قازٸرگٸ جاھاندىق تۋربۋلەنتتٸلٸك پەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تۇراقسىزدىعى جاعدايىندا ەكٸجاقتى جەنە كٶپجاقتى ديپلوماتييالىق بايلانىستاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ورتالىق ازييادا شەشۋشٸ رٶل اتقاراتىن قازاقستان پارسى شىعاناعىنداعى مەملەكەتتەرمەن بەلسەندٸ سەرٸكتەستٸك ورناتۋدا, ونىڭ ٸشٸندە ايماقتاعى ەكونوميكالىق دامىعان جەنە ستراتەگييالىق ماڭىزدى مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ قاتار ەرەكشە ورىن الادى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن قاتار ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە ارتىپ كەلە جاتقان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر, مۇنى جوعارى دەڭگەيدەگٸ تۇراقتى ساپارلار مەن ساۋدا, ينۆەستيتسييا, ەنەرگەتيكا جەنە تۋريزم سيياقتى تٷرلٸ سالالارداعى نەگٸزگٸ كەلٸسٸمدەر دەلەلدەيدٸ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى 6-7 جەلتوقساندا قاتارعا رەسمي ساپارى ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋدىڭ ەرەكشە سيمۆولى بولدى. ساپاردىڭ ەكٸ كٷندٸك باعدارلاماسىنا قاتارداعى نەگٸزگٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق قايراتكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر جەنە حالىقارالىق ساياساتتىڭ, قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋعا ارنالعان جەتەكشٸ جاھاندىق الاڭداردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالاتىن بەدەلدٸ حالىقارالىق فورۋم – دوحا فورۋمىنا قاتىسۋ كٸردٸ. بۇل ساپار قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ قانا قويماي, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ٶزارا ٸس-قيمىلدى كەڭەيتۋ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشتى.
قازاقستان مەن قاتار ىنتىماقتاستىعىنىڭ ۇزاق تاريحى بار, ول ينۆەستيتسييالىق جوبالارعا ٶزارا قىزىعۋشىلىق پەن حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى بٸرلەسكەن جۇمىستارعا نەگٸزدەلگەن. بۇۇ جەنە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سيياقتى پلاتفورمالارعا قاتىسۋ ارقىلى ەكٸ ەل دە ەلەمدٸك ارەنادا ٶز ۇستانىمدارىن نىعايتتى. ەكونوميكالىق ديپلوماتيياعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى: اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار سيياقتى قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ سەكتورلارىنا قاتار ينۆەستيتسييالارى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ٷشٸن ماڭىزدى ىنتالاندىرۋعا اينالدى. ٶز كەزەگٸندە قازاقستان قاتارعا «جاسىل ەكونوميكا» باستاماسى جەنە ٶڭٸرلٸك كٶلٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم اياسىنداعى جوبالارعا قاتىسۋدىڭ تيٸمدٸ مٷمكٸندٸكتەرٸن ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ 2024 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. دوحا فورۋمى ەلەمدٸك ساياسات, حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە تۇراقتى دامۋ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋعا ارنالعان ەڭ ٸرٸ جەنە ەڭ بەدەلدٸ جاھاندىق الاڭداردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ بۇل شاراعا قاتىسۋى ونىڭ حالىقارالىق ٷدەرٸستەرگە بەلسەندٸ قاتىسۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶزٸنٸڭ كٷن تەرتٸبٸن ەلەمدٸك قوعامداستىققا تانىستىرۋ مٷمكٸندٸگٸ بولدى. فورۋمعا قاتىسۋ قازاقستانعا جاھاندىق ساياساتتىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى رەتٸندەگٸ ۇستانىمىن نىعايتۋعا جەنە جاھاندىق مەسەلەلەردٸ شەشۋدەگٸ رٶلٸن جارييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. زاماناۋي سىن-قاتەرلەر – گەوساياسي شيەلەنٸس, ەكونوميكالىق داعدارىس جەنە كليماتتىق قاۋٸپ-قاتەر جاعدايىندا مۇنداي باستامالار قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ.
