Ulttyq múdde bizge qajet emes pe?
Álemdik bilim kózi, órkeniet tili degenniń ózinde jappai mektep pen túrli salalarǵa mindetteýden buryn saldaryn tereń paiymdar sana, asa úlken bilik kerek. Al «Qazaq ádebieti», «Qazaq tili», «Qazaqstan tarihy», «Geografiia» qatarly gýmanitarlyq baǵyttaǵy pánderdiń oqý mazmunynyń durys júielenbeýinde da osyndai olqylyqtar bar.
Egemen el retinde ulttyq bolmysty, tarihty, dildi, saiasi saýatty kózqarasty qalyptastyratyn bul qatarly pánderdiń týy kóterilip, ulttyq múdde turǵysynda durys oqytylýy aldymen, Egemen el bolashaǵynyń kepili bolsa kerek-ti. Máselen, Qazaqstandaǵy ózge tildi mektepterinde Qazaq ádebieti degen pán joq deýge bolady. Ózge shettilderi siiaqty shekteýli saǵatpen oqytylatyn «Qazaq tili» pániniń shylaýynda «oqý materialy» bolyp qana qalǵan. Sondyqtan bitirýshi túlekter ózderi as-sýyn iship, topyraǵyn basyp júrgen eldiń ziialylaryn tanymai jatsa, Alash arystarynyń eńbekterin estimegen bolsa tań qalmańyz. Qazaqstandaǵy ózge ult ókilder memlekettik múddeden múlt ketip, potriotizmdi basqasha túsinip jatsa ol óz olqylyǵymdan dep moiyndamasqa shara joq. Memlekettik tildiń áli tuǵyrǵa qona almai otyrǵanyn túsinsek, qazir qai salada bolsyn ulttyq mudde turǵysynan turalap turǵanyn túsine berińiz.
Sonyń taǵy bir dáleli Abai atyndaǵy Respýblikalyq qazaq tili men ádebieti pánderin tereńdete oqytatyn mektep týraly áleýmettik jelide kóterilip jatqan dúrkin-dúrkin shý. Egemendik alǵan alǵashqy jyldarda osy mekteptiń ǵimaraty turǵan jerge naryqtyq zamannyń bir jýan moiyn dókeii qol salyp, mekteptiń 10 gektar jerin 2006 jyly Almaty qalasy ákimdigi shyǵarǵan qaýlynyń kúshimen tartyp alǵan. BAQ quraldary aralasyp jatyp mekteptiń basyn saqtap, áitse de turǵan ornynan eriksiz jyljytylǵan edi. Endigi shý syrtyna emes, mekteptiń negizgi baǵytyna ishki ózegine túsken syńaily. Jazylyp jatqan narazylyqtardy oqyǵanda osyndai oi keledi.
Qazaq ádebieti men tilin tereńdete oqytý pándik mazmundy qalaptastyryp qana qoimai, ulttyq sanany oiatyp, ulttyq qundylyqty dáripteýge, etnomádeni, rýhani bolmysty, dildi qalyptastyrýǵa múmkindik jasaitynyn túsinsek, Abai atyndaǵy Respýblikalyq daryndy balalar oqytyn bul mekteptiń ult bolashaǵyna, memlekettik múddegi qosar úlesin aitpai túsinýge bolady. Qazirgidei jahandyq órkenietke bet burǵan zamanda ultsyzdaný úderisiniń qarqyndy qozǵalysynda (qazirgi dini sektalardyń etek jaiýy da ultyq biregeilikke jasalyp jatqan shabýyl ekenin eskersek) bul mektep shóldegi oazistiń rólin atqarady. Endeshe Abai mektepteri Respýblikamyzdyń ár oblysynda bolýy asa mańyzdy. Qytai eliniń ideialogiialyq negizi retinde Konfýtsii ilimi ózderinde ǵana emes álemniń barlyq elderinde taratylyp otyrǵany málim. Qazaqstannyń da ár deńgeili mektep-mekemelerinde bary jasyryn emes. Al ulttyq biregeilik pen rýhani kemeldiktiń jolyn siltep otyrǵan Abaidai tulǵany «ultymyzdyń mádeni kapitaly retinde» ár deńgeidegi mektepterde oqyp-tani almaýymyz memlekettigimizge syn.
