەپكە تٷسٸپ, «الدانعان ۇرپاق» ەكەنٸن جازۋشى وسىلايشا اياۋسىز ەشكەرەلەيدٸ. ادامدى الداۋ, «سارتتاندا استىق» دەگەن سىپىرا ساۋداگەرلٸك, سىعان-زادا «تٸرشٸلٸك», اشكٶزدٸلٸك پەن الاياقتىق, رەكەت پەن سەكتانتتىق, بەزبٷيرەكتٸك پەن داڭعازا جارناماشىلدىق, مٸنە, مۇنىڭ بەرٸ توقسانىنشى جىلى پايدا بولعان قوعامنىڭ شىنايى ەلپەتٸ, سيقى! ال حاقنازار سەكٸلدٸ ەردٸڭ, ادالدىقتان باسقانى بٸلمەيتٸن قاراپايىم ازاماتتىڭ ٶمٸرٸ قازامەن اياقتالۋى دا شىندىق پەن ەدٸلەتتٸڭ مۇنداي «قاراٶزەك» قوعامعا قاجەتٸ جوق بولعانىن, تٸپتٸ ورىن دا تاپپايتىنىن ەسكەرتٸپ تۇرعانداي. ەرينە, جازۋشى بۇلاي بولا بەرەتٸن بولسا, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزگە جەگٸ قۇرتتاي ەنگەن جالعاندىق ۇلتىمىزدى سورعا باستايتىنىن وقىرمانعا دابىل قاعىپ ەسكەرتٸپ, الاشتىڭ بولاشاعى داۋرىقپا ۇران ەمەس, كٸسٸلٸك پەن مەيٸرٸمنٸڭ جىلى شۋاعىندا ەكەنٸن مەڭزەيدٸ.
جازۋشى ن.قۋانتايۇلىنىڭ «بەتەڭكە», «ابىلاي» دەگەن ەڭگٸمەلەرٸندە دە ادامگەرشٸلٸك پەن كٸسەپٸرلٸك, ار-ۇجدان مەن نەمكەتتٸلٸك, ۋەدە مەن ٸس-ەرەكەت تارتىسى شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەلەدٸ. «بەتەڭكە» ارقىلى ادامنىڭ ادامعا جىلىلىعى كەرەك ەكەنٸن ۇران ەتكەن جازۋشى «قاراٶزەكتە» دە كەشٸككەنمەن كٶكتەمنٸڭ كەلمەي قويمايتىنىن تۇسپالداپ, بۇل دٷنيەدە الاش بالاسىنىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن مەيٸرٸمٸ عانا باياندى, باسقاسى ٶتكٸنشٸ ەكەنٸن كٶركەمدٸكپەن مٷسٸندەيدٸ.
ماعجاننىڭ «باتىر بايانىندا» ايتىلاتىن قاندىٶزەك, ش.ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەتٸندەگٸ» «سارىٶزەك» ۇعىمدارى مەكەن مەن مەزگٸلدٸڭ سىرلى توعىسىن اڭداتاتىن كٷردەلٸ بەينەگە اينالعان. ولاي بولسا «قاراٶزەك» تە ازاتتىق تاڭىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى ەل ٶمٸرٸنٸڭ جولايىرىق تۇسىن بەلگٸلەيتٸن ەدەبيەتتەگٸ كٶركەم رەمٸزگە اينالاتىنى انىق.
اقەدٸل تويشانۇلى,
فولكلورتانۋشى عالىم
