بۇل ٶلكە الاشتىڭ تالاي جىر – شەجٸرەسٸنە ارقاۋ بولعان. قاي دەۋٸردٸ الساڭ دا, بۇل ٶلكە قول باستاعان باتىرلارىمەن, سٶز باستاعان شەشەندەرٸمەن, قاسيەت قونعان ەۋليەلەرٸمەن, سۋىرىپ-سالما اقىن-جىراۋلارىمەن داڭقتى. ال سۋىنىڭ بەتٸ كٶپٸرشٸكتەنٸپ جاتاتىن سابىندى كٶلگە اڭىز بويىنشا بايان سۇلۋ سابىنىن تٷسٸرٸپ العان دەسەدٸ.
بۇل ٶلكە – باياناۋىل. بۇل اراعا ساياحاتتاپ كەلەتٸن شەتەلدٸكتەر باياناۋىلدى «ەرتەگٸلەر ەلٸ» دەپ اتايدى. تەگٸن ەمەس. تاستارىنا قاراڭىزدارشى. تابيعاتتىڭ ٶزٸ تٸل بٸتٸرگەن ولارعا. تابيعاتتىڭ قۇدٸرەتٸمەن قاشالعان.
يە, سەنبەسسٸز. كٶزٸڭٸزبەن كٶرۋٸڭٸز كەرەك ول ٷشٸن.
«كەمپٸرتاس», «كەپتەر», «تٷپليتاس», «ۇلىعان بٶرٸ», «گرۋزين», «پۋشكين پروفيلٸ», «تانك», «ەر-توقىم», «ۇلۋ», «مايمىل». بۇل تاستاردى كٶرگەن شەتەلدٸكتەر تاڭ-تاماشا بولعان عوي. بٸز بٸرسىپىراسىن عانا جازدىق. ەسٸمٸزدە قالعانى وسى. بۇلاردان باسقا دا مىڭدا بٸر بەينە بار باياناۋىلدا...
مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, قانىش سەتپاەۆ, شەكەن ايمانوۆ سىندى قازاقتىڭ كٶگٸنە كٷن بولىپ, ٶرمەلەگەن دارا تۇلعالار وسى باياناۋىلدىڭ توپىراعىندا ٶمٸرگە كەلدٸ.
بٸراق بٸز ەلٸ دە بولسا, باياناۋىلدى جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە بٸلمەيمٸز. ونىڭ تاريحىنا قانىق ەمەسپٸز. ونىڭ تابيعاتىمەن تانىس ەمەسپٸز. وتاندىق دەڭگەيدەگٸسٸ ٶز الدىنا, ونىڭ ەلەمدٸك تۋريزمنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الار ەلۋەتٸ بار, نەگٸزٸندە. تەك جارناماسى از. ناسيحاتى جوقتىڭ قاسى.
ايتالىق, سٸز ەڭ سيرەك كەزدەسەتٸن ەمدٸك شٶپتەر باياناۋىل توپىراعىندا ٶسەتٸنٸن بٸلەسٸز بە? بٸز بٸلگەن جوقپىز, مىسالعا.
باياناۋىلعا ساپارلاپ بارعاندا الدىمەن وسىنداعى ٶلكەتانۋشىلارمەن, «باياناۋىل» ۇلتتىق پاركٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸمەن تٸلدەسكەنبٸز. مىنانى ايتتى.
تالاي دەرتكە داۋا بولاتىن جابىسقاق قاندى قارااعاش جەر ەلەمدە تەك ٷش جەردە عانا كەزدەسەدٸ ەكەن. بٸرٸ – كانادادا, بٸرٸ ەلٸ ادام اياعى باسپاعان كول دەگەن ايدالاداعى ارالدا جەنە باياناۋىلدا. قارا قاندى اعاشتىڭ تاريحى دا تەرەڭدە جاتىر. دينوزاۆرلار دەۋٸرٸنەن باستالادى. كٶردٸڭٸز بە? ەلگٸ اعاش جەر تاڭدايدى ەكەن سوسىن. تازا, سۋلى, نۋلى جەردە عانا ٶسەدٸ. «قىزىل كٸتاپقا» ەنگەن. كەسۋگە, بٸر بۇتاعىن جۇلۋعا رۇقسات جوق. قاسىنا تۇرىپ, سۋرەتكە تٷسكەندە جاپىراقتارىنان, دومالاقتانا بۇيىعىلانا ٶسكەن بويىنا قاراپ, ٶزگە اعاشتاردان ٶزگەشەلٸگٸن دە بايقايسىز.
