«قازاق حالقى باقىتتى حالىقپىز. نەگە دەسەڭٸزدەر, بٸزدە بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆا بار. كونتسەرتتە قۇرمانعازى وركەسترٸ بولسىن, سيمفونييالىق وركەسترٸ(ڭ) بولسىن, بارلىق جەردە شىعىپ جاتىر. سول سيياقتى, مىسالى مەن مىڭ دا بٸر راحمەت ايتار ەدٸم, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىز, كەرەمەت اكادەميك, ٶزٸنٸڭ 9 مىڭ كٸتابىن بٸزدٸڭ ۇلتتىق كٸتاپحاناعا سىيلادى. سول سيياقتى كٶپ جالعاسىن ايتۋعا بولادى. اسانەلٸ ەشٸموۆ بولسىن, سپورت سالاسىندا ولگا شيشيگينا, سەرٸك سەپيەۆ, جاڭاعى جاقسىلىق ٷشكەمپٸروۆ, جاقىندا 60 جىلدىعىن... يليا يلين, ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. سول سيياقتى ازاماتتاردىڭ بارلىعى وسى جولداۋدى ناسيحاتتاۋعا ٶز نيەتتەرٸمەن ٸسكە اسىپ جاتىر...».
جوعارىداعى سٶيلەمدٸ جٸلٸكتەپ تالدار بولساڭىز, مينيسترٸمٸزدٸڭ انا تٸلٸندە سٶيلەي المايتىن ادام ەكەنٸن (ٶزٸ قازاقتٸلدٸلەر ساناتىندا بولسا دا) بايقايسىز. اۋىزەكٸ سۇحباتتا ايتىلدى دەپ اقتاساق تا, دەل مۇنداي سٶيلەۋ مەنەرٸ ٷشٸن كەم دەگەندە مەدەنيەت سالاسىن باسقارۋعا قۇقى جوق ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
قازاقستاندى كٸم ماسقارالاپ جٷر?
بٸزدٸڭ كٶكەيٸمٸزدەن وسى سۇراق كەتپەيدٸ. بۇدان بٸراز بۇرىن مينيستر ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ەلدٸ «ماسقارالايتىن» بٸراز فيلمدٸ كٶرسەتۋگە تىيىم سالعان ەدٸ. ەمير بايعازيننٸڭ «اسلاننىڭ ساباقتارى» اتتى فيلمٸ مەن ەدٸلحان ەرجانوۆتىڭ «قوجايىندار», «ريەلتور» سەكٸلدٸ ناقتى ٶمٸردٸ شىنايى ەرٸ كٶركەم تۇرعىدا سۋرەتتەگەن فيلمدەرٸن ەلگە كٶرسەتۋگە بولمايتىنىن, بۇلار قازاقتى, قازاقستاندى ماسقارالايتىن فيلمدەر ەكەنٸن مەلٸمدەگەن ەدٸ. تٸپتٸ, ول مۇنداي فيلمدەر ەل ٷشٸن نەگاتيۆ (ٶز سٶزٸ) تۋعىزاتىنىن دا ايتىپ سالعان. ارىستانبەك مىرزانىڭ ايتقانىنا جٷگٸنسەك, قازاق فيلمدەرٸ تەك قانا جەتٸستٸككە جەتكەندەر مەن بارلىق قيىندىقتى ەڭسەرگەندەر تۋرالى بولۋعا تيٸس. ٶزٸ ٷندٸستاننىڭ بٸرنەشە كينوسىن مىسالعا كەلتٸرٸپتٸ. ول كينولاردىڭ دەڭگەيٸ قانداي? كەدٸمگٸ پافوس. ٶتٸرٸكتٸڭ شىلاۋىنا بايلانعان, ٷندٸلٸك فالشقا تولى دٷنيەلەر. دەمەك, مەدەنيەت مينيسترٸنٸڭ ٶنەردەن, ٶنەردەگٸ كٶركەم شىندىقتان ادا جان ەكەنٸن بٸلۋ قيىن ەمەس (سوڭعى كەزدەرٸ ٷندٸنٸڭ ماعىناسىز, ساعىزشا سوزىلعان, كريشنايتتىق دٸني تانىمدى ٷگٸتتەيتٸن سەريالدارى ەكرانىمىزدى جاۋلاپ الدى. مينيسترٸمٸز سولاردى ٷلگٸ ەتسە, ولاردى تەلەارنالار جامىراي كٶرسەتپەگەندە, قايتسٸن?! بۇل بٶلەك ەڭگٸمەنٸڭ جٷگٸ).
