Irina Smirnova: «Dekrettik demalys» kezekti eńbek demalysy emes»
– Irina Vladimirovna, Qazaqstan biliginiń genderlik saiasatty tý etip kótergenine ondaǵan jyl bolǵanyn bilemiz, «Qazaqstan Respýblikasynda 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdik strategiiasy» daiyndalyp, osy qujattyń sheńberinde kóptegen is-sharalar júzege asqanyn kózimiz kórdi. Elimizdegi genderlik saiasatty júzege asyrýdyń basy-qasynda júrgen adam retinde aityńyzshy, qazaq qoǵamynda áiel-azamattarǵa degen qurmet qanshalyqty artty?
– Kez kelgen qoǵamda, kez kelgen memlekette áiel-anaǵa degen qurmet bir ǵana strategiialyq qujatpen shektelmeitini anyq. Qazaq qoǵamynda áielderdiń óz orny bar. Ótken tarihqa kóz júgirtetin bolsaq, er-azamattarmen qalyspai qoǵamdyq-saiasi ómirge belsene aralasqan biraz áiel-analardyń atyn ataýǵa bolady. Sol sebepti óz basym genderlik saiasat qazaq qoǵamy úshin jat dúnie dep aita almaimyn.
Qazir zaman ózgerdi. Qazaq áieli ot basy, oshaq qasynan uzap shyqpaidy degen qasań qaǵida kelmeske ketti. Búginde qyz-kelinshekter qalaǵan salasy boiynsha mamandyq alýyna barlyq jaǵdai jasalynǵan. Osy igilikti paidalanyp, ózin damytqan áiel-azamattar elimizdiń damýyna óz úlesin qosyp júr.
Dál qazir Qazaqstanda áiel azamattardyń er-azamattarmen birdei karera jasap, mansabyn joǵarylatýyna barlyq jaǵdai jasalǵan. Bul turǵydan eshqandai másele joq.
Bizdi tolǵandyryp otyrǵan másele basqa. Elimizdegi áiel azamattardyń bári mansap qýyp, qyzmettiń sońynda júrgeni anyq. Kóptegen áielder mamandyǵy boiynsha jumys istep, otbasynyń uiytqysy bolyp, bala tárbieleýde. Memleket osyndai áiel azamattarǵa materialdyq turǵydan qoldaý kórsetý kerek. Qazaq qoǵamy úshin áiel-ana urpaq tárbiesine jaýapty tulǵa bolǵan. Qazir de osy úrdis jalǵasyn tabýdy. Eshteńe ózgergen joq. Sondyqtan sábili bolyp, bala kútimindegi áielderge memleket bar bolǵany bir jyl ǵana járdemaqy tóleidi. Aldaǵy ýaqytta bizder altyn qursaq analarǵa járdemaqy tóleýdi 3 jylǵa deiin sozýǵa kúsh salýymyz kerek. Bir jylda ana balasyn tastap jumysqa shyǵyp kete almaityny belgili.
– Sizdiń oiyńyzsha, sábili bolǵan analarǵa memleket 3 jylǵa deiin járdemaqy tóleýi kerek dep esepteisiz ǵoi?
– Árine, tólenýi kerek. Qazirgi tańda osy máseleni barynsha kóterip, aityp júrmiz. Áiel azamattardyń sábili bolyp, 3 jylǵa dekrettik «demalysqa» shyqqanyn demalyspen shatastyrmaýymyz kerek. Óitkeni úsh jyl boiy balanyń kútimimen ainalysý ońai sharýa emes.
Búginde kóptegen áiel-analar balalary bir jasqa tolǵannan keiin kútýshi jaldap, jumysqa shyǵýǵa tyrysady. Kútýshi jaldaýǵa jaǵdaiy kelmegender jas balasyn enelerine tastap, jumysyn jalǵastyryp júrgenin kórip júrmiz.
Kez kelgen ana bala kútýshisin jaldasa, oǵan aqy tólenedi. Al olar ózderi bala kútimimen ainalyssa, ony tegin jumys retinde qabyldaimyz.