باياناۋىل ۇلتتىق پاركٸنٸڭ ينسپەكتورلارى التىنبەك قۇرمانوۆ پەن دارييابەك قۇلنييازوۆ ٶلكەنٸڭ تۋريستٸك تارتىمدىلىعىن كەڭٸنەن تارقاتىپ ايتىپ بەردٸ بٸزگە. تىڭدادىق. كٶپ بٸلەدٸ بۇلار. 25 جىل بويى باياناۋىلدىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىن سارالاعان, ەربٸر تاۋ-تاسىمەن تانىس.
«بٸزدٸڭ اۋداندا بۇل سالا (تۋريزمدٸ ايتادى) ەلٸ دە بولسا, العا باسپاي تۇرعانى راس, نەگٸزٸندە. وعان سەبەپ تە جەتكٸلٸكتٸ. دەگەنمەن, قازٸر قولعا الىنىپ جاتقان جوبالار ارقىلى بولاشاقتا ٷلكەن ەلۋەتتٸ تۋريستٸك بازا قۇرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن», – دەيدٸ التىنبەك قۇرمانوۆ.
ايتۋىنشا, وسىدان 15 جىل بۇرىن باياناۋىلدا نەبەرٸ 2 تۋريستٸك مارشرۋت بولعان, قازٸر ولاردىڭ سانى 11-گە جەتٸپ وتىر.
«تۋريستەر دە تاڭدايدى عوي. شەتەلدٸك قوناقتار تىلسىم دٷنيەلەرگە ەۋەس. ولار جيٸ باراتىن ورىننىڭ بٸرٸ – جاسىباي كٶلٸنٸڭ باتىس جاعىنداعى قوڭىرەۋليە ٷڭگٸرٸ. كەيبٸرٸنە جەتۋ قيىن. بەلكٸم, سونىسىمەن قىزىقتى شىعار. بٸراق ۇزاق جول شارشاتادى. ول ٷشٸن تالاپقا ساي كٶلٸك جولدارى, ينفراقۇرىلىمدار بولۋى كەرەك. ٸلگەرٸدە ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, بٸزدە ون بٸر مارشرۋت بار. سونىڭ بٸرٸ – قىزىلتاۋ قورىعى. ونىڭ بٸر جاعىن ەۋليەلٸ قىزىلتاۋ دەسە, ەكٸنشٸ تۇسىن ەۋليەلٸ سارىٶلەڭ قونىسى دەپ اتايدى. سوڭعىسىنان جەتٸ بٸردەي ەۋليە شىققان. سۋى جانعا شيپا «ەۋليەبۇلاق» تا سول جەردە», – دەيدٸ ٶلكەتانۋشى.
ايتپاقشى...
استانادا ەكسپو ٶتٸپ جاتىر قازٸر. جاز ايى. ادام بوي جازعىسى, دەمالعىسى كەلەدٸ. كٷنٸ كەشە وسى كٶرمەنٸڭ تٶراعاسى احمەتجان ەسٸموۆ ەكسپو-عا 2 ميلليونىنشى قوناقتىڭ كەلگەنٸن ايتتى. سٷيٸنشٸ سۇراعانى عوي. بۇلاردىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸكتەر از ەمەس. الىس قۇرلىقتان كەلگەن امەريكالىقتار دا, ٸرگەمٸزدەگٸ قىتايلار دا جٷر. بٸلسەك, رەسەيدەن كەلگەن قوناقتار دا جەتٸپ ارتىلادى. سولاردى نەگە ۇستاپ قالماسقا? كٶرمەنٸ بٸر ارالار, ەكٸ ارالار ودان كەيٸن نە ٸستەيدٸ? ولاردى قازاقستاننىڭ تۋريستٸك ورتالىقتارىمەن نەگە تانىستىرماسقا? ولار جەر ەلەمدە باياناۋىل دەگەن جەرۇيىق بار ەكەنٸن بٸلە مە? ايتالىق, سٸز...
جاسىبايعا باردىڭىز با?
قازاقستانداعى ەڭ تازا كٶلدەردٸڭ بٸرٸ بۇل. تٷبٸ تەگٸس, سۋى تۇششى. سۋى جەر استىنان كەلەدٸ. تەرٸ اۋرۋلارىنا داۋا. باياناۋىلدا بۇدان سىرت سابىندىكٶل جەنە تورايعىر بار. سۇلۋلىعى تامساندىراتىن سۋ ايدىندارىنىڭ اينالاسى قاراعايلى ورماندارعا تولى.
