ۇلت جاناشىرى بوتاگٶز يساەۆا قوستاناي وبلىسىنىڭ ۋليانوۆ ەلدٸ-مەكەنٸندە جەكە اۋىل قۇرعان كازاكتاردىڭ ەرەكەتٸن باسىنۋ دەپ سانايدى. ونىڭ بۇعان قاتىستى وي-پٸكٸرٸن گازەت بەتٸندە جارييالاۋدى جٶن دەپ تاپتىق.
«Nur.kz» دەگەن سايت كٷللٸ ەلدەن «سٷيٸنشٸ» سۇراعانداي بولدى ٶتكەندە. قوستاناي وبلىسىنىڭ, ۋليانوۆ ەلدٸ-مەكەنٸندە كازاكتاردىڭ وتباسى ٶزدەرٸنٸڭ تاريحى, دەستٷرٸ, بولمىسىنا ساي كازاك اۋىلىن قۇرعالى جاتىر ەكەن.
قۇرىپ تا قويعان. اراسىندا اتامانى بار. اتى – پاۆەل پاراتيكوۆ دەيدٸ. سول بٷي دەپتٸ: «كازاكتار ەۋەلدە اۋىلدا تۇرعان. حالىق قالاعا قاشىپ جاتقاندا, بٸز كەرٸسٸنشە اۋىلعا كٶشٸپ كەلدٸك» دەپتٸ. جارايدى, بۇل ٶز ەركٸ. ونىڭ «تاريح پەن دەستٷرگە ساي كازاك اۋىلىن قۇرامىز» دەگەنٸ قاۋٸپتٸ.
الدىمەن «Nur.kz» تۋرالى ايتايىق. بۇل سايت ەل ٸشٸنە ٸرٸتكٸ سالۋىمەن اينالىساتىن سيياقتى. ٶتكەندە قازٸر ٸستٸ بولىپ جاتقان ەكس-پرەمەر سەرٸك احمەتوۆ وسى Nur.kz بار جەنە تاعى بٸرنەشە ىقپالدى سايتتى ٶتٸرٸك اقپارات تاراتىپ وتىر دەپ ايتقان. احمەتوۆ بۇلاي دەگەن بولسا بۇعان سەبەپ بولدى دەگەن سٶز.
بۇل جولعىسىن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى? اينالاسى ونشاقتى كازاك وتباسىن كٷللٸ قازاقستانعا جارنامالاۋ ٷشٸن اتالعان سايت ٷلكەن رەپورتاج جاساپتى. بۇل كٸمگە كەرەك بولدى? «Nur.kz» ونى نەگە قۋانا حابارلايدى? ەستٸپ جاتسا, ٶزدەرٸ جاۋاپ بەرەر دەپ ويلايمىز.
تاريحىنا توقتالماي-اق قويالىق. تەك بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, مىناۋ: ٶزٸنٸڭ Facebook-تەگٸ پاراقشاسىندا جاسارال قۋانىشالين تاريحشى حوروشكين دەگەنگە سٸلتەمە جاساپتى. ول نە دەگەن?
«كازاكتارعا – ورىستىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ جىلدام جٷرۋٸنە اتسالىسۋ, ورىس وتارلاعان جەرلەردە يمپەرييانىڭ ىقپالىن ارتتىرۋ, وتارلاعان جەرلەردٸ قورعاۋ مٸندەتٸ جٷكتەلگەن (بىلايشا ايتقاندا, ولار جازالاۋشى وتريادتىڭ قىزمەتٸن اتقارعان, اۆت.)».
يمپەرييا قۇلاعاننان كەيٸن كازاكتار دا قۇرىعان بولاتىن. ەندەشە قازاقستانداعى كازاكتاردىڭ قايتا «تٸرٸلۋٸن» قالاي تٷسٸندٸرۋگە بولادى? قازاقتاردىڭ ەرماكتان كٶرگەن قورلىعى از با?
كازاكتارمەن سٶيلەسكەنٸمٸز بار. ولار ٶزدەرٸن ورىس سانامايدى. بٸزدەر «ەركٸن تۋعان, ەرەكشە جاراتىلعان ادامدارمىز» دەيدٸ. ولاردىڭ ەرەكشەلٸگٸ, يمپەرييانىڭ قولشوقپارى بولعانىندا...