«قازاقستاندى ماسقارالاۋ» جايىندا رەجيسسەر ەدٸلحان ەرجانوۆ بىلاي دەگەن ەدٸ:
«مينيستر مينۋتتىق ەموتسييانىڭ كٷشٸمەن ايتتى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن, بٸراق سول ەموتسييانىڭ قايدان شىققانىن مەن بٸلە المايمىن. ەكٸنشٸدەن, مينيستر كلاسسيكتەردٸڭ شىعارماشىلىعىنا قاراپ كٶرۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن. مەسەلەن, ابايدى الايىق, مينيستردٸڭ مەلٸمدەمەسٸنٸڭ لوگيكاسىنا سالساق, ول دا حالىقتى ماسقارالايدى. ٷشٸنشٸدەن, «قوجايىندار» فيلمٸنٸڭ ارقاسىندا كانندا كٶتەرٸلگەن قازاقستان تۋى دا مەدەنيەتٸمٸزدەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ ويىنشا, ەلٸمٸزدٸ ماسقارالاعان. تٶرتٸنشٸدەن, كينەماتوگرافيياداعى شىندىقتىڭ جوقتىعى حالىقتى ماسقارالايتىنىن مويىنداۋ كەرەك. شىعارماشىلىق ەلدٸ ماسقارالامايدى, يسپانييا رىتسارٸن ەجۋالاعان دون كيحوت تا, قاڭعىباستار مەن جەزٶكشەنٸ تٷسٸرگەن پازوليني دە يتالييانى ماسقارالاعان جوق». بٸز رەجيسسەردٸڭ سٶزٸنە ەشتەڭە الىپ-قوسا المايمىز. مينيسترٸمٸزدٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن رەجيسسەر انىقتاپ بەرگەن سەكٸلدٸ. مۇنى تٷسٸنەر جان بولسا...
بٸزدٸڭ دون كيحوت
جو-جو-جوق, تۋرا ماعىناسىندا ويلاماڭىزدار, رومانداعى دون كيحوتتىڭ ويى تازا, سەل الاڭعاسارلاۋ دەمەسەڭٸز, جەتٸستٸككە جەتۋ ٷشٸن تالپىناتىن قاراپايىم جان. بٸراق ٷنەمٸ كٷلكٸگە قالىپ جٷرەدٸ. ونى ەل, ەلدٸ ول تٷسٸنبەي جاتادى. ال بۇل كٸسٸ كەرٸسٸنشە, بولمايتىن جەردە سٷرٸنەدٸ دە جٷرەدٸ. ەسٸرەسە, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ الدىنا بارعاندا نە ايتقانىن ٶزٸ دە, ەل دە, پرەزيدەنت تە تٷسٸنبەي, دال بولادى. وسىدان جارتى جىلداي بۇرىن ەكسپو تۋرالى پرەزيدەنت ارنايى جيىن ٶتكٸزگەن ەدٸ. سوندا پرەزيدەنت سۇراعىنا ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ نە دەپ جاۋاپ بەرگەنٸ ەلٸ تالاي ەلدٸڭ اۋزىندا جٷر. بٸردٸڭ باسىن, بٸردٸڭ اياعىن ايتىپ, «ٶيتٸپ جاتىرمىز, بٷيتٸپ جاتىرمىز» دەگەن ەدٸ. سونداعىسى يتالييانىڭ كوۆەنت-گاردەن تەاترىنىڭ ارتيستەرٸن ەكسپو-نىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا, لا-سكالا تەاترىنىڭ ۇجىمىن جابىلۋ سالتاناتىنا شاقىرماقشى ەكەن. وسى ويىن دۇرىس جەتكٸزە الماي, بىدىرىقتاپ, بٸر سٶزدٸ بەسكە بٶلٸپ, ەزەر ايتقان. پرەزيدەنت بٸردەن كەسٸپ ايتتى: «ٶزٸمٸزدٸڭ ٶنەرپازداردى كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. شەتەلدەن كەلگەندەر بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزدٸ كٶرۋگە كەلەدٸ».
ودان كەيٸن تاعى بٸر ماڭىزدى جيىندا پرەزيدەنت ارىستانبەككە قاراتا:
– ەي, ارىستانبەك, ايتشى, 550 جىلدىڭ ٸشٸندە, قازاق دەل وسىلاي ٶمٸر سٷردٸ مە? – دەگەن بولاتىن.
«سونداعى ارىستانبەكتٸڭ ايتقان سٶزٸ» مىناۋ بولدى:
– ەندٸ, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى, شىنىن ايتقاندا, باقىتتى كەزدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز عوي.
– سەن سۇراعىما جاۋاپ بەرسەڭشٸ?
– تەۋەلسٸزدٸك سٸزدٸڭ ارقاڭىزدا...
جوعارىداعى سەكٸلدٸ بىدى-بىدى بٸردەڭە...
مەن جوق, ماعىنا جوق, تەك جاعىمپازدانۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸن جەتٸك مەڭگەرگەن. شىندىعىنا كەلسەك, ونىڭ ٶزٸن دۇرىس مەڭگەرە الماعان... ٶزگە تٸلٸ مايدا اتقامٸنەرلەر مۇندايدا تٸگٸسٸن جاتقىزا, مايىن تامىزىپ ايتار ەدٸ.