بۇل ماقالا قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستاردى, ولاردىڭ تاريحي ەۆوليۋتسيياسىن جەنە ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ەگجەي-تەگجەيلٸ كٶرسەتۋگە باعىتتالعان. ماقالادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساپارى جان-جاقتى تالدانىپ, ساپاردىڭ نەگٸزگٸ نەتيجەلەرٸ مەن جەتٸستٸكتەرٸ, سونداي-اق ونىڭ ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستار ٷشٸن ماڭىزى باياندالادى. قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋىنا, بۇل شارانىڭ قازاقستان ٷشٸن ماڭىزىنا جەنە جاھاندىق ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ٷدەرٸستەردەگٸ فورۋمنىڭ رٶلٸنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ساراپتامالىق تالداۋ قازاقستان ٷشٸن قانداي مٷمكٸندٸكتەر اشىلىپ جاتقانىن جەنە جاڭا كەلٸسٸمدەر نەگٸزٸندە قانداي پەرسپەكتيۆالار تۋىنداۋى مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
دوحا فورۋمى اياسىندا قازاقستان مەن قاتار تۋرالى ايتۋ ٶزەكتٸ جەنە قاجەت, ٶيتكەنٸ بۇل كەزەكتٸ ساپار نەمەسە حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋ ەمەس. بۇل قازاقستاننىڭ گەوساياسي ىقپالىن نىعايتۋ جەنە ونىڭ ەكونوميكالىق ديپلوماتيياسىن كەڭەيتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. قازاقستان ايماقتىق كٶشباسشى رەتٸندە عانا ەمەس, جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك ارحيتەكتۋراسىن ٶزگەرتۋ جەنە تۇراقتى دامۋ جاعدايىندا جاھاندىق شەشٸمدەردٸ ۇسىنۋعا دايىن ەل رەتٸندە دە ٶز ۇستانىمىن نىعايتىپ كەلەدٸ.
1. قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ جەنە نىعايتۋ
قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ساياسي, ەكونوميكالىق, ەسكەري جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالاردى قامتيتىن تۇراقتى جەنە كٶپ دەڭگەيلٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. 1993 جىلعى 1 شٸلدەدە ورناتىلعان ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستار ۋاقىت ٶتە كەلە ايتارلىقتاي تەرەڭدەپ, جاڭا سەرپٸن العان ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ نەگٸزٸ بولدى. ەكٸ ەلدٸڭ ەلشٸلٸكتەرٸنٸڭ استانالاردا – 2007 جىلى دوحادا جەنە 2008 جىلى استانادا پايدا بولۋى ديالوگتى نىعايتۋ جەنە ەكٸجاقتى بايلانىستاردى ينستيتۋتسيونالدىق دامىتۋ جولىنداعى باستى قادام بولدى.
1.1.ساياسي ىنتىماقتاستىق: سەنٸمنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸ مەن تۇراقتى بايلانىستار
قازاقستان-قاتار قارىم-قاتىناستارى جوعارى دەڭگەيدەگٸ بەلسەندٸ بايلانىستارمەن سيپاتتالادى, بۇل ولاردىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتەدٸ. ساياسي ديالوگتىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرٸ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تۇراقتى ساپارلارى بولدى. مەسەلەن, 2024 جىلعى اقپاندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قاتارعا مەملەكەتتٸك ساپارمەن باردى, ال 2023 جىلعى ماۋسىمدا قاتار ەمٸرٸ شەيح تاميم بەن حاماد ەل-تاني قازاقستانعا كەلدٸ. بۇل كەزدەسۋلەر بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسييالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى.
2022 جىلى قاتار ەمٸرٸنە قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتٸك ناگراداسى – «التىن قىران» وردەنٸنٸڭ بەرٸلۋٸ ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدىڭ سيمۆولى بولدى. بۇل قاتاردىڭ ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قوسقان ايرىقشا ٷلەسٸن مويىنداۋىن جەنە ونىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەس بولۋعا دايىندىعىن كٶرسەتەدٸ.
ساياسي بايلانىستار شەنەۋنٸكتەردٸڭ تەلەفون ارقىلى سٶيلەسۋلەرٸ مەن ٶزارا ساپارلارى ارقىلى نىعايىپ وتىر. 2023 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت توقاەۆ قاتار ەمٸرٸمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەستٸ, ونىڭ بارىسىندا ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق بايلانىستاردى ودان ەرٸ نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. مۇنداي تۇراقتى ديالوگتار سەرپٸندٸ ساياسي ٶزارا ٸس-قيمىلدى, كەلٸسٸمدەردٸڭ دەر كەزٸندە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸ جەنە بٸرلەسكەن باستامالاردى قولداۋدى كٶرسەتەدٸ.
1.2.ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق
قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلۋدە. سوڭعى جىلدارى ٶزارا ينۆەستيتسييالىق اعىنداردى نىعايتىپ, ەكٸ ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن بٸرنەشە ستراتەگييالىق ماڭىزدى كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلدى.
2024 جىلى قازاقستان مەن قاتار اراسىندا جالپى قۇنى 20 ميلليارد دوللار بولاتىن اۋقىمدى ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋدى كٶزدەيتٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك تۋرالى كەلٸسٸم جاسالدى. مىسالى, قاتار «Power International Holding» جوباسى اياسىندا قاشاعان كەن ورنىندا گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىنا جەنە قازاقستاننىڭ گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, سونىڭ ٸشٸندە «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسييا سالدى.
تيٸمدٸ ينۆەستيتسييالىق قىزمەتتٸڭ مىسالى رەتٸندە قاتارلىق Power International Holding كومپانيياسىنىڭ قازاقستاندىق تەلەكوممۋنيكاتسييا كومپانييالارىنىڭ اكتيۆتەرٸن ساتىپ الۋ جوباسىن كەلتٸرۋگە بولادى. «قازاقتەلەكوم» اق-مەن سەرٸكتەستٸك اياسىندا Tele2 جەنە Altel ساتىپ الۋ قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيياسىنىڭ جەنە ونىڭ تەلەكوممۋنيكاتسييالىق ەلەۋەتٸنٸڭ كەڭەيۋٸنٸڭ سيمۆولىنا اينالدى.
بٸر قىزىعى, قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كٶلەمٸ جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. 2022 جىلى ول 6,6 ميلليون دوللاردى قۇراسا, 2023 جىلى قازاقستاننىڭ ەكسپورتى ازىق-تٷلٸك, توقىما جەنە مينەرالدى رەسۋرستاردى قامتيدى, ال قاتار ٶنەركەسٸپ تاۋارلارى مەن جوعارى تەحنولوگييالىق ٶنٸمدەر يمپورتتالادى. جاڭا لوگيستيكالىق باعىتتاردى اشقان جەنە تۋريستٸك اعىنداردىڭ ٶسۋٸن ىنتالاندىرعان تٸكەلەي ەۋە قاتىناسى جٷيەسٸن دامىتۋ تۋرالى كەلٸسٸم ماڭىزدى جەتٸستٸك بولدى.
1.3.ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىق
سوڭعى جىلدارى قاتاردىڭ قازاقستانداعى ينۆەستيتسييالىق بەلسەندٸلٸگٸ ارتتى جەنە بۇل ٷردٸس نىعايا تٷسۋدە. شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قولداۋ جەنە قورعاۋ قاتار كاپيتالىنىڭ تۇراقتى اعىنىنىڭ نەگٸزٸ بولدى. 2024 جىلعا ارنالعان كەلٸسٸم جالپى قۇنى 17,6 ملرد دوللاردى قۇرايتىن بٸرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدى كٶزدەيدٸ, ونىڭ ٸشٸندە:
قازاقستاننىڭ ٸشكٸ قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋ جەنە گاز ەكسپورتىن ۇلعايتۋ ٷشٸن 5,7 ملرد دوللارعا گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ;
ٶڭٸرلەر ٷشٸن گازدىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن جەنە ەلدٸڭ ەكسپورتتىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن اقتٶبە-قوستاناي گاز قۇبىرىن جەنە ەكٸنشٸ بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت جەلٸسٸن سالۋدى قوسا العاندا, گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ (7,7 ملرد دوللار);
قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قۇنى 2,7 ملرد دوللار بولاتىن ەنەرگەتيكالىق جوبالار, سونىڭ ٸشٸندە ەرتٸس ٶزەنٸندە سۋ ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ (قۋاتى 350 مۆت) جەنە قۇراما تسيكلدٸ (1100 مۆت) ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى.
قارجى سەكتورىندا ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىق بەلسەندٸ دامىپ كەلەدٸ. 2024 جىلى قاتاردىڭ Lesha Bank-ٸ Bereke Bank-تٸ ساتىپ الدى, بۇل قازاقستاندىق بانك سەكتورىن نىعايتۋعا ماڭىزدى قادام بولدى. قازاقستاندىق بانكتٸ ساتىپ الۋ تۋرالى مەمٸلە باسقا حالىقارالىق ينۆەستورلار ٷشٸن قازاقستاننىڭ بولاشاعى زور قارجى ورتالىعى رەتٸندەگٸ تارتىمدىلىعى تۋرالى سيگنال بولدى.
1.4.ەسكەري ىنتىماقتاستىق
قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى ەسكەري ىنتىماقتاستىق ەسكەري كادرلاردى بٸرلەسٸپ دايارلاۋ تۋرالى ستراتەگييالىق ماڭىزدى كەلٸسٸمگە قول قويۋ اياسىندا العا جىلجۋدا. بۇل كەلٸسٸم تەجٸريبە الماسۋ, ەسكەري مەديتسينا سالاسىندا كادرلار دايارلاۋ, سونداي-اق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل ٷشٸن جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان.
ەكٸ ەلدٸڭ ەسكەري دەلەگاتسييالارى دوحاداعى DIMDEX سيياقتى قورعانىس ٶنٸمدەرٸنٸڭ حالىقارالىق ٸرٸ كٶرمەلەرٸنە قاتىسۋدا. قول قويىلعان ەسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸم ەسكەري تەحنيكانىڭ ترانزيتٸن جەنە ەكٸ ەلدٸڭ ەسكەري پوليگوندارىن وقۋ-جاتتىعۋلار ٶتكٸزۋ جەنە ەسكەري مامانداردى دايارلاۋ ٷشٸن پايدالانۋدى كٶزدەيدٸ.