ونىڭ اتىمەن جەنە پايدا بولۋىنا بايلانىستى اڭىزدار كٶپ. سولاردىڭ بٸرٸنە توقتالايىق. XVIII عاسىردا ولجاباي مەن جاسىباي باتىرلار باسقارعان قازاق ساربازدارى باياناۋىل ورماندارىندا جوڭعار قولىن تالقاندايدى. اسۋلاردىڭ بٸرٸندە وسى كٷنگە دەيٸن جاۋ ساداقشىسىنىڭ قولىنان اڭداۋسىزدا مەرت بولعان جاسىبايدىڭ مەيٸتٸ جاتىر. كٶل مەن اسۋ سونىڭ ەسٸمٸمەن اتالادى.
كەلەسٸ اڭىز بىلاي سىر شەرتەدٸ: ٷش اعايىندى ولجاباي, كەنجەباي مەن جاسىباي كٸمنٸڭ كٷشتٸ ەكەنٸن سىناپ كٶرمەك بولىپتى. قازٸر جاسىباي زيراتى تۇرعان ەسكٸ اسۋدان تاس لاقتىرادى. بٸرٸنشٸ كەزەكتٸ ولجاباي الادى. كەنجەباي لاقتىرعان تاس ولجابايدىڭ تاسىنىڭ ٷستٸنە تٷسٸپ, جەرگە باتىرادى, استىنان سۋ شىعىپ, شۇڭعىردى تولتىرا باستايدى. جاسىبايدىڭ تاسى دا وسىلارعا قوسىلىپ, سۋدىڭ اتقىلاپ شىعۋىن جىلدامداتادى, بٸراق تاستىڭ ٷستٸڭگٸ جاعى سۋدىڭ بەتٸندە قالادى, كەيٸن بەتكەيٸنە اعاشتار مەن شٶپتەر ٶسٸپ شىعادى. تۋريستەر بۇل جەردٸ «ماحاببات ارالى» دەپ اتايدى, ال كٶل جاسىباي باتىردىڭ ەسٸمٸمەن اتالادى.
بٸز بٸلسەك, رەسەيدەن كەلەتٸن تۋريستەر قازاقستاننىڭ تاريحي, ەۋليەلٸ ورىندارىنا قاتتى قىزىعادى.
تورايعىردى كٶردٸڭٸز بە?
ەلدٸڭ اۋزىندا جٷرگەن جالعىز جاسىباي عانا بٸر قىزىعى. الايدا, وعان جاقىن جاتقان تاعى بٸر كٶل بار. تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعى جاسىبايدان اسپاسا, كەم تٷسپەيدٸ. تورايعىر كٶلٸ. كٶل جاعىسىنداعى اۋىل. وسى اۋىلدا تاريحي ورىندار بارشىلىق. سەكەن سەيفۋلليننٸڭ «تار جول تايعاق كەشۋٸن» وقىعان بولارسىز. ازاپ ۆاگونىنان قاشىپ, تورايعىردا تۇراتىن ناعاشى جۇرتىن پانالاۋشى ەدٸ عوي. اۋىلدىڭ جانىنداعى جارتاسقا جاسىرىنعان. سول جارتاس قازٸر «سەكەن جار» دەپ اتالادى.
تورايعىر كٶلٸنە جاقىن جەردە ارعى بابالارمىز – ساقتاردان قالعان قورعان بار. عالىمداردىن زەرتتەۋٸنشە, بۇل جەردە ۋاقىت جٷيەلەرٸن زەرتتەيتٸن ورتالىق – وبسەرۆاتورييا بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. وسىندا قويىلعان ەر تاستىڭ ٶزٸندٸك قۇپيياسى بار. سولاردىڭ ورنالاسۋىنا قاراي بابالارىمىز ۋاقىتتى, ايدى ساناعان, جىل مەزگٸلدەرٸنٸڭ قانداي بولاتىنىن بولجاعان ەكەن.
