بٸرشاما سٶز بەن ىم-يشارالار ارقىلى مۇسىلمان ەكەندٸگٸڭٸزدٸ تەورييالىق تٷردە جەتكٸزۋٸڭٸز بەك مٷمكٸن. الايدا نيەتتەگٸ شىنايىلىقتىڭ امال جٷزٸندە كٶرٸنەتٸنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. شىنايى يماننىڭ جەنە ادامگەرشٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ ۇران تاستاۋ نە بولماسا, تٷرلٸ-تٷستٸ كيٸم-كيشەك كييۋدە ەمەس, بارلىق ەلەمدٸك دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ نەگٸزگە العان ادام ٶمٸرٸن ساقتاۋ جەنە ەربٸر ادامدى قۇرمەتتەۋ سىندى قاعيداتتارعا مەن بەرۋدە جاتىر.
سوندىقتان لاڭكەستەردٸڭ ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە جايىپ وتىرعان توتاليتارلىق يدەولوگيياسىنان باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا ساليقالى, ەرتٷرلٸلٸكتٸ بايلىق دەپ سانايتىن سانانى ناسيحاتتاۋ - مٸندەتٸمٸز. ەتنيكالىق, ۇلتتىق جەنە دٸني سيپاتىمىزدان بۇرىن ادامگەرشٸلٸك پەن ادامدىق قاسيەتتەر لايىم بيٸك تۇرادى. ەلگٸندەي جابايى ەرٸ مەدەنيەتسٸز شابۋىلداردىڭ كەسٸرٸنەن قۇربان بولاتىن دا ادامنىڭ اسىل قاسيەتتەرٸ. پاريجدە قۇربان بولعان فرانتسييا ازاماتتارى, بەيرۋتتا زارداپ شەككەن ليۆاندىق شييتتەر, يراكتا سول لاڭكەستەردٸڭ قولىنان ٶلگەن سۋننيتتەر — بارلىعى ادام بالاسى ەمەس پە? زارداپ شەككەن ەربٸر ادامنىڭ دٸنٸ مەن ۇلتىنا قاراماي, تارتقان ازابىن سەزٸنبەي جەنە سول ازاپتى توقتاتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جۇمىستار جاسامايىنشا مەدەنيەت پەن ٶركەنيەتتٸڭ دامۋى مٷمكٸن ەمەس.
مۇسىلماندار رەتٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ شەشٸلمەي كەلە جاتقان ماڭىزدى ٸشكٸ مەسەلەلەرٸمٸزگە نازار سالىپ, ٶز-ٶزٸمٸزگە ەسەپ بەرگەنٸمٸز جٶن. ەسەپتەسۋدٸڭ ورنىنا بٸزدەرگە ۇسىنىپ وتىرعان ەرتٷرلٸ قاستاندىق تەورييالارىنا سەنۋدەن, تٸپتٸ سىيىنۋدان باز كەشۋٸمٸز كەرەك. ويلانىپ كٶرەيٸك: ٸشٸمٸزدە ورنىققان جاسىرىن وزبىرلىق كٷشتەر, فيزيكالىق زورلىقتار, جاستاردىڭ ازعىنداۋى مەن بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ قۇلدىراۋى سىندى سەبەپتەردٸڭ نەتيجەسٸندە توتاليتارلىق ساناعا يە توپتاردىڭ ٶزدەرٸنە ادام قوسىپ الىپ جيناۋىنا ٶزٸمٸز جول اشىپ بەرگەنٸمٸز جوق پا? ادام قۇقىعى مەن بوستاندىققا, حاق پەن ەدٸلدٸككە, ساليقالى ساياسات پەن بٸرلٸككە ٷندەيتٸن سانانى قالىپتاستىرا الماعاندىعىمىزدان, بوس جٷرٸپ قۇر قييالعا بەرٸلگەن كٸسٸلەردٸڭ, ەسٸرەسە جاستاردىڭ قوعامنان كٷدەر ٷزۋٸنە جەنە باسقا دا ٸزدەنٸستەرگە بەت بۇرۋىنا سەبەپشٸ بولعان جوقپىز با?
