Ekinshi Dúniejúzilik soǵystan keiingi Eýropa jerindegi eń iri soǵysty óz oraiyna paidalanǵan Batys álemi Reseidi qursaýlaýǵa kóshti.
Soltústik kórshi Batys elderine jáne olarmen seriktes memleketterge qatynai almaidy. Qurlyqtaǵy, teńizdegi, sondai-aq áýedegi joldar tolyq jabyldy.
Bul jaǵdai Qazaqstan men QHR 2013 jyldan beri ilgeriletip kelgen "Bir beldeý, bir jol", "Batys Qytai – Batys Eýropa" halyqaralyq dálizderine núkte qoiǵandai. Sebebi olardyń bári Resei aýmaǵy arqyly ótedi.
Biraq qos kórshi jahan jurtshylyǵyna jiirkenishti bolyp ketken odaqtasyn bul jobalardan alastatýdyń jolyn tapqandai. Bul týraly reseilik aqparat quraldary da kijine jazýda.
Sonymen shyń eli Resei aýmaǵyn ainalyp ótip, júkti Germaniiaǵa deiin jetkizetin jańa júk temirjol marshrýtin iske qosty. Ol boiynsha alǵashqy júk poiyzdary QHR-diń Shensi provintsiiasyndaǵy Sian qalasynan bastap, Qazaqstanǵa keledi, shekarada júk vagondary qazaqstandyq relske turyp, jerimiz arqyly Kaspii teńizine deiin jetedi. Ári qarai júk Aqtaý teńiz portynda kemelerge tielip, Ázirbaijanǵa jol tartady. Sol jerde qaitadan temirjol kóligine tieledi de, Grýziia, Rýmyniia, Vengriia, Slovakiia jáne Chehiia arqyly Germaniianyń Mangeim qalasyna attanady.
Bul rette Grýziianyń, Rýminiianyń Qara teńizdegi porttaryn da paidalaný kózdelgen. Qalai bolǵanda, búkil baǵdar Reseidi ainalyp ótedi, oǵan múldem táýelsiz bolady.
Temirjol jáne teńiz kólikterin aralastyra, úilestire paidalanatyn bul marshrýttiń jalpy uzyndyǵy 11,3 myń shaqyrymdy quramaq.
Árine, bul bastapqy baǵyttan uzynyraq: Qytai, Qazaqstan, Resei, Belarýs, Polsha jáne Germaniia arasyn jalǵaidy dep kútilgen "Bir beldeý, bir joldyń" uzyndyǵy 9447 shaqyrym bolady dep kútilgen.
Biraq postkeńestik keńistiktegi 3 memlekettiń aýmaǵy qantógisti, surapyl soǵysqa tartylǵan shaqta daǵdarǵan halyqaralyq tasymalǵa jan bitirý úshin jańa marshrýttiń ózi jetýge tiis.
Sian kedendik basqarmasynyń málimetinshe, alǵashqy synaq poiyzy 13 sáýirde jolǵa shyqty. 42 konteinerge toltyrylǵan jalpy salmaǵy 316 tonna bolatyn sporttyq taýarlardy nemisterge jetkizipti.
"Osylaisha, jańa marshrýt Qytai kásiporyndary úshin eýropalyq elderdiń naryǵyn ashty. Bul Qytai men Eýropa arasynda taýar tasityn júk poiyzdaryna arnalǵan 16-shy baǵdarymyzǵa ainaldy. Ol Qazaqstan jeri arqyly ótedi", – dep habarlady Shina.org úkimettik portaly.
"Bul jańa marshrýttiń bir ereksheligi ol Qytaidan shyqqan poiyzdar sirek júretin elder men óńirlerdi basyp ótedi. Mundai tasymaldyń tiimdiligi joǵary, al shyǵystar qysqarady. Osy marshrýt qazirgi kúrdeli jaǵdaida eksportty keń jolǵa qoiýǵa múmkindik beredi", – dep naqtylady "Jýian" halyqaralyq logistikalyq kompaniiasy.
Qazaqstandyq júk tasymaldaýshy kompaniianyń logistika boiynsha menedjeri Sergei Kýznetsov bir jaitty eskertti. "Birden aitalyq, ázirge bul jolmen negizinen qytailyq júk tasymaldanady: konteinerler QHR-dan lyq tolyp keledi, oǵan qazaqstandyq taýardy qosý qiyn. Biraq marshrýttiń ashylyp, jolǵa qoiylýynyń mýltiplikativti tiimdiligi bar. Onyń izimen Qazaqstan Aqtaý porty arqyly óz júkterimizdi Batys elderine attandyra alady. Al keri qaitqan jolda Eýropadan bul konteinerlerdiń kóbi bos keledi, demek, ony Eýropadan taýar importtaý úshin, sonymen qatar ary qarai shyǵys kórshige júk tasymaldaý úshin paidalaný jolyn qarastyrǵan jón. Sondai-aq Qazaqstan júk tranzitinen de tabys taba alady", – deidi S.Kýznetsov.
Reseilik sarapshylar budan ideologiialyq astar izdep otyr. "Jalpy Reseidi ainalyp ótetin baǵyttardy damytý máselesi Qazaqstan, Qytai, Ortalyq Aziia elderiniń jeke kelissózderinde birazdan kóterilýde.
OA-dan Reseige táýelsiz bolatyn baǵytty tartýdy Túrkiia da ilgeriletýde. Buǵan deiin munyń bári qarjyǵa tireldi: mol investitsiia kerek, ony kim quiady? Sebebi Aqtaý portynyń jáne Ázerbaijan porttarynyń ótkizý qabiletin arttyrý qajet. Sonda ǵalamat jobalardy qolǵa alýǵa bolady.
Eger buǵan deiin Ortalyq Aziiaǵa Resei ústemdik etse, endi kóshbasshylyq tizgin Qytai men Túrkiiaǵa kóshýde. Túrkiia túrli resmi, beiresmi toptar men kúshter arqyly "túrki áleminiń" mádeni birligi ideologiiasyn ilgeriletse, QHR Reseidi syrt qaldyratyn temirjol baǵyttary sekildi ekonomikalyq jobalarmen yqpalyn kúsheite beredi", – deidi reseilik ekonomist Artem Vasilev.
Onyń dereginshe, Qytai jalǵyz "Sian (QHR) – Mangeim (Germaniia)" temirjoly marshrýtimen shektelmeidi. Budan bólek, "Temirjoldyq Jibek joly" jobasy Sian qalasynan Qazaqstan, Ázerbaijan. Grýziia arqyly Túrkiiaǵa deiingi aralyqty qosýǵa tiis.
Alǵashqy poiyz 2020 jyly saparlap, joldy baǵamdap qaitty. Kaspii teńizin parommen kesip ótip, 8 693 shaqyrym júrip, shyń elinen Túrkiiaǵa deiin 12 kúnde jetti. 2021 jyly onymen úsh-tórt ret poiyz qatynady.
Buǵan qosa, Qytaidan Qyrǵyzstan, Ózbekstan arqyly Túrkiiaǵa jáne Parsy shyǵanaǵyna shyǵatyn temirjol baǵyty pysyqtalýda. Onyń qurylysy Qyrǵyzstandaǵy ekonomikalyq daǵdarysqa tireldi. Qytai aldynda onsyz da úlken qaryzǵa batqan qyrǵyz eli osy joldy óz aýmaǵy arqyly jalǵaityn 270 shaqyrymdyq temirjoldy tósei alǵan joq.
Bastapqy baǵalaýlar bul temirjoldyń qurylysy 1,5 milliard dollarǵa túsetinin kórsetken, keiin ol qun 4,5 milliardqa jetti. Álemde metal baǵasy jáne basqasy kúrt qymbattap ketkenin eskersek, sarapshylar alda joba quny 8 mlrd dollarǵa jetýi múmkin.
Halyqaralyq dálizderdi aimaqta Qazaqstan ǵana igere alady, onyń ózinde halyqaralyq qarjy institýttarynan qaryz tartty. Negizi, bul baǵyt Reseidi ǵana emes, Qazaqstandy da ainalyp ótedi. Ol ashylsa, qazaqstandyq baǵytqa qaraǵanda júk Qytaidan Túrkiiaǵa áldeqaida qysqa ýaqytta jetkiziledi, ári tasymal baǵasy da arzandaý.
Sondyqtan Qazaqstan ol jobaǵa qoldaý kórsetpegendi jón kórdi. Qazaqstan men Qytaidan júkterdi Reseige soqtyrmai tasymaldaýǵa Ýkraina da yntyq bolyp otyr. Áitpese, Ýkrainaǵa arnalǵan júkterimizdi Resei túrli syltaýmen óz aýmaǵynan ótkizbei tastap júr.
Atap ótetin jait, taiaýda, 21 sáýirde Qytaidyń "Boao Aziia forýmynyń" plenarlyq sessiiasyna beinebailanys arqyly qatysqan Úkimet basshysy Álihan Smaiylov Aziia elderin Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdaryn belsendi túrde paidalanýǵa shaqyrdy.
Á.Smaiylov "Bir beldeý, bir jol" bastamasy aiasynda yqpaldastyqqa endi joǵarǵy serpin berýdi usyndy. "Qazaqstan "Jibek jolynyń ekonomikalyq beldeýiniń" negizgi býyny retinde halyqaralyq tranzittik tasymaldardy úzdiksiz kúsheitedi.
Osyǵan bailanysty sheteldik áriptesterge tasymaldaý qaýipsizdiginiń joǵary talaptaryna jaýap beretin jáne júkterdi transkontinentaldyq tasymaldaýǵa degen suranysty tolyq kólemde qamtamasyz etýge qabiletti Transkaspii halyqaralyq kólik baǵdaryn belsendi túrde paidalanýdy usynamyz", – dedi Qazaqstan Premeri. Olai bolsa, halyqaralyq tasymal tizbeginen qiianatshyl Reseidi shyǵaryp tastaýdyń qajettiligin Aziia elderi túsingenge uqsaidy. Túsinýmen shektelmei, tiisti is-qimylǵa kiristi.
Janat ARDAQ
