Qazaq halqynyń myńjyldyq mádenieti tarihtyń tereńinen tamyr tartqan rýhani murasymen úndesip jatyr. Bul mura tek jádigerlermen nemese derekkózdermen ólshenbeidi. Ol – urpaqtan-urpaqqa aýyzsha berilip kelgen dástúr, óner, salt-sananyń tutas bir álemi. Búgingi Qazaqstan osy bai murany zaman talabyna sai saqtap, jańǵyrtyp, keleshekke jetkizý jolynda naqty qadamdar jasap keledi.
Mundai ilkimdi isterdiń biri – Ulttyq mýzeide ashylǵan «Materialdyq emes mádeni mura» zaly. Bul zal – qazaq halqynyń tiri mádenieti men rýhani tamyryna arnalǵan, IýNESKO reprezentativti tizimine engen muralardy júielep, kópshilikke tanytatyn alań. Bul týraly Mádeniet jáne aqparat ministri Aida Balaeva: «Biz Táýelsizdik alǵan sátten bastap ulttyq dástúrlerimizdi saqtaý, halyqaralyq deńgeide tanytý boiynsha jumystardy bastap kettik. Bul jolda ult ziialylarynyń eńbegi zor ekenin aitqanymyz jón», – degen bolatyn.
Zal segiz bólimnen turady: ulttyq oryndaýshylyq óner, dástúrli nanym-senim, merekeler, qolóner, tabiǵatpen bailanysqan tanym, til jáne folklor, ulttyq aspaptar men kúi óneri – barlyǵy qazaqtyń tiri rýhyn kórsetetin dúnieler. Bul jerde «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baian sulý», «Kóruǵly» syndy epostar, qobyz, jetigen, sybyzǵy sekildi aspaptar, aitys pen kúi, Naýryz merekesi, qazaq kúresi, toǵyzqumalaq, asyq syndy ulttyq oiyndar qamtylǵan.
Qazaqtyń kúi óneri – túrki dúniesiniń eń bai aspaptyq dástúriniń biri. Dombyra kúileri «tókpe» jáne «shertpe» mektepterine bólinedi. Batys Qazaqstanda Qurmanǵazy, Dina, Mańǵystaýda Abyl, Esir, Aqtóbede Qazanǵap syndy kúishilerdiń mektebi qalyptassa, Arqada Táttimbet, Baijigit, Jetisýda Kenen syndy tulǵalar shertpe dástúrin damytty. Bul mektepterdiń árqaisysy – jeke bir mádeni fenomen.
Qazaqtyń dástúrli án óneri de ózindik mektepterge bólinedi: Arqa, Batys, Jetisý. XIX ǵasyr – osy ónerdiń «altyn ǵasyry». Bul kezeńde Birjan sal, Aqan seri, Maira, Estai, Muhit, Abai syndy uly tulǵalar sahnaǵa shyqty.
Mýzykalyq muranyń tiri qalýyna úlken úles qosqan – ǵalym Bolat Sarybaev. Ol kóne aspaptardy ǵylymi turǵyda sipattap, umyt bolǵan túrlerin qaita jandandyrdy. Sybyzǵy, sazsyrnai, dańǵyra, sherter, asataiaq, qylqobyz syndy aspaptardy zerttep, olardyń jasalý tehnikasyn jańǵyrtty.
Rýhani mádeniet tek ónermen shektelmeidi. Qazaqtyń ulttyq oiyndary men toi-merekeleri de osy muranyń ajyramas bóligi. Kókpar, jamby atý, aýdaryspaq, báige – áskeri mashyqty qalyptastyratyn oiyndar ǵana emes, sonymen qatar ulttyń birligin nyǵaitatyn ritýaldyq áreketter. Ataqty astar men toilar 15 myń adamǵa deiin jinap, birneshe kúnge jalǵasqan.
As daiyndaý, qonaq kútý, shai berý rásimi – bul da rýhani mádeniettiń kórinisi. Qazaq ashanasy – dalalyq ómir saltyna beiimdelgen, ikemdi ári óńirlik ereksheligi bar dástúr. Et pen sút ónimderi, baýyrsaq pen qymyz – tek taǵam emes, ulttyq bolmystyń bóligi.
Ulttyq qoldanbaly óner – taǵy bir mańyzdy baǵyt. Kiiz úi jasaý, tekemet basý, teri óńdeý, zergerlik buiymdar – munyń bári urpaqtan-urpaqqa jetken sheberlik pen talǵamnyń kórinisi. Qazaq sheberleri – usta, zerger, toqymashy – óz isin tek kásip emes, óner retinde qabyldaǵan.
Qazaq halqynyń salt-dástúrleri – ómirdiń ár sátin qamtityn kúrdeli júie: úilený, dúniege bala ákelý, ólim-jitimge bailanysty rásimder, qonaq kútý, úlkenge izet, balaǵa ónege – bári de tárbie mektebi, rýhani baǵdar.
Búginde qazaq halqynyń rýhani murasyn tanytý – memlekettiń basty ideologiialyq baǵyttarynyń biri. Bul tek ótkenge oralý emes, bolashaqqa nyq qadam basýdyń, ulttyń biregeiligin saqtaýdyń joly. Uly dalanyń murasy – máńgilik el ideiasynyń tiregi.