قازاقستاننىڭ زاڭى بويىنشا, جالپى ٶز-ٶزٸن سىيلايتىن كەز-كەلگەن ەلدە بٶتەن ەرٸ سول ەلدٸڭ ەسكەري ٷلگٸسٸمەن سەيكەسپەيتٸن فورمانى كييۋگە بولمايدى! سوعان قاراماي, ەلگٸ ۋليانوۆتە قونىستانىپ العان كازاكتار ەسكەري كيٸمٸ مەن شاشكٸسٸن كيٸپ الىپ تايراڭداپ جٷر. ولارعا كٸم رۇقسات بەردٸ?
ولار نەگە ورىس يمپەريياسىنىڭ تۋىن ۇستايدى?
«كازاچيا ستانيتسا» دەيدٸ...جارايدى, بٸرٸككەن ەكەن. جاڭا اۋىل قۇرماق ەكەن. بٸراق, سٸزدەر ەلگٸ «Nur.kz-كە» شىققان كازاكتاردىڭ سۋرەتٸن كٶردٸڭٸز بە?
ەسكەري كيٸمٸ ٶز الدىنا, ولار ەلدەقاشان قۇرىپ بٸتكەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ تۋىمەن سۋرەتكە تٷسٸپتٸ (تٶمەندە سۋرەتتە).
اق, سارى, قارا تٷستٸ بۇل جالاۋ ەلدەقاشان قۇرىعان رەسەي يمپەريياسىنىڭ تۋى. بۇل تۋعا تٸپتٸ رەسەيدٸڭ ٶزٸندە تىيىم سالىنعان دەسەدٸ. بٸزدە بەرٸنە رۇقسات. بەيقامدىق.
يمپەرييا دەگەنٸمٸز نە? ول وتارلاۋشى جەنە قاناۋشى.
بۇل سۋرەت نەسٸمەن قاۋٸپتٸ?
بيىلعى جىلدىڭ باسىندا «براتيا سلاۆيانە» دەگەن ۇيىم دەل وسى تۋدى ۇستاپ سۋرەتكە تٷسٸپ, ونى ەرٸ قاراي ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى تاراتقان (تٶمەندە سۋرەتتە).
سۋرەتتٸ ەسٸ دۇرىس ەمەس ەرمەك تايچيبەكوۆ ٸلٸپ الىپ كەتٸپ, «ورىس يمپەريياسى جاساسىن!» دەپ جار سالعان ەدٸ.
ەندەشە ساۋال: ەلدەقاشان قۇردىمعا كەتكەن رەسەي يمپەريياسىنىڭ تۋىن ۇستاۋعا ەلگٸ ۋليانوۆتاعى كازاكتارعا كٸم رۇقسات بەردٸ? جالپى بۇل تۋدىڭ كازاكتارعا قانداي قاتىسى بار? سەن قازٸر قازاقستاندا ٶمٸر سٷرەسٸڭ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە بۇل تۋ تۇرماق, قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ رەسمي تۋىن ۇستاۋعا رۇقسات ەتٸلمەيدٸ.
ينتەرنەتكە كٸرٸپ: «ورىستىڭ فاشيستٸك ۇيىمدارى» دەپ تەرسەڭٸز مىناعان كۋە بولاسىز: بٷگٸندە بۇل تۋ وسى فاشيستٸك ۇيىمداردىڭ «ۇلتتىق» جالاۋى.
رەسەيدٸڭ 80-گە تارتا قالاسىندا 53 فاشيستٸك ۇيىم بار. رەسمي تٸركەلگەن!
لاۆرۋحين دەگەن كٸم نەمەسە كازاكتار شەۆتسوۆا-ۆالوۆانى قولداي ما?
ەندٸ ەكٸنشٸ جايت. «وڭتٷستٸك ايماقتاعى كازاكتار وداعى» دەگەن ۇيىم بار. اتامانى – لاۆرۋحين دەگەن بٸرەۋ. بۇل كٸم? بۇل قازاقتاردى جاڭقاعا تەڭەگەن تاتيانا شەۆتسوۆا-ۆالوۆاعا (تشۆ) قورعاۋشى جالداۋ ٷشٸن اقشا جيناعان ادام.