وسى بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر پرەزيدەنتتٸڭ الدىندا نەگە سونشا ساسقالاقتاپ, دەگبٸرٸ قاشىپ, «اۋزىنان سٶزٸ تٷسٸپ» سٶيلەيتٸنٸنە تاڭمىن. باسقا ەلدٸڭ پرەزيدەنتتەرٸ ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەرٸن قابىلدايدى. ولار قويىلعان سۇراققا ناقتى ەرٸ تيياناقتى ەتٸپ جاۋاپ بەرەدٸ. بٸزدٸڭ دون كيحوتتارىمىز تىم كٶپ. ولاردىڭ كٶشباسشىسى... مەدەنيەت سالاسىن باسقارادى. بۇل دا قوعامدىق ٷردٸسكە اينالعان دون كيحوتتىق.
ارىستانبەكتٸڭ «اۋىس-تٷيٸستەرٸ»
ارىستانبەك مۇحامەديۇلى مينيسترلٸككە كەلگەلٸ بەرٸ بارلىعىن ساپىرىلىستىرىپ جٸبەردٸ. تەاتر, كٸتاپحانا, مۇراجاي باسشىلارىن «وڭدى-سولدى اۋىستىرىپ جاتىر» دەگەن اقپارات ەل اراسىندا گۋلەپ جٷر. سولاردىڭ دەنٸنە ٶزٸنٸڭ سٶزٸن ۇعاتىن, قارسى ۋەج ايتپايتىن, ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن موجانتوپاي تانىستارىن وتىرعىزعانىن دا جۇرت جىر قىلىپ ايتادى.
ەۋەزوۆ تەاترىنىڭ ەكس-ديرەكتورى ەركٸن جۋاسبەكتٸ دەل 50 جاسقا تولعان كٷنٸ قىزمەتٸنەن الدى دا, ورنىنا اكتەر ەرلان بٸلەلدٸ تاعايىندادى. مۇنىسىن ەر ساققا جٷگٸرتكەندەر كٶپ.
ال مٷسٸرەپوۆ تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەتٸپ سەبيت ەبدٸحالىقوۆتى تاعايىندادى دەگەندە, تاڭعالماعان ادام از. بٸلدەي تەاتردىڭ باسشىلىعىنا سەبيت سەكٸلدٸ ەزٸلكەش, سايقىمازاقشىل ادامدى نەگە تاعايىندادى? ەلٸ كٷنگە تٷسٸنٸكسٸز. دوسىنا قاراپ, كٸم ەكەنٸن تانيتىن حالىقپىز عوي. سەبيتتٸڭ دەڭگەيٸن, ٸستەر ٸسٸ مەن تٸرلٸگٸن بٸلەتٸندەر «مٷسٸرەپوۆ تەاترى مٷيٸز سۇرايمىز دەپ, قۇلاقتان ايىرىلدى» دەپ جٷر. تەاتر ۇجىمى بۇدان بۇرىنعى ديرەكتورى تالعات تەمەنوۆتٸ شۋلاپ جٷرٸپ, ورنىنان الدىرىپ تاستاعان ەدٸ.
قازٸر ٶنەر سالاسىنان ماماندار دايارلايتىن وقۋ وردالارى تٷگەلدەي مەدەنيەت جەنە سپورت اكادەميياسىنا قارايدى. كەيبٸر اقپارات كٶزدەرٸ ٶنەر ينستيتۋتتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە بەي-بەرەكەتتٸلٸك كٶبەيگەنٸن ايتىپ جٷر. مينيستردٸڭ الماتىداعى ٶنەر اكادەميياسىنىڭ رەكتورى كەزٸندە وقۋ ورداسىنداعى كەلەڭسٸزدٸكتەر تۋرالى ارا-تۇرا اقپارات شىعىپ قالاتىن. قازٸر بۇل ٷردٸس تٸپتٸ دە كٷشەيدٸ دەۋشٸلەر كٶپ. ەسٸرەسە, ستۋدەنتتەردٸ قابىلدايتىن سىناق ەمتيحاندارى, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى قابىلداۋ كەزٸندە «قىپ-قىزىل ساۋدا» جٷرەتٸنٸن ايتۋشىلار دا تابىلىپ جٷر.
ايتپاقشى, جۋىردا «قازاقفيلمدە» ٶتكەن بٸر جيىننىڭ جاسىرىن جازىلعان اۋديوسى تاراپ, وندا مينيستر ارىستانبەكتٸڭ داۋىسىنا ۇقسايتىن كٸسٸنٸڭ جينالعاندارعا «اقشانى قالاي پايدالانۋ, ەسەپتٸ قالاي جابۋ» كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە «اقىل ٷيرەتكەنٸ» ينتەرنەتتٸ بٸراز شۋلاتىپ ەدٸ. كەيبٸر ساراپشىلار مۇنداي اۋديولار ارقىلى «جەمقورلىققا قارسى قىلمىستىق ٸس» قوزعاۋعا بولادى دەيدٸ. كٸم بٸلگەن, بٸزدە بەرٸ دە باسقاشا عوي.
P.S. مينيسترٸمٸز ايتپاقشى, بٸز شىنىمەن دە «باقىتتى حالىقپىز». نەگە دەسەڭٸزدەر, بٸزدە ارىستانبەك بار... ول بٸلدەي مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ.
ەرجان قامالبەكوۆ