1.5.مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق
مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق بٸلٸم, عىلىم جەنە ٶنەردٸ قامتيدى. مىسال رەتٸندە قاتار ۇلتتىق مۋزەيٸندە قازاق تٸلٸندەگٸ اۋديوگيدتٸڭ ٸسكە قوسىلۋىن جەنە قاتارلىق قۇران قاريلارىنىڭ قازاقستانداعى حالىقارالىق جارىستارعا قاتىسۋىن ايتۋعا بولادى. جوعارى بٸلٸم سالاسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ حاماد بەن حاليفا ۋنيۆەرسيتەتٸمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى, بۇل عىلىمي جەنە بٸلٸم الماسۋ جەنە بٸرلەسكەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋگە مٷمكٸندٸكتەر اشتى.
ەلوردانىڭ 20 جىلدىعىنا وراي استانا قالاسىندا شەيح تاميم بەن حاماد ەل تاني اتىنداعى مەكتەپ قۇرىلىسى ماڭىزدى جوبا بولدى. بۇل جوبا گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سيمۆولىنا جەنە ەكٸ ەل اراسىنداعى ەرٸپتەستٸكتٸڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸنە اينالدى.
قورىتىندى, قازاقستان مەن قاتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني سالالارداعى ٶزارا مٷددەلەرگە نەگٸزدەلگەن سەرپٸندٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. 1993 جىلدان بەرٸ ەلدەر ديپلوماتييالىق كومميۋنيكەگە قول قويۋدان ەسكەري ىنتىماقتاستىق پەن جالپى قۇنى 20 ميلليارد دوللاردان اساتىن بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالار تۋرالى كەلٸسٸمدەر جاساسۋعا دەيٸنگٸ ۇزاق جولدان ٶتتٸ.
قارقىندى ەكٸجاقتى بايلانىستار, ٶسٸپ كەلە جاتقان ٶزارا ينۆەستيتسييا جەنە بٸلٸم, مەدەنيەت جەنە سپورت سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق بۇل سەرٸكتەستٸكتٸڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ. قازاقستان مەن قاتار حالىقارالىق ارەنادا ٶز ۇستانىمدارىن نىعايتۋعا عانا ەمەس, تۇراقتى دامۋدىڭ جاھاندىق ٷدەرٸستەرٸنە دە ٷلەس قوسۋعا ۇمتىلۋدا.
ودان ەرٸ ماقالادا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى 6-7 جەلتوقسانداعى قاتارعا رەسمي ساپارى ەگجەي-تەگجەيلٸ تالقىلانادى. بۇل وقيعالار قازاقستان-قاتار قارىم-قاتىناستارى مەن قازاقستاننىڭ جاھاندىق ساياساتقا قاتىسۋى ٷشٸن ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ەگجەي-تەگجەيلٸ تالداناتىن بولادى.
2. قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى: ماڭىزى مەن بولاشاعى
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى 7 جەلتوقسانداعى دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى حالىقارالىق ساياساتتاعى ايتۋلى وقيعاعا اينالدى جەنە قازاقستاننىڭ جاھاندىق ديالوگتىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى رەتٸندەگٸ مەرتەبەسٸن اتاپ ٶتتٸ. 2003 جىلدان بەرٸ ٶتكٸزٸلٸپ كەلە جاتقان دوحا فورۋمى حالىقارالىق ساياساتتىڭ, ەكونوميكانىڭ جەنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋعا ارنالعان ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ الاڭداردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بيىلعى جىلى فورۋم «ديالوگ, ديپلوماتييا جەنە ەرتٷرلٸلٸك» (Diplomacy, Dialogue and Diversity) ۇرانىمەن ٶتتٸ, بۇل ونىڭ كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىن ٸلگەرٸلەتۋدەگٸ ورتالىق رٶلٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
2.1.دوحا فورۋمىنىڭ قازاقستان ٷشٸن ماڭىزى
قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋىن فورمالدىلىق نەمەسە ديپلوماتييالىق قيمىل دەپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل قازاقستاننىڭ سەنٸمدٸ سەرٸكتەس جەنە جاھاندىق ساياساتتىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى رەتٸندەگٸ يميدجٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق قادام. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ٶزٸ اتاپ ٶتكەندەي, «بۇۇ ەمبەباپ ۇيىم رەتٸندە ادامزات ٷشٸن ٶتە قاجەت». ەلباسى بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن رەفورمالاۋ قاجەتتٸگٸن جەنە قازاقستان سيياقتى ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸن ايتا وتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋعا بەلسەندٸ قاتىسۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
سونىمەن قاتار, فورۋمعا قاتىسۋ قازاقستاننىڭ گەوساياساتتىڭ, جاھاندىق ساۋدانىڭ جەنە تۇراقتى دامۋدىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ۇستانىمىن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ۇسىنۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. Newsmaker سۇحباتى اياسىندا پرەزيدەنت CNN جۋرناليسٸ دجۋلييا چاتتەرليدٸڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ, بۇل وقيعانىڭ رەزونانستارىن ارتتىردى. توقاەۆتىڭ «ساۋدا قاقتىعىستارى مەن تاريفتٸك شارالار ەڭ جاقسى شەشٸم ەمەس» دەگەن سٶزدەرٸ قازاقستاننىڭ ەركٸن ساۋدا قاعيداتتارىنا ادالدىعىن جەنە حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاقتىعىستارعا ارالاسپاۋعا ۇمتىلۋىن كٶرسەتەدٸ.
2.2.قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ دوحا فورۋمىنداعى نەگٸزگٸ جولداۋلارى
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە ەرقايسىسى جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸ ٷشٸن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن بٸرنەشە نەگٸزگٸ تاقىرىپتارعا توقتالدى:
1. ەلەمدٸك ساياساتتاعى ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ: پرەزيدەنت قازاقستان سيياقتى ورتا دەرجاۆالاردىڭ, ەسٸرەسە بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندەگٸ داعدارىس كەزٸندە بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ٸلگەرٸلەتۋدە شەشۋشٸ رٶل اتقارا الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل مەلٸمدەمە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ٷدەرٸستەردٸڭ سىندارلى قاتىسۋشىسى مەرتەبەسٸن نىعايتادى.
2. بۇۇ رەفورماسى: پرەزيدەنت ٸرٸ دەرجاۆالار اراسىندا كٶپٸردٸڭ جوقتىعى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ جۇمىسىن توقتاتقانىن ايتتى. توقاەۆ بۇۇ رٶلٸن كٷشەيتۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتٸپ, قازاقستاننىڭ بۇل حالىقارالىق ۇيىمنىڭ رەفورماسىن قولدايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
3. ساۋدا ساياساتى جەنە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق: قاسىم- جومارت توقاەۆ ەلەمدٸك ساۋدادا تاريفتٸك شارالار مەن پروتەكتسيونيستٸك تەسٸلدەردٸ قولدانۋدى ايىپتاپ, ونىڭ ورنىنا ٶزارا تيٸمدٸ ساۋدا بايلانىستارىن نىعايتۋدى ۇسىندى. قازاقستان دسۇ مٷشەسٸ رەتٸندە ينۆەستيتسييالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جەنە شەتەلدٸك ەرٸپتەستەردٸڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسەتٸن حالىقارالىق ساۋدا ستاندارتتارىنا ٶزٸنٸڭ ادالدىعىن كٶرسەتەدٸ.
4. ايماقتىق قاقتىعىستار جەنە سىرتقى ساياسات: پرەزيدەنت قازاقستاندى كەلٸسسٶزدەر مەن پٸكٸرتالاس الاڭى رەتٸندە ۇسىنا وتىرىپ, ۋكراينا مەن تاياۋ شىعىستاعى جاعدايدى رەتتەۋ تاقىرىبىنا توقتالدى. بۇل قازاقستاننىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسيياسىن جەنە حالىقارالىق داعدارىستاردى شەشۋدە دەلدال بولۋعا دايىن ەكەنٸن راستايدى.
2.3.قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋىنىڭ ەكونوميكالىق پايداسى
ساياسي ديالوگتان باسقا, قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى قاتار جەنە باسقا فورۋم قاتىسۋشىلارىمەن ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋعا ىقپال ەتتٸ. بۇل ٷدەرٸستە پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ قاتاردىڭ Power International Holding جەنە Nebras Power ٸرٸ كومپانييالارىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋلەرٸ ەرەكشە رٶل اتقاردى.
2.3.1.Power International حولدينگٸنٸڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ
پرەزيدەنت توقاەۆ مۋاتاز ەل-حاياتپەن جەنە رامەز ەل-حاياتپەن نەگٸزگٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ بارىسى تۋرالى تالقىلادى. قازاقستان مەن Power International حولدينگٸ ستراتەگييالىق سالالاردا – ەنەرگەتيكا جەنە تەلەكوممۋنيكاتسييا سالاسىندا ىنتىماقتاسادى. ەڭ ٸرٸ جوبالاردىڭ بٸرٸ – قاشاعان كەن ورنىندا گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى. توقاەۆتىڭ ٶزٸ بۇل جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتٸپ, «بۇل جوبالار ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسادى» دەدٸ.