Búginde elimiz adam kapitalyn damytýǵa basa mán berip otyrǵan ǵoi. Adam kapitalynyń bastaý qainarynda bala kútimi men tárbiesi turatynyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Eger áiel-analardyń balalarǵa durys tárbie beretin múmkindigi bolsa, olar qoǵamǵa aqyl-oiy damyǵan sanaly azamat daiyndap beredi.
– Búginde áielderge qatysty zorlyq-zombylyq oqiǵalary jii kezdesip jatatyny jasyryn emes. Osyndai qoǵamǵa jat qylyqtar qalai paida bolady?
– Ras, qazir áielderge qatysty zorlyq-zombylyq áreketteri kezdesip qalady. Bul máselemen memleketimiz kúresip jatyr. Menińshe, kez kelgen osyndai oqiǵanyń astarynda áleýmettik qiynshylyq jatady. Aitalyq, jumys istep, ózi aqsha taýyp júrgen ana sábili bolǵannan keiin, bala baǵyp, kúieýiniń qolyna qarap qalady. Osydan keiin keibir jas analar ózine kúndelikti qajetti kosmetikasy men gigienalyq zattaryn alý úshin kúieýinen aqsha suraýǵa májbúr bolady. Buǵan otbasynyń basqa da shyǵyndary qosylǵannan keiin er-azamattyń tapqan tabysy jetpei, jas otbasy qiyndyqqa tap bolatyny anyq. Osydan keiin turmystyq deńgeidegi urys-kerister paida bolady. Keide munyń sońy eriniń zaiybyna qol kóterip, zorlyq kórsetýimen aiaqtalyp jatatyny janǵa batady.
Eger jas otbasylardyń shańyraǵy ortasyna túspesin, turmystyq deńgeidegi zorlyq-zombylyqtardyń túbirine balta shapqymyz kelse, sábili bolǵan analarǵa balalardyń búldirshinderi 3 jasqa tolǵansha járdemaqy tóleý máselesin sheship berýimiz kerek. Sol kezde otbasynda kezdesetin turmystyq zorlyq-zombylyqtardyń aitarlyqtai tómendeitinine senimdimin.
– Sizdińshe, jas sábii bar analarǵa járdemaqy tólep, bala tárbiesimen alańsyz ainalysýyna jaǵdai jasap, turmystaǵy zorlyq-zombylyqtardy tyiýǵa bola ma?
– Mundai áreket turmystyq zorlyq-zombylyqty túbegeili joq qylady dep kesip aitýǵa bolmas. Biraq zorlyq-zombylyqtyń aitarlyqtai tómendeýine septigin tigizetinine senimdimin. Bala kútimi úshin beriletin járdemaqy qalaly jerde otbasy biýdjeti úshin anaý aitqandai kóp aqsha emes shyǵar. Biraq aýyldy jerde turatyn halyq úshin memlekettiń járdemaqysy otbasy úshin aitarlyqtai qoldaý bolatynyn umytpaýymyz kerek.
Jasyratyny joq, qazir aýylda memlekettiń járdemaqysyn alý úshin ústi-ústine bosanyp, kópbalaly otbasy atanyp, memlekettiń balalarǵa beretin járdemaqysyn talǵajaý etip otyrǵan otbasylar bar. Bul ashy da bolsa shyndyq. Kez kelgen áiel adamnyń jii bala kóterip, bosanýy densaýlyǵyna aýyr tietinin de umytpaýymyz kerek. Aýyldaǵy áiel-analar ózderine úsh jyl boiy dekrettik járdemaqy tólenetinine senimdi bolsa, olar júktilikti josparlap, densaýlyǵyn qaraýǵa múmkindik alady. Memleket jas bosanǵan analardyń ekonomikalyq turǵydan táýelsizdigin qamtamasyz etýge kúsh salýy kerek dep esepteimin. Kez kelgen ana múmkindigi bolsa, bos ýaqytyn balasyna arnap, onyń boiynda buǵyp jatqan qasietterin ashýǵa tyrysady. Qazir qalada kóshege shyqsańyz, balasyn túrli úiirmelerge jetektep apara jatqan analardy kóresiz. Osyǵan qarap bala tárbiesimen ainalysý úshin analardyń ýaqyty men azdaǵan bolsa da qarjylai múmkindigi bolýy kerek dep esepteimin. Mundai igilikke aýyl men qaladaǵy analar birdei qol jetkizýi kerek.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN
