بٸز ينۆەستوردىڭ الدىندا يٸلەمٸز. ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭدايمىز. سولاردان پايدا بولسا, قازاقستان وسى 25 جىلدا گٷلدەنٸپ, تٷرلەنٸپ كەتەر ەدٸ عوي? ٶيتپەدٸ. ٶزگەرگەن جوق. ٶزگەرمەيتٸن دە شىعار.
سەندەر بٸزدٸ قاي ۋاقىتقا دەيٸن تونايتىندارىڭ بەلگٸسٸز. تاۋسىلعانشا, تٷگەسٸلگەنشە. سول كەزگە دەيٸن قازاقستان سەندەر ٷشٸن تارتىمدى بولماق. ماشكەۆيچ, يبراگيموۆ, شوديەۆ, كيم. تاعى كٸم بار? تٸزٸم تاۋسىلمايدى.
جەكەلەي العاندا سٸز «ولار بٸزگە نە جازدى?» دەۋٸڭٸز مٷمكٸن. ەشتەڭە. بٸزدٸ تانىمايدى دا, كەرەك دەسەڭٸز. ەلەمەيدٸ دە. بٸز جەنە ولار ەكٸ بٶلەك ٶمٸردٸڭ جەنە ەكٸ بٶلەك تۇرمىستىڭ ٶكٸلٸمٸز. سوندا دا ولار سونداي سٷيكٸمسٸز.
ميىعىنان كٷلٸپ وتىرعان ماشكەۆيچتٸ كٶرگەندە ونىڭ بٸر ساۋساعىن بٷگٸپ وتىرعانىن سەزەسٸڭ. ول ساعان ەشقاشان دا جاقسىلىق ويلامايتىنىن جەنە ەشقاشان دا ويلاماعانىن ميىعىنان كٷلگەن كٷلكٸسٸنە قاراپ-اق بٸلۋگە بولادى. ولار ٶتە الىستا, بٸزدەن.
ولار ٶزدەرٸن «وتاندىق ٶندٸرۋشٸمٸز» دەيدٸ. بٸراق, بٸز ولاردىڭ قالاي, قانداي جولمەن بايىعانىن ٸشٸمٸز سەزەدٸ.
90-شى جىلداعى قازاقستان تالان-تاراجعا تٷسكەن ەل-تۇعىن. قازاقستان ٷلكەن قازان ەدٸ. قازاننان قاقپاق كەتكەن ەدٸ. قازاننىڭ قاقپاعى ەلٸ دە اشىق...
بٸز ەشتەڭەدەن دەمەلەنبەيبٸز. بٸزگە وسىلاي ٶمٸر سٷرۋگە جازعان. قازان بٸزدەن بيٸك تۇرعانداردىڭ قولىندا. قاشان دا سولاي...
ميتتالدىڭ بٸر كەزگٸ جان سەرٸگٸ, جاقىن ەرٸپتەسٸ دجوحانەس سيتاردىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلى قاراعاندى مەتاللۋرگييالىق كومبيناتىن ساتىپ الۋ ٷشٸن ميتتال قازاقستان بيلٸگٸنە 100 ملن دوللار «سىياقى» بەرگەن-مىس. 168998
بٷگٸنگٸ كەيٸپكەر – ميتتال.
بٸلەسٸز بە, ونىڭ ٶمٸر جولىن ٷلگٸ ەتەتٸن كٸتاپتار بار. «ميللياردەر بولعىڭ كەلسە, ميتتالداي بول» دەيدٸ.
بٷگٸنگٸ ميللياردەر دەگەن, بۇرىنعىنىڭ مەشكەيٸ ەمەس پە? ميتتال قانشا ميللياردەر بولسا دا, ول وعان از.
ول كٸم?
ول ەلەمدەگٸ ەڭ باي دەگەندەردٸڭ بٸرٸ. 2011 جىلعى «فوربس» جۋرنالىنىڭ تٸزٸمٸندە ول 6-شى ورىندا تۇرعان. ەلەمدەگٸ ەڭ ىقپالدى 50 ادامنىڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. ونىڭ مەتاللۋرگييالىق يمپەريياسى 30 ەلدەگٸ كەسٸپورىنعا قوجالىق ەتەدٸ. وعان ەلەمدٸك بولات ٶندٸرٸسٸنٸڭ 10 پايىزى تيەسٸلٸ. ول ەلەمدەگٸ بولات ٶندٸرەتٸن ەڭ ٸرٸ «ارسەلور ميتتال» كومپانيياسىنىڭ قوجاسى.
ميتتال قازاقستانعا 1995 جىلى كەلدٸ. 1995 جىلى ول قازاقستان ٷكٸمەتٸنەن تەمٸرتاۋداعى قاراعاندى مەتاللۋرگييالىق كومبيناتىن ساتىپ الدى.
وسى كومبيناتقا قاتىستى ميتتال ىلعي دا بىلاي دەپ ماقتانعانعا ۇقسايدى: «بۇل كومبينات 60-شى جىلداردىڭ تەحنيكاسىمەن ازىپ-توزىپ تۇرعان. مەن كەلدٸم دە, وعان 500 ملن دوللار قۇيدىم. بٷگٸن بۇل كومبينات جىلىنا 6,6 ملن توننا شويىن شىعارادى. تابىس ەكەلٸپ وتىر».
وعان تابىس ەكەلٸپ وتىر. ەستە, بٸزگە ەمەس.
ول ادامداردىڭ ەلسٸز جەرٸن جاقسى بٸلەدٸ. اقشا. بارلىعىن اقشامەن شەشۋگە بولارىنا باياعىدا-اق كٶزٸ جەتكەن. تەجٸريبە جٷزٸندە.
بۇل ونىڭ باسىنداعى جالعىز كوررۋپتسييا دەپ ويلايسىز با? يندونەزييا, ترينيداد جەنە توباگو ەلدەرٸندەگٸ مەتاللۋرگييالىق كەسٸپورىندار دا ٷندٸلٸك ماگناتتىڭ قول استىنا پارانىڭ ارقاسىندا ٶتكەن. مىناداي دەرەك بار.
ميتتالدىڭ بٸر كەزگٸ جان سەرٸگٸ, جاقىن ەرٸپتەسٸ دجوحانەس سيتاردىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلى قاراعاندى مەتاللۋرگييالىق كومبيناتىن ساتىپ الۋ ٷشٸن ميتتال قازاقستان بيلٸگٸنە 100 ملن دوللار «سىياقى» بەرگەن-مىس.
نازارعا الار تۇس:
ميتتال بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ بيلٸك باسىنداعى ىقپالدىلارىنىڭ ەشبٸرٸن تانىمايتىن بولسا, ەندەشە ول ەلدەن كەسٸپورىن دا ساتىپ المايدى ەكەن... بٷتٸن بٸر مەملەكەتكە تيەسٸلٸ الپاۋىت زاۋىتتى ٶز كٷشٸمەن قولىنا قاراتا الماسىن بٸلەدٸ, ٶيتكەنٸ. وسى سەبەپتٸ بۇعان ىقپال ەتەتٸن بٸرەۋدٸ ٸزدەيدٸ. بۇل ٷشٸن ەلگٸ بٸرەۋ بيلٸكتٸڭ تٶبە باسىندا وتىرۋى تيٸس.
پولشاداعى ٸرٸ زاۋىتتاردى ساتىپ الۋدا ميتتالعا اتالعان ەلدٸڭ ەكس-ەكونوميكا ۆيتسە-مينيسترٸ اندجەي شاراۆارسكي كٶمەكتەسكەن.
ول ەشقاشان تويمايدى. ميتتالدىڭ ٶزٸ ايتاتىنداي: «بٸز ەشقاشان دا ٶز-ٶزٸمٸزگە: وسىمەن بولدىق-تولدىق دەپ ايتا المايمىز». دەمەك, قانشا زاۋىت ساتىپ السام دا, ماعان بەرٸبٸر از دەگەنٸ. ول تەك قانا ٶز قالتاسىن ويلايتىن ادام. ونىسىن ەشقاشان جاسىرعان ەمەس.
ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاقستانعا قانشا ينۆەستيتسييا قۇيعانى بەلگٸسٸز. ەيتەۋٸر مەملەكەت باسشىسى نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا بىلاي دەگەنٸن ەستٸگەنبٸز:
– سوڭعى 4 جىل بويى «ارسەلور ميتتال تەمٸرتاۋ» ٶسٸپ كەلەدٸ. جىل سايىن بٸز 350-400 ملن ينۆەستيتسييا قۇيۋدامىز, – دەگەن-تۇعىن ميتتال.
مۇنداي ينۆەستيتسييالاردىڭ قالاي جەنە قايدان كەلەتٸنٸن ساياساتكەر, قازٸر اقش-تا تۇراتىن عالىمجان جاقييانوۆ ايتىپ كەتكەن ەدٸ.