تاعى بٸر ماڭىزدى جوبا – بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت گاز قۇبىرىنىڭ ەكٸنشٸ جەلٸسٸنٸڭ, سونداي-اق جاڭا كومپرەسسورلىق ستانتسييا مەن اقتٶبە-قوستاناي گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى. بۇل جوبالار ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جەنە قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, قاتارلىق ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ تەحنولوگييالىق دامۋىنىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىن اشاتىن جاساندى ينتەللەكت جەنە ٶڭٸرارالىق ەلەكتر جەلٸلەرٸ سالاسىنداعى جوبالارعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
2.3.2.Nebras Power ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسىمەن كەزدەسۋ
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى «Nebras Power» كومپانيياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى مۇحاممەد ناسەر ەل-حادجريمەن كەزدەستٸ. نەگٸزگٸ جەتٸستٸكتەردٸڭ بٸرٸ – قۋاتتىلىعى 300 مەگاۆاتت بولاتىن سەمەي سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى كەلٸسٸم. بۇل جوبانىڭ قازاقستاننىڭ جاسىل ەكونوميكاعا ٶتۋٸ ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى زور. مەملەكەت باسشىسى 2030 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرٸمٸندەگٸ جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸن 15 پايىزعا دەيٸن ارتتىرۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. سەمەي سۋ ەلەكتر ستانساسى جوباسى ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتىپ, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى قيىندىقتارعا تٶتەپ بەرۋ قابٸلەتٸن ارتتىرادى.
2.4.قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى نەگە ماڭىزدى?
قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋىنىڭ تەك ديپلوماتييالىق ەمەس, ستراتەگييالىق ەكونوميكالىق ماڭىزى بار. مۇنداي دەڭگەيدەگٸ حالىقارالىق فورۋمدار ۇلتتىق مٷددەلەردٸ حالىقارالىق ارەنادا ٸلگەرٸلەتۋگە بٸرەگەي مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قازاقستان تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى ەلدەر مەن حالىقارالىق كورپوراتسييالار ٷشٸن نەگٸزگٸ سەرٸكتەس رەتٸندەگٸ ۇستانىمىن نىعايتۋعا ۇمتىلۋدا.
ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى: قاتارمەن جاڭا ينۆەستيتسييالىق كەلٸسٸمدەر جاساۋ قازاقستاننىڭ قوماقتى قارجى رەسۋرستارىنا قولجەتٸمدٸلٸگٸن اشادى جەنە ستراتەگييالىق ماڭىزدى سالالاردا – ەنەرگەتيكا, تەلەكوممۋنيكاتسييا جەنە كٶلٸكتە ميللياردتاعان دوللاردى قۇرايتىن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. Power International Holding جەنە Nebras Power كومپانييالارىمەن كەزدەسۋلەر قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق ماقسات رەتٸندە عانا ەمەس, تەحنولوگييالىق يننوۆاتسييالارداعى بەلسەندٸ سەرٸكتەس رەتٸندە دە ەرەكەت ەتۋگە دايىن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ساياسي ماڭىزى: جاھاندىق ساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قازاقستان ٶزٸن كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگ پەن بەيبٸتشٸلٸك باستامالاردىڭ جاقتاۋشىسى رەتٸندە كٶرسەتە وتىرىپ, حالىقارالىق ساياساتتاعى پوزيتسيياسىن نىعايتىپ كەلەدٸ. توقاەۆتىڭ دوحا فورۋمىندا سٶيلەگەن سٶزدەرٸندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن ارتتىراتىن كٶپجاقتىلىق قاعيداتتارىنا جەنە ىمىراعا كەلۋدٸ ٸزدەۋگە دەگەن ۇستانىمى ەرەكشە اتاپ ٶتٸلدٸ.
ەلەۋمەتتانۋشى رەتٸندە, قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى ونىڭ حالىقارالىق يميدجٸن نىعايتۋ جەنە ۇلتتىق مٷددەلەردٸ ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن جاھاندىق ديالوگ الاڭدارىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كٶرسەتەدٸ دەپ ايتا الامىن. فورۋم قازاقستانعا قاتار جەنە حالىقارالىق كورپوراتسييالارمەن بايلانىستاردى نىعايتۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار نەگٸزگٸ جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قاتىستى ٶز ۇستانىمىن جارييالاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋلەر قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋ باسىمدىقتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن ەنەرگەتيكا, تەلەكوممۋنيكاتسييا جەنە تسيفرلىق تەحنولوگييالار سالاسىندا جاڭا كٶكجيەكتەر اشتى. گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن, سۋ ەلەكتر ستانتسييالارىن جەنە جاڭا ەلەكتر جەلٸلەرٸن سالۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەر قازاقستاندى ەكونوميكالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸككە جەتەلەيدٸ.
كەڭٸرەك كونتەكستتە قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى ونىڭ «ورتا دەرجاۆا» – جاھاندىق ساياساتتا بەلسەندٸ رٶل اتقارۋعا جەنە بەيبٸتشٸلٸك باستامالارىن ٸلگەرٸلەتۋگە ۇمتىلاتىن ەل مەرتەبەسٸن نىعايتادى. توقاەۆتىڭ بۇۇ رەفورماسى جەنە بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋداعى ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ تۋرالى سٶزٸ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى ىقپالدى ويىنشى بولۋ امبيتسيياسىن راستايدى.