پاريجدە ورىن العان سوڭعى قاندى شابۋىل, بٸزدەرگە دٸنمەن قاتىسى بار سيياقتى ەتٸپ كٶرسەتٸلگەن لاڭكەستٸكتەن كٷللٸ مۇسىلمان قاۋىمى باس تارتىپ, ايىپتاۋ كەرەك ەكەندٸگٸن تاعى بٸر مەرتە ەسكە سالدى. الايدا لاڭكەستٸك بەلەڭ العان وسى بٸر كٷردەلٸ كەزەڭدە تەك قانا ايىپتاۋ نە لاعىنەت ايتۋ جەتكٸلٸكسٸز. مۇسىلمان ەلدەرٸندە لاڭكەستەردٸڭ ٶز توپتارىنا ادام جيناۋىنا قارسى مەملەكەتتٸك ورگاندار, دٸني كٶشباسشىلار جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار بٸرلەسٸپ كٷرەسۋ كەرەك. لاڭكەستەردٸڭ شىعۋىنا نە پايدا بولۋىنا جول اشاتىن بارلىق فاكتورلاردى نازارعا الىپ, قوعامدى تۇتاسىنان قامتيتىن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت.
قوعامنىڭ ٸشٸندە بوس, جۇمىسسىز جٷرگەن جاستاردى قاۋٸپتٸ وقيعالارعا ۇرىنباي تۇرعاندا قۇتقارىپ الاتىن, وتباسىنا كەڭەس بەرەتٸن جەنە باسقا دا قىزمەتتەر ارقىلى قولداۋ كٶرسەتەتٸن نەگٸزگٸ ٸس-شارالاردى قولعا العانىمىز جٶن. مەملەكەتتٸك ورگاندار لاڭكەستٸككە قارسى كٷرەس جٷرگٸزگەندە زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸمەن, حالىقپەن بٸرلەسٸپ, قاجەتتٸ اقپاراتتارمەن بٶلٸسكەنٸ ابزال. سوندىقتان دا جاستارعا ٶز وي-پٸكٸرلەرٸن دەموكراتييالىق جولدارمەن اشىق ايتا بٸلۋدٸ ٷيرەتۋگە زەرۋمٸز. مەكتەپ باعدارلاماسىنا دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ ەنۋٸ بولاشاق ۇرپاقتىڭ سانالى تٷردە ٶسۋٸنە ىقپال ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
ادامزات تاريحىندا مۇنداي تراگەدييالىق وقيعالاردان كەيٸن قوعامدىق تولقۋلاردىڭ بولعانى راس. مۇسىلمانعا قارسى, دٸنگە قارسى ۇران تاستاۋدىڭ پايدادان گٶرٸ زييان بولارى انىق. باتىس پەن شىعىستى جايلاعان يٸسٸ مۇسىلمان جۇرت بەيبٸت جەنە تىنىش ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەدٸ. جاعدايدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, مۇسىلمان جۇرتشىلىعى مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن ەتەنە تىعىز بايلانىس قۇرىپ, دٸندار ازاماتتاردىڭ قوعامعا سٸڭٸسٸپ كەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ساليقالى ساياساتتىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسۋ كەرەك.
وسى سەبەپتەن يسلامنىڭ ٶكٸلدەرٸ رەتٸندە «دٸندٸ قالاي تٷسٸنٸپ جٷرمٸز, مۇسىلماندىقتى قالاي ورىنداپ جٷرمٸز?» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەپ, ۋاقىتتىڭ تالابىنا قاراپ, ٶز-ٶزٸمٸزدٸ قايتادان ەسەپكە تارتۋىمىز قاجەت. بۇل - يسلامدىق دەستٷردەن الىستاۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە بولاشاقتا جولىعۋىمىز ىقتيمال قاۋٸپ-قاتەرلەردٸڭ الدىن الىپ, كەم-كەتٸگٸمٸزدٸ تولىقتىرىپ, ۇلى ۇستازدار مەن ساڭلاق ساحابالارىمىزدىڭ ۇستانعان قۇران جەنە سٷننەت قاعيداتىنىڭ رۋحىنا سەيكەس ٶمٸر سٷرۋ.
دٸني دەرەككٶزدەردٸڭ كونتەكستٸنەن اجىراتىلىپ, باسقا ماقسات-مٷددەگە قىزمەت ەتەتٸن تالداۋلارىن شەتتەتٸپ, جويۋ كەرەك. يسلام ويشىلدارى مەن عالىمدارى جەنە زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ دٸني دەرەكتەردٸ تۇتاسىنان ساراپتاپ, تالداۋعا كٶپشٸلٸكتٸ ىنتالاندىرعانى ابزال. ٶتكەن عاسىرلارداعى ساياسي جەنە دٸني كٶزقاراستاردىڭ شيەلەنٸسكەن, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا قاقتىعىستارعا ۇلاسقان سۇراپىل كەزەڭدەردە قابىلدانعان شەشٸمدەر مەن بەرٸلگەن ٷكٸمدەردٸ قايتادان ساراپقا سالعان لەزٸم. ٶيتكەنٸ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارعا سەنۋ جەنە كەيبٸر سەنٸمدەرگە يە بولۋ دوگماتيزمگە جاتپايدى. مۇسىلماندارعا بٸر كەزدەردە رەنەسسانستىق كەزەڭ جاساتقان وي بوستاندىعىن دٸننٸڭ ٶزەگٸنەن اجىراماي, قايتادان جانداندىرۋعا مٷمكٸندٸك بار. زورلىق پەن زومبىلىققا جٷگٸنگەن راديكاليزم مەن تەرروريزمگە قارسى تەك قانا وسىنداي جاعدايدا كٷرەسۋگە بولادى.
سوندىقتان مەسەلەنٸ انىقتاعان جٶن: شىنتۋايتىندا, بٷگٸنگٸ كەلەڭسٸز وقيعالار ٶركەنيەتتەردٸڭ قاقتىعىسىن كٶرسەتٸپ وتىرعان جوق. بۇل - ادامزات ٶركەنيەتٸ مەن مەدەنيەتسٸزدٸك اراسىنداعى, ۆارۆارلىق ەرەكەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىس.
سوڭعى قاندى وقيعالاردان كەيٸن, ٶكٸنٸشكە وراي, كەيبٸر جەرلەردە «ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسى» تۋرالى قايتادان سٶز قوزعالا باستادى. بۇل تەورييانى العاشقى ۇسىنعاندار سەۋەگەيلٸكپەن ايتتى ما ەكەن, نەمەسە قاقتىعىستاردان قۇتىلۋدىڭ جولى بولادى دەپ ٷمٸتتەندٸ ما ەكەن, ونىسىن بٸلمەيمٸن. الايدا «ٶركەنيەتتەر اراسىندا قاقتىعىس بار» دەسەك, لاڭكەستٸك ۇيىمداردى رۋحتاندىراتىن بولامىز, ياكي جەگەن تاماعىنا مايلى جٸلٸك قوسىپ بەرەتٸندەي بولامىز. سوندىقتان مەسەلەنٸ انىقتاعان جٶن: شىنتۋايتىندا, بٷگٸنگٸ كەلەڭسٸز وقيعالار ٶركەنيەتتەردٸڭ قاقتىعىسىن كٶرسەتٸپ وتىرعان جوق. بۇل - ادامزات ٶركەنيەتٸ مەن مەدەنيەتسٸزدٸك اراسىنداعى, ۆارۆارلىق ەرەكەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىس.
مۇسىلمان قاۋىمى رەتٸندە قيىن جاعدايلارعا دۋشار بولساق تا, بٸزدٸڭ باستى جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸز — كٷرمەۋٸ كٷردەلٸ مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تاۋىپ, سول شەشٸمنٸڭ بٶلشەگٸنە اينالۋ. يٸسٸ مۇسىلمان جۇرتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى قورعالىپ, ساقتالۋىنا, سەنٸم-نانىمىنا قاراماستان ەلەم جۇرتشىلىعىنىڭ بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋٸنە ٷلەس قوسقىمىز كەلسە, ساياسي, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە دٸني تۇرعىدان تەرروريزمگە ٷڭٸلۋٸمٸز شارت. شامامىز كەلگەنشە, قوعامنىڭ ەڭ ٷلگٸلٸ ازاماتتارى رەتٸندە جاستاردى تۋرا جولعا ٷندەپ, دٸني دەرەككٶزدەردٸڭ راديكالدى تالداۋلارىنان باس تارتىپ, مۇنداي تالداۋلاردىڭ جاستارعا زييان تيگٸزەتٸندٸگٸن ٷنەمٸ ەستە ساقتاپ جەنە ەسكە سالىپ وتىرعان ابزال. دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى جاستايىنان, مەكتەپ قابىرعاسىنان ٷيرەتٸپ, لاڭكەستٸككە جەنە لاڭكەستٸككە باستايتىن توتاليتارلىق يدەولوگيياعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋٸمٸز قاجەت.
فەتحۋللاھ گٷلەن, ويشىل
«موند» گازەتٸ (فرانتسييا) 17.12.2015
اۋدارعان نۇرگٷل جامبىلقىزى