[caption id="attachment_11986" align="alignleft" width="219"]
تشۆ-نى قورعاعان لاۆرۋحين نە دەيدٸ?
«تانيۋشا, قورىقپا! بٸزدٸڭ ٸسٸمٸز دۇرىس. بۇل قازاقستانداعى ورىس دياسپوراسىنىڭ قۇقىعىن اياققا تاپتاۋ» دەپتٸ ەلگٸ شەۆتسوۆا ەكەۋٸنٸڭ اراسىنداعى ٶزارا ەڭگٸمەدە. ۇلت ارازدىقتى قوزدىردى دەگەن شەۆتسوۆا-ۆالوۆانى ەلٸمٸزدە رەسمي تٸركەلگەن تٶراعاسى, بىلايشا ايتقاندا اتامانى قولداپ وتىرسا, ەندەشە قازاقتارعا قاتىستى كازاكتاردىڭ وي-پٸكٸرٸ قانداي ەكەنٸن قازٸردەن بولجاي بەرٸڭٸز.
تٷسٸنگەنٸمٸز, كٶپۇلتتى قازاقستان دەگەن جاي سٶز. كٶپۇلتتى قازاقستاندا قازاقتى جەك كٶرەتٸندەر كٶپ...
«اتامان» دا اناسىن تىڭدايدى
سولتٷستٸكتە «گوركايا لينييا» دەگەن كازاكتاردىڭ ۇيىمى شەرۋ جاساپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە نۇقسان كەلتٸرمەك بولدى. سول جەرگە بارىپ جۇمىس جٷرگٸزۋگە تۋرا كەلدٸ. سولتٷستٸك قازاقستانداعى كازاكتاردىڭ باسشىسى اچكاسوۆ دەگەن بٸرەۋ ەكەن, كازاكتاردىڭ پولكوۆنيك شەنٸندەگٸ ەسكەري فورماسىن كيٸپ الىپتى. «اتامان اچكاسوۆ» دەپ كٸرٸپ كەلدٸ. تٷرٸ تانىس سيياقتى. قاسىمدا وتىرعان وبلىستىڭ پروكۋرورىنا: «سٸز نەگە مىناعان شارا قولدانبايسىز? نەگە مەملەكەتتٸك مەكەمەدە كازاكتاردىڭ فورماسىمەن جٷرەدٸ?», – دەپ سۇرادىم.
اچكاسوۆقا: «كيٸمٸڭدٸ اۋىستىرىپ كەلمەيٸنشە, سەنٸمەن سٶيلەسپەيمٸز», – دەدٸك. ەسكەري كيٸمسٸز كەلگەن سوڭ قاراسام, تٷرٸ تٸپتەن تانىس. «وسى مەن سەنٸ قايدان كٶردٸم?» دەسەم, «وبكوم كومسومولدا زاۆوتدەل بولعام» دەيدٸ. كومسومول تاراعاننان كەيٸن, «اتامان» بولىپ كەتكەن ەكەن.
ەل تىنىشتالىپ, ەندٸ كەتەيٸك دەپ جاتقاندا, حابار جەتتٸ. جامبىلدان بٸر پويىز قازاقتىڭ ازاماتتارى «كازاكتاردى قىزىلجاردا تالتاڭداتىپ قويمايمىز, تويتارىس بەرەمٸز» دەپ كەلە جاتىر ەكەن. ولار قالاعا كٸرسە, ەرەڭ باسىلعان كازاكتار قايتا كٶتەرٸلەدٸ. سوسىن, پەتروپاۆلدان 100 شاقىرىم جەردە ولاردى توسىپ الۋعا تۋرا كەلدٸ. داستارقان جاساپ, جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸن كٷتٸپ, «ويباي, جاۋ كەتتٸ, ەندٸ كەرٸ قايتىڭدار» دەپ, بيلەت ەپەرٸپ, ەرەڭ باستىق. قازٸر كٷلكٸلٸ سيياقتى. ول كەزدە ٶرتتٸڭ لەبٸ سەزٸلٸپ تۇراتىن.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