Bul bastama aldymen prezidentimiz Q.Toqaevtyń aýzynan estildi. Abaidyń 175 jyldyq mereitoiy qarsańynda pezidentimiz Qasym-Jomart Kemeluly «Abai qazaqtyń ár balasyn ultjandy azamat etip tárbieleýge shaqyrdy. Onyń murasy – parasatty patriotizmniń mektebi, eldikti qadirleýdiń negizi» dep jazdy. Munyń ózi Abai murasynyń mańyzdylyǵy men jalpy «Qazaq ádebieti» pániniń mán-mańyzyn túsiný dep belemin.
Abaitanýshylarmen kezdesken jiynda Q.Toqaevtyń «... Biz ana tilimiz ben tól ádebietimizdiń qadir-qa¬sie¬tin balalarǵa mektep jasynan bastap sińirýimiz kerek. Bul baǵytta biryńǵai ustanym qajet. Osyǵan orai Almatydaǵy Abai atyndaǵy mektep-inter¬nat¬tyń múmkindikterin tolyq pai-dalanǵan jón. Qazaq tili men áde¬bietin tereńdete oqytatyn bul mekteptiń oqý úderisi basqa mektepterge úlgi bolady dep oilaimyn. Ony zamanaýi talapqa sai jan-jaqty jetildirip, «Abai mektebi» dep atalatyn eń úz¬dik bilim ordasyna ainaldyrý qa¬jet»,- degenin sóite tura Abai jelilik tektepterdiń jumysy áli kesheýildep «Qaziq tili», «Qazaq ádebieti», «Abaitaný» pánderiniń baǵdarlamasy jazylǵanymen oqýlyqtary áli de qolǵa alynbai, ereńsiz qalyp otyrǵanyn B.Qapalbek myrza «Abai mektebi jelisin damytýǵa ne kedergi?» degen maqalasynda atap jazǵan bolatyn.
Atalǵan mekteppen oqý-ádistemelik bailanysym alǵash Qazaq tili men ádebietin tereńdete oqytatyn mektepterge arnalyp oqý baǵdaralamasyn daiarlaý jumystarynan bastaldy. 2019 jyly mektep direktory Roza Seksenova ár ýniversitettiń professor-oqytýshylaryn, sala mamandaryn, M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýty mamandaryn shaqyryp jiyn ótkizdi. Negizgi maqsat - tereńdete oqytatyn mektepterge baǵdarlama, oqýlyq jazý jumystaryn qolǵa alý. Josparlanǵan «Qazaq tili», «Qazaq ádebieti», «Abaitaný» pánderiniń baǵdarlamasy bir jyldan asa ýaqyt mólsherinde daiyndaldy, keiin Y.Altynsarin akademiiasy mamandarynyń súzgisinde jáne sol kezdegi QR Bilim jáne ǵylym Vitse-ministri Sh.T.Karinovanyń qadaǵalaýynda bekitildi. Abai shyǵarmalaryn qazaq mektepterinde oqytý máselesi boiynsha kandidattyq dissertatsiia qorǵap, kemeńger tulǵany tanytý baǵytynda izdenip júrgen maman retinde atqarylǵan jumysty kóńilge zor qanaǵat tuttyq.
Sodan beri osy mekteptiń «Qazaq ádebieti» men «Abaitaný» pánin oqytatyn muǵalimderimen shyǵarmashylyq bailanys ornattym. Ondaǵy maqsat-baǵdarlamanyń igerilý barysyn qadaǵalaý, monitorng júrgizý, obrobatsiiadan ótkizý.
Mekteptiń ishki saiasatyn, kýhniasyn, ondaǵy daý-damaidy bile bermeitinim anyq. Mektepte direktory ne sebepti aýysqanyn da habarsyzbyn. Áitse de Roza Seksenova Abai jelilik mektepteriniń jumysyn táýir bastaǵan bolatyn. Respýblikalyq jelilik mektepterdiń muǵalimderine onlain-oflain dáristerter, konferentsiia uiymdastyrylyp, seminarlar qoiylyp júrdi. Baǵdarlama daiarlaýshy toptyń belsendi múshesi retinde biraz is-sharaǵa shaqyrylyp, túsindirý jumystaryn júrgizýge atsalystym. Atap aitar bolsam:
«Abai shyǵarmalaryn oqytýdyń ózekti máseleleri» //«Abai murasy – rýhani jańǵyrýdyń qainar kózi» taqyrybyndaǵy Halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiada maqala(13. 05. 2020).
Abai shyǵarmalaryn oqytýdyń ótkeni men búgini //«Bilim berýdegi 4K modeli: Teoriia men ádisteme» respýblikalyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiiada maqala (2021).
«Jelilik «Abai mektepterinde» «Qazaq tili», «Qazaq ádebieti», «Abaitaný» pánderin oqytý erekshelikteri» atty Abai mektepteri jelisiniń ustazdaryna arnalǵan respýblikalyq onlain-kýrsta dáris oqydym (2021).
«Oqýshylardyń oqý saýattylyǵyn qalyptastyrýdyń tiimdi ádis-tásilderi» taqyrybyndaǵy jelilik «Abai mektepterine» arnalǵan respýblikalyq vebinarda dáris oqydym, (2021);
«Abai mektepterindegi Qazaq tili men Qazaq ádebieti, Abaitaný: kedergiler men múmkindikter» taqyrybynda Abai mektepteri jelisimen ótken respýblikalyq dóńgelek ústelde (2020) baiandama jasap, ustazdarmen talqylaý jumystaryn júrgizilgen bolatynmyn.
Abai mektebi janynan shyǵatyn Respýblikalyq «Abai úni» jýrnalynda Abaitaný pánin oqytýdyń tiimdi ádisteri men praktikalyq joldary jóninen úzdiksiz maqalalar jariialap otyryppyn.
Abai murasyn respýblika kóleminde oqý-taný jumystarynan habar beretin sharanyń biri bolǵandyqtan dástúrli túrde júrgiziletin «Abai oqýlary» olimpiada, saiystaryna da qazylyq jasap júrdim. Bar maqsat ulttyq órkenietke atsalysý, «Qazaq ádebieti», «Abaitaný» pánin oqytylýyn durys jolǵa qoiý.
Qazirgi basshylyq kelgeli jelilik mektepterdiń bul jumystary kilt toqtady. Sebebi osy baǵytta jiyn ótkeninen habarsyzbyn. Ótpegen de bolý kerek. Meni qynjyltatyny mekteptiń qazirgi oqý-isi jóńinen direktordyń orynbasary Gúljazira Bekbolatqyzynyń Abai jelilik mektepterge jazylǵan baǵdarlamyna joqqa shyǵaratyny. «Bul Abai mereitoiy qarsańynda ǵaiyptan kirgizilip qalǵan baǵdarlama, áitpese onyń qujattyq kúshi joq» degendi aitty bir joly. Olai bolsa kúni keshe Oqý-aǵartý ministri Ǵani Bektaiuly Beisembaev Abai mereitoiy qarsańynda sóilegen sózinde: «Abai mektepteri úshin «Qazaq tili», «Qazaq ádebieti» jáne «Abaitaný» pánderi boiynsha tereńdetilgen oqý baǵdarlamasy bekitildi. Almatydaǵy Abai atyndaǵy respýblikalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-internaty osy mektepterdiń ortalyq bazasy bolyp belgilenip, oqý-ádistemelik keshen daiarlaý, tájiribe taratý jumystaryn júzege asyrýda» degen sózderdi nege aityp, jariialap otyr degen zańdy suraq týyndaidy. Álde direktordyń orynbasary aitqandai ministrdiń bul sózi de Abai mereitoiy qarsańynda «ǵaiyptan» aitylyp qalǵan bos áńgime me?! Joq álde Oqý-aǵartý ministri Abai jelilik mektepteriniń búgingi jumys barysynan beihabar ma? Nege ministrlik tarapynan bekitilgen Abai jelilik mektepteriniń baǵdarlamasy ózge jelilik mektepterge engizilmei otyr? Nege oqýlyq jazý isi qolǵa alynbai, bul mektep jetim qyzdyń kúiin keship otyr degen zańdy suraq týyndaidy.
Oqý-aǵartý ministrligi baǵdarlamalardyń áli de jelilik mektepterge túgel engizilmegenin, Abai atyndaǵy mektepte qoldanysqa túskenimen eki jyldan beri baǵdarlamaǵa basshylyq tarapynan durys monitorin júrgizilmei, eskerýsiz qalyp otyrǵanyn, áli oqýlyq jazý isi qolǵa alynbai jatqany bilse kerek edi ǵoi. Joq álde qazaq tili men ádebietin tereńdete oqytatyn mektepterdiń jaiy ministrdi asa alańdatpai ma?! Qazirgidei jalpy bilim beretin mektepterdegi baǵdarlamalarǵa jetildirý jumystary júrgizilip jatqanda, bul baǵdarlamanyń da ozyq tusy men jetildirý qajetti jerleri sarapqa tússe kerek edi.
Nelikten bizde jaqsy nietpen bastalǵan keleli ister aiaqsyz qalyp jatady?! Jańartylǵan mazmundy mektepterge arnalǵan baǵdarlamalarǵa bastalǵan jetildirý jumystary da belgisiz sebeptermen toqtap tur. Abai jelilik mektepterine jasalǵan baǵdarlama da orta jolda qalǵaly otyr. Baǵdarlama bekitilgennen keiin, bunyń nátijesi qalai bolyp jatyr degen bir uiym joq. Oqýlyqsyz otyrǵandaryna úshinshi jylǵa aiaq basty. Oqýshylarǵa «eksperiment» jasai berýdiń de shegi bolýy kerek qoi. Ár basshy aýysqan saiyn jazyqsyz oqýshylar, ustazdar nege japa jege berýi kerek?!
Mektep taǵdyryna alańdaýshylyq búgin ǵana aitylyp, jazylyp jatqan joq. «...jelisin tarqatpaq turmaq, qazaq tili men ádebietin tereńdetip oqytatyn Abai atyndaǵy jalǵyz qazaq mektebinen aiyrylyp qalý qaýipi tur. Bilim ordasy shyn máninde gýmanitarlyq bilim beretin respýblikadaǵy bilim júiesindegi básekege qabiletti ujymǵa ainalýy kerek qoi. Ǵylymnyń ózi jaratylystaný jáne qoǵamdyq-gýmanitarlyq baǵyt dep ekige bólinedi. Bizde qazaq rýhaniiatyn túgendeitin, júieleitin, soǵan ie bolatyn gýmanitaryq baǵytta mektepter joqtyń qasy. Berdibek aǵanyń pármenimen irgetasyn tiktei bastap edi, bul jalǵyzdyń da aiaǵy qurdym bolaiyn dep tur» degen B.Qapalbek myrzanyń maqalasy «Qazaq únindi» de jariialandy.
Mekteptiń qazirgi oqý-isi jónindegi orynbasarynyń ádistemelik keńes tarapynan tereńdetilgen baǵdarlamalar boiynsha júrgizilgen jumys nátijesin joqqa shyǵaratyny narazylyq tanytýshylar tarapynan aitylǵanyn jeliden oqýǵa bolady. Sonda mektep basshylyǵy memelekettik baǵdarlamany mensinbei me, álde Oqý-aǵartý ministrligine baǵynbai ma?!
Oqý-isi jónindegi direktor orynbasary bir sózinde «Qazaq tili», Qazaq ádebieti» pánderinde saǵat kóptigin, oǵan óziniń narazylyǵyn jetkizdi. Matetitika-fizika pánderin tereńdete oqytatyn mektepterde de saǵat sandarynda osyndai basymdyq bolmai ma? Tipti synyptyq saǵattardan bólek te repititor alyp daiyndalyp jatady emes pe? Sebebi sol arqyly oqýshy sala boiynsha ǵylymi tanym, quziretke jaqyndai túsedi.
Mekteptiń jańadan taǵaiyndalǵan direktory Erjan Nurlanulymen bir suhbattasqanymda mekteptiń jańa baǵyty jónindegi joba-josparyn kórsetti. Mekteptiń mazmuny ózgeretindigi aiqyn tanyldy. Aǵalshyn tili, jaratylystaný pánder baǵyty, basqa da salalardy qamtyp, birneshe salany qatar alyp júrmek eken. Sonda bir baǵyt boiynsha qalyptasqan júieli jumysty alyp júrmegende ózge salalardy qalai jetildirmek degen oi keledi. Direktordyń sózinen jalpy bul mekteptiń missiiasyn tereń baǵamdamaý nemese qabyldamaý baiqalǵan-dy. Fizika-matematika baǵytyndaǵy mektepterdiń jetistikterin aldyǵa tartqan áńgimesinen soń, mektep túlekteriniń jetistikterin tek sheteldik olimpiadamen, jobalarmen ǵana ólsheý birjaqtylyq ekenin, negizinen bul mekteptiń túlegi jeter biik kórsetkish lingvistika men ádebiettaný baǵytynda, sheshendik óner men jýrnalistika, qalamgerlik, baspasóz isterinde aiqyndalatynyn aitqan edik. Bunyń bári elimizdiń keleshek ideialogiialyq qarýy ekenin de túsinýi kerek qoi. Al sheteldik olimpiadalar ulttyq negizdi pánderde bola bermeitini barshaǵa málim. Biraq ol atalǵan pánderdiń qajettiligi men quzyretine synadai da shek keltirýge negiz emes.
Prezitentimizdiń bastamasyn júzege asyrý baǵytynda Ǵani Beisembavtyń «Ulttyq mektep» qurý jónindegi pikirleri aitylyp júr. Eger «Ulttyq mektep» qurý kerek bolsa onyń tujyrymdamalyq negizine Nazarbaev ziiatkerlik mektepteriniń, emes, Abai jelilik mektepteriniń tájiribesi alynsa kerek. Sebebi naǵyz ulttyq múddege janashyr urpaq osy mektepterden túlep ushqanyn, belgili qoǵam qairatkerleri, tanymal jýrnalist, qalamgerler, kásipkerlerdiń - mańdai aldy azamattardyń osy mektepten qalyptasyp shyqqanyn túsinýimiz kerek.
Kemeńgerdiń «Syrtyn tanyp is bitpes, syryn kórmei» degenindei áleýmettik jelide jariialanǵan mektep basshylyǵyna narazy jurttyń shýynyń astarynda osyndai mán jatqanyn baǵamdaýǵa bolady. Jalpy mektepterdiń basshylyǵyna jazylyp, aitylyp jatatyn áńgimeniń basy-aiaǵy bul emes, jurttyń da qulaǵy bundai shýǵa úirengen. Aitarymyz bul jeke bastyń narazyly degennen kóri, jalpy mektep mazmunynyń ózgerýine degen jurttyń jan aiqaiy dep túsindim. Sondyqtan respýblika kóleminde máni bar mekteptiń oqý-isiniń bulai keri baǵyt alyp, ulttyq múddeniń qaǵajý kórýine jol berýge bolmaitynyn Oqý-aǵartý ministri Ǵani Bektaiuly Beisembaev eskeredi dep senemiz.
Bereke Jumaqaeva p.ǵ.k., professor.