وسىلايشا, قازاقستاننىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى ايماقتاعى پوزيتسيياسىن نىعايتىپ قانا قويماي, ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق ەلەمنٸڭ بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندٸ قاتىسۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
3. دوحا فورۋمى: ماقساتتارى, مٸندەتتەرٸ, فۋنكتسييالارى جەنە ونىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى رٶلٸ
دوحا فورۋمى – 2000 جىلى قاتار ەمٸرٸ شەيح تاميم بەن حاماد ەل تانيدٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جاھاندىق ديالوگ الاڭى. فورۋمنىڭ باستى ماقساتى – قازٸرگٸ زاماننىڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋعا باستاماشىلىق ەتۋ جەنە ولاردى ەڭسەرۋدٸڭ بٸرلەسكەن شەشٸمدەرٸن ەزٸرلەۋ. فورۋم جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, تسيفرلاندىرۋ جەنە كيبەرقاۋٸپتەر مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋ ٷشٸن ساياساتكەرلەردٸ, عالىمداردى, بيزنەسمەندەردٸ جەنە ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸن بٸرٸكتٸرەدٸ. 2024 جىلعى ۇرانى – «ديالوگ, ديپلوماتييا جەنە ەرتٷرلٸلٸك» ٸس-شارانىڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارىن كٶرسەتەدٸ: ديپلوماتييالىق ىنتىماقتاستىق, اشىق ديالوگ جەنە ەرتٷرلٸ ەلدەر مەن ايماقتاردىڭ پٸكٸرلەرٸن ەسەپكە الۋ.
دوحا فورۋمى بٸرنەشە ستراتەگييالىق فۋنكتسييالاردى ورىندايدى. بٸرٸنشٸدەن, ول ەلدەرگە جاھاندىق مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا جەنە شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن كٶپجاقتى ديپلوماتييانى قولدايدى. ەكٸنشٸدەن, فورۋم بۇۇ مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ سيياقتى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ الاڭى قىزمەتٸن اتقارادى. ٷشٸنشٸدەن, فورۋم جاسىل ەكونوميكانى قولداۋ جەنە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن جٷزەگە اسىرۋ ارقىلى تۇراقتى دامۋعا ىقپال ەتەدٸ. تٶرتٸنشٸدەن, فورۋم تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن جاساندى ينتەللەكتتٸ رەتتەۋ مەسەلەلەرٸنە نازار اۋدارادى. سوڭىندا, دوحا فورۋمى گۋمانيتارلىق باستامالارمەن الماسۋعا, سونىڭ ٸشٸندە ادام قۇقىقتارىن قولداۋعا جەنە گازا سەكتورى سيياقتى قاقتىعىس ايماقتارىندا گۋمانيتارلىق كٶمەك كٶرسەتۋگە ىقپال ەتەدٸ.
دوحا فورۋمى جاھاندىق تۇراقسىزدىق پەن ەلەمدٸك تەرتٸپتەگٸ ٶزگەرٸستەر جاعدايىندا ٶتە ٶزەكتٸ. ول جاھاندىق وڭتٷستٸكتەگٸ ەلدەرگە جاھاندىق شەشٸمدەر قابىلداۋعا بەلسەندٸ قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرۋ ارقىلى بٸرپوليارلىق ەلەمنەن كٶپپوليارلى ەلەمگە ٶتۋدٸ جەڭٸلدەتەدٸ. فورۋم ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيٸ ەرتٷرلٸ ەلدەر اراسىنداعى تەڭدٸكتٸ ارتتىراتىن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ مەن برەتتون-ۆۋدس جٷيەسٸن رەفورمالاۋ ارقىلى كٶپجاقتىلىقتى نىعايتادى. انتونيو گۋتەرريش «ەسكٸرگەن حالىقارالىق ينستيتۋتتار ۋاقىت تٸزبەگٸندە قالىپ قويعانىن» جەنە ولاردى جاڭارتۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى تۇرعىدا فورۋم جاھاندىق باسقارۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن ٸزدەۋ الاڭىنا اينالادى.
دوحا فورۋمى قاتاردىڭ جاھاندىق دەلدال جەنە بەيبٸتشٸلٸك باستامالارىنا قاتىسۋشى مەرتەبەسٸن نىعايتا وتىرىپ, ەلەمدٸك ساياساتتا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. قاتار تاياۋ شىعىس پەن گازا سەكتورىنداعى قاقتىعىستارعا دەلدالدىق جاساۋ ارقىلى بٸتٸمگەرشٸلٸك ديپلوماتيياسىن العا جىلجىتادى. فورۋم سونداي-اق قازاقستان سيياقتى ەلدەرگە ەلەمدٸك ارەنادا ٶز مٷددەلەرٸن بٸلدٸرۋگە جەنە جاھاندىق باسقارۋ رەفورمالارىنا قاتىسۋعا كٶمەكتەسەدٸ. كليمات پەن تسيفرلىق قيىندىقتاردى تالقىلاۋعا كٶمەكتەسە وتىرىپ, فورۋم جاساندى ينتەللەكت پەن تۇراقتى دامۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. وسىلايشا, دوحا فورۋمى جاھاندىق ساياسات پەن تۇراقتى دامۋدىڭ بولاشاعىنا ەسەر ەتە الاتىن شەشٸمدەردٸ تالقىلاۋ مەن ەزٸرلەۋدٸڭ ماڭىزدى قۇرالىنا اينالادى.
قورىتىندى
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2024 جىلعى 6-7 جەلتوقسانداعى قاتارعا ساپارى ەكٸ ەل اراسىنداعى ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن راستادى. قازاقستان مەن قاتار ەنەرگەتيكا, ينۆەستيتسييا, ساۋدا, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جەنە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق سيياقتى نەگٸزگٸ سالالارداعى قارىم-قاتىناستاردى تابىستى دامىتۋدا. ٷنەمٸ ٶتەتٸن سامميت كەزدەسۋلەرٸ مەن ستراتەگييالىق جوبالاردى بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرۋ ەكٸ ەل اراسىنداعى ەرٸپتەستٸكتٸڭ ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدى نەتيجەسٸ قاتاردىڭ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جەنە كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنا كٶپ ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا سالۋى بولدى, بۇل ەلدٸڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ٶسۋٸنە ىقپال ەتەدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دوحاعا ەكٸ كٷندٸك ساپارى قازاقستان-قاتار قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋداعى ماڭىزدى سەت بولدى. Power International Holding جەنە Nebras Power جەتەكشٸلەرٸمەن كەزدەسۋلەر ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى نەتيجەلەرٸن كٶرسەتتٸ, سونىڭ ٸشٸندە گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارى مەن ەلەكتر ستانتسييالارىن سالۋ جوبالارى. بۇل باستامالار قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىن تەحنولوگييالىق جاڭعىرتۋعا نەگٸز جاسايدى. قاتار ەمٸرٸ شەيح تاميم بەن حاماد ەل-تانيمەن كەزدەسۋ ەكٸ ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق سيپاتىن راستادى. بٸرلەسكەن جوبالاردى ساپالى ەرٸ ۋاقتىلى جٷزەگە اسىرۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلدى, بۇل ەكٸ تاراپتىڭ بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋدەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن ىنتالىلىعىن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يميدجٸن نىعايتۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن رەفورمالاۋ, ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ جەنە جاھاندىق باسقارۋ ارحيتەكتۋراسىن ٶزگەرتۋ بويىنشا ۇجىمدىق شارالاردىڭ ماڭىزدىلىعى بويىنشا نەگٸزگٸ ۇستانىمدارىن ايتتى. ونىڭ تاريفتٸك كەدەرگٸلەردٸ توقتاتۋعا جەنە ەدٸل جاھاندىق ساۋدانى قولداۋعا شاقىرۋى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ رەزونانس تۋدىردى. دوحا فورۋمى قازاقستان ٶز رٶلٸن جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸنە ىقپال ەتۋگە قابٸلەتتٸ «ورتا دەرجاۆا» رەتٸندە جارييالاي الاتىن الاڭعا اينالدى. CNN جۋرناليستٸمەن Newsmaker Interview پانەلٸنە قاتىسۋ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ, ونىڭ كٶپجاقتىلىق پەن ديپلوماتيياعا ادالدىعىن كٶرسەتتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتارعا ساپارى جەنە ونىڭ دوحا فورۋمىنا قاتىسۋى قازاقستان-قاتار قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋعا جەنە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇستانىمىن نىعايتۋعا ۇزاق مەرزٸمدٸ سالدارلارعا يە. قاتارمەن ىنتىماقتاستىق ەسٸرەسە ەنەرگەتيكا, تسيفرلىق تەحنولوگييا جەنە تەلەكوممۋنيكاتسييا سالالارىندا ەكونوميكالىق ٶسۋدٸڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن اشادى. دوحا فورۋمىنا قاتىسۋ قازاقستانعا حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ جەنە تۇراقتى دامۋدى ٸلگەرٸلەتۋ بويىنشا باستامالاردى العا تارتا وتىرىپ, جاھاندىق كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىرۋعا بەلسەندٸ ىقپال ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل ٸس-شارالار قاتارمەن ەرٸپتەستٸكتٸڭ ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاھاندىق ديالوگتىڭ جاۋاپتى جەنە سىندارلى قاتىسۋشىسى رەتٸندە قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى رٶلٸنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