شەتەلدٸك تۋريستەردٸ دە قىزىقتىراتىن وسى – تورايعىر اۋىلى ەكەن. باياناۋىلدىڭ ەڭ بيٸك تاۋى اقبەت ورنالاسقان وسى جەردە. اقبەت قىز سٷيگەنٸنە قوسىلا الماي, بيٸك قۇزدىڭ باسىنان قۇلاپ ٶلگەن دەسەدٸ. شەتەلدٸك تۋريستەردٸ قىزىقتىراتىن دا وسى جالتىراعان, بٸربەتكەي شىڭىلتىر قۇز-جارتاستار, ٷڭگٸرلەر. الدىڭعى بٸر جىلدارى كەلگەنٸمٸزدە جاپ-جالتىر جىلماعاي تاستارعا جابىسىپ, جوعارى قاراي بٸرٸنەن سوڭ, بٸرٸ ٶرمەلەپ بارا جاتقان شەتەلدٸك الپينيستەردٸ كٶرگەنبٸز. ولار دا اقبەت قىزدىڭ اڭىزىنا قۇلاق تٷرٸپ, تاعزىم ەتٸپ, باياناۋىلدىڭ عاجايىپ كەرەمەتٸنە 1027 مەتر بيٸكتٸكتەن تٶمەنگە قاراۋعا قۇمار.
اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەر اقبەتتٸڭ قۇزار باسىنا شىعۋدى ەڭ كٷردەلٸ ەكسترەمالدى جورىقتاردىڭ بٸرٸ دەپ سانايدى.
بٸز بٸلەتٸن مەلٸمەتتەردٸ باياناۋىل ۇلتتى پاركٸنٸڭ ينسپەكتورلارى التىنبەك قۇرمانوۆ پەن دارييابەك قۇلنييازوۆ تاعى بٸر تىڭ دەرەكپەن تولىقتىردى.
«اتاقتى «دوس –مۇقاسان» انسامبلٸ 1967 وسى تورايعىر اۋىلىندا ٶمٸرگە كەلدٸ, پوليتەحتٸڭ ستۋدەنتتەرٸ جازعى سەمەستەردە وسى جەردە قۇرىلىس جۇمىستارىنا قاتىسقان...", – دەيدٸ ولار.
مۇرىنتالدا بۇقار جىراۋ جاتىر...
«ارعى-بەرگٸ تاريحىمىزدى تانىعىسى كەلەتٸن تۋريستەر ٷشٸن مۇرىنتال دەگەن ەلدٸ-مەكەنٸن كٶرۋدٸ ۇسىنار ەدٸم», – دەيدٸ التىنبەك قۇرمانوۆ. بەكەر ايتپايدى.
كەشەگٸ التى الاشقا ەيگٸلٸ قازىبەك بيدٸڭ دٶنەسٸن سالعان سٶرە تاقتاي سوندا ساقتالىپ تۇر ەكەن. ونىڭ ٷستٸنە اتى اڭىزعا اينالعان جاياۋ مۇسانىڭ كەسەنەسٸ دە سول ماڭدا. ال ودان ەرٸ قاراي جٷرە بەرسەك, ٷش جٷزگە اتى مەلٸم بۇقار جىراۋدىڭ كەسەنەسٸ بار.
«سەبي سٷيگٸسٸ كەلگەندەر وسى اراعا كەلەدٸ...»
بۇل ٷڭگٸردٸ «تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ تۋىندىسى» دەيدٸ بٸلەتٸندەر. باياناۋىلداعى اققاراعاي دەگەن تاۋدىڭ ەتەگٸندە ورنالاسقان. كيەلٸ, شاراپاتى تيەر قاسيەتتٸ جەر. شوقان دا, قانىش اعامىز دا, پوتانين دە بۇل جەرگە تەگٸننەن-تەگٸن كەلمەگەن عوي.
«بٸز جاقتىڭ ادامداردى بۇل جەردٸ «ەۋليەتاس» دەپ تە اتايدى. ٷڭگٸردٸڭ ۇزىندىعى - 30 مەتر, ەنٸ - 2,5 مەتر, ال بيٸكتٸگٸ 1,8-2,0 مەتردٸ قۇرايدى. كٸرەبەرٸسٸ كەڭدەۋ كەلەدٸ, ال تٷبٸنە قاراي بٸرتٸندەپ تارىلىپ, تاستاعى جارىقشاقتاردان ەنگەن سۋدان تٷزٸلگەن كٶلشٸكپەن اياقتالادى. دەرتٸنە داۋا ٸزدەپ كەلگەن ادامدار ٷڭگٸر سۋىنىڭ شيپالىق قاسيەتٸ بار ەكەنٸنە ەلدەقاشان كٶز جەتكٸزگەن. سۋى تۇششى ەرٸ كٶپتەگەن اۋرۋعا ەم.
بٷگٸندە قاسيەتتٸ ٷڭگٸر قالىڭ جۇرتقا سايا بولىپ, كيەلٸ ورىنعا اينالعان. ٷڭگٸرگە كٶتەرٸلەتٸن باسپالداقتاردىڭ ۇزىندىعى 110 مەتر, ەربٸر 10-15 مەتر سايىن دەمالۋعا ارنالعان الاڭ بار. بٸلسەم, ٷڭگٸرگە كەلۋشٸلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ – بالا سٷيٸپ, اتا-انا اتانعىسى كەلگەن ەرلٸ-زايىپتىلار. بىلتىر بۇل جەرگە كەلگەن ازاماتتاردىڭ سانى رەكوردىق كٶرسەتكٸشكە جەتتٸ. رەسەي, قىتاي, تٸپتٸ, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸنەن تۋريستەر كەلدٸ», – دەيدٸ التىنبەك قۇرمانوۆ.
تايسييا باياناۋىلدا تۇرادى
پاۆلودارداعى قازاعى بار, ورىسى بار تەك قازاقشا سٶيلەيتٸن بٸر ٶلكە بولسا, ول – باياناۋىل. بۇل جەردٸڭ ورىسى قازاققا اينالىپ كەتكەن. جاتىرقامايسىڭ. جاقىن تارتاسىڭ. ٶيتكەنٸ, سەنٸڭ تٸلٸڭدە سٶيلەيدٸ. باۋىرمال. «قازاقپىن» دەيدٸ ٶزدەرٸن.
باياناۋىلعا جاساعان ساپارىمىزدىڭ بارىسىندا رەسپۋبليكالىق «اباي وقۋلارى» بايقاۋىنىڭ 2009 جىلعى باس جٷلدەگەرٸ, «مەملەكەتتٸك تٸل – مەنٸڭ تٸلٸم», «قازاقشاڭىز قالاي?» بايقاۋلارىنىڭ جەڭٸمپازى تايسييا ستراداەۆامەن جولىقتىق. باياناۋىلدىڭ باۋرايىندا ٶسكەن قازاقى قالىپتى ورىس قىزىنا بٸر كٶرگەندە تاڭعالا قاراعانىمىز راس. تايسييا قازٸر تورايعىر اۋىلىندا تۇرادى.
«اۋىل بولعاندا دا بٸزدٸڭ اۋىل ٶزگەلەردەن ەرەكشە عوي! ەيگٸلٸ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى ٶمٸرگە ەكەلگەن جەر. ال تابيعاتى قانداي! تامىلجىپ تۇر. مەنٸڭ ٶنەرگە, ەدەبيەتكە جاقىن بولۋىما تۋعان جەرٸمنٸڭ تابيعاتى, سۇلتانماحمۇتتىڭ شىعارماشىلىعى ەسەر ەتتٸ دەپ ويلايمىن. اينالىپ كەلگەندە, وسى قوس سەزٸم مەنٸ ەركەلەتٸپ, اينالاعا قىزىقتىرىپ ٶسٸردٸ.
مەن ٷشٸن باياناۋىل, تورايعىر اۋىلى, قازاق جەرٸ, اتامەكەن دەگەن عۇمىرلىق بايلىعىمداي. وسى بٸر كيەلٸ ۇعىمداردى ەش جەرگە, ەش اتاۋلارعا ايىرباستاماس ەدٸم, بٸلسەڭٸز. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى قازاق مەكتەبٸندە وقىعانىمدى ماقتان تۇتامىن. راس, بارلىعى مەندەي بولماۋى مٷمكٸن. كەي كەزدەرٸ وسى ٶزٸمٸزدٸڭ باياناۋىلدىڭ ٶزٸندە ورىسشا شٷلدٸرلەپ جٷرەتٸن قازاقتىڭ بالالارىن, تٸپتٸ, ٷلكەن كٸسٸلەردٸ دە بايقاپ قالامىن. بايقايسىز با, بٸتٷرلٸ, جاراسپايدى ٶزدەرٸنە. سولار تۋعان تٸلدٸڭ, قاسيەتتٸ تۋعان جەردٸڭ قادٸرٸنە جەتپەي جٷرگەندەي كٶرٸنەدٸ», – دەيدٸ تايسييا.
باياناۋىلعا ساياحات مۇنىمەن اياقتالمايدى, ەرينە. ۇلى دالانىڭ ۇلى تاريحىندا بۇل ٶلكەنٸڭ الار ورنى ەرەكشە.
اياۋلىم شايماردان