– قارجىنى سىرتتان ەكەلٸپ, ەكونوميكامىزعا قۇيعان ينۆەستوردى كٶرگەن ەمەسپٸن. بارلىعى دا ٶز ەسەبٸمٸزدەن. ايتالىق, «كٶمٸر كەنٸشٸنە 20 ملن دوللار بٶلٸندٸ» دەپ ستاتيستيكا مەلٸمەتتەرٸن بەرەدٸ. بٸراق, ول اقشا نە كٶمٸردٸڭ ٶزٸن ساتىپ تاپقان, نە بانكتەردەن نەسيەگە الىنعان. ول نەسيەنٸ دە قايتارۋ ٷشٸن كەيٸن كٶمٸر ساتىپ, ورنىن تولتىرادى. سوندا قاراساڭىز, قايتا اينالىپ, بەرٸ دە ٶز ەسەبٸمٸزدەن, ٶز قازبا-بايلىعىمىزدان تٷسكەن اقشادان شىعادى ەكەن. بۇل – «ينۆەستيتسييالارى». بىلايشا ايتقاندا, «ٶز تونىمىزدى» ٶزٸمٸزگە, تەك تەرٸس اينالدىرىپ, قىمباتقا ساتقانمەن بٸردەي, – دەيدٸ عالىمجان.
ميتتالدىڭ ايتىپ وتىرعانى دا وسى «ٶز ينۆەستيتسييامىز» ەمەس پە?
ەندەشە مۇنداي ينۆەستوردان بٸزگە نە پايدا? مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن مۇنداي ساياسات نە بەرەدٸ?
ميتتالدىڭ ٶزٸ ايتاتىنداي: «بٸز ەشقاشان دا ٶز-ٶزٸمٸزگە: وسىمەن بولدىق-تولدىق دەپ ايتا المايمىز». دەمەك, قانشا زاۋىت ساتىپ السام دا, ماعان بەرٸبٸر از دەگەنٸ. ول تەك قانا ٶز قالتاسىن ويلايتىن ادام. ونىسىن ەشقاشان جاسىرعان ەمەس. Lakshmi to use
تاعى بٸر توقتالاتىن تۇس
«ارسەلور ميتتال تەمٸرتاۋ» جالعىز بولات ٶندٸرٸسٸمەن شەكتەلٸپ وتىرعان جوق. كومپانييا بۇدان تىس قاراعاندىداعى 8 كٶمٸر شاحتاسىنا جەنە ورتالىق قازاقستان مەن سولتٷستٸك قازاقستانداعى 4 تەمٸر رۋداسىنا يەلٸك ەتەدٸ.
ميتتالدىڭ قازاقستانداعى فيليالىنا قاتىستى ٶز ويلاعانى بار. ول – قىسقارتۋ. بۇل ميتتال ٷشٸن جۇمىسشىلارعا اقشانى از تٶلەۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ امالى.
ول بۇل ەدٸستٸ قازاقستاندا عانا ەمەس, ٶزٸنە قاراستى بٷكٸل كومپانييالاردىڭ بارلىعىندا قولدانىپ كەلەدٸ. 1996 جىلى ول يرلاندييالىق Irish Steel مەتكومبيناتىنىڭ 600 ادامىن جۇمىستان شىعارىپ جٸبەردٸ. مittal Steel Poland كومبيناتىنىڭ جٶندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالاتىن شىعىندى 25 پايىزعا قىسقارتقاندىقتان پولشانىڭ مەتاللۋرگييا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ٷلكەن اپات بولدى. 270 توننا شويىن جەرگە تٶگٸلدٸ.
كٷنٸ كەشە عانا «ارسەلور ميتتال تەمٸرتاۋ» باس ديرەكتورى ۆيدجاي پاحادەۆانا تەڭگەنٸ قۇلدىراۋى جۇمىسشىلاردىڭ ايلىق اقىسىن 25 پايىزعا قىسقارتۋعا تەك از عانا ۋاقىتقا تەجەۋ بولاتىنىن ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك پاراقشاسىندا جازىپتى.
جالاقىنىڭ قىسقارۋى ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸندەگٸ دٷنيە دەگەنٸ بۇل. سالىستىرار بولساق, قازاقستانداعى ميتتالدىق كەسٸپورىنداردىڭ جالاقىسى دەل سونداي باعاداعى ٶنٸم ٶندٸرەتٸن رەسەيلٸك كەسٸپورىندارمەن سالىستىرعاندا ٷش ەسە تٶمەن ەكەن. سوندا بٸزگە مۇنداي ينۆەستوردان نە پايدا?
دۋمان بىقاي
رەداكتسييادان: ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا Daily Telegraph, Eurasia Daily Monitor, Financial Times, Forbes, Guardian, Scotsman, Sunday Telegraph, كوممەرسانت, كونتراكتى, مەتاللبيۋللەتەن. ۋكراينا, سوليدارنوست, ەكسپەرت, ربك سيياقتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ مەلٸمەتتەرٸ پايدالانىلدى.
