Ádette, azamattyq qoǵam halyq pen bilik arasyndaǵy ózindik kópir ispetti. Búginde elimizde kóptegen ózekti máselelerdi, halyq múddesine sai problemalardy kóterip júrgen úkimettik emes uiymdar barshylyq. Biraq Qazaqstandaǵy jastar saiasaty týraly ne aitýǵa bolady? Jalpy, jastardyń saiasi-qoǵamdyq qozǵalystary qalai qalyptasyp jatyr?
Aqparat jáne áleýmettik damý ministrliginiń málimetinshe, elimizde 600-ge jýyq jastar uiymy tirkelgen. Memlekettik mekemelerdiń jalpy sany – 22 344. Onyń 8,66 paiyzy – jastar saiasatyn júrgizý baǵytynda qyzmet etedi.
Árine, kez kelgen uiymǵa kóbirek múmkindikterge ie bolý jáne jumysyn keńeitý úshin jalpy ideialardan tys qarajat qajet. Álgi ministrliktiń taǵy bir málimetine júginsek, uiym granttyq baiqaýlarǵa qatysý arqyly qarjylandyrylady, iaǵni olardyń barlyǵy memleketten qoldaý alady. Mysaly, tapsyrys berýshi ministrlik bolsa, granttyq konkýrsty uiymdastyrý, irikteý jáne bólýdi «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy» kommertsiialyq emes aktsionerlik qoǵamy júzege asyrady.
Jastar jáne otbasy isteri komitetiniń sarapshysy Gúldana Argenovanyń aitýynsha, ministrliktiń mindeti – tehnikalyq tapsyrmalar men jalpy is-sharanyń taqyryby men tujyrymdamasyn jasaý.
«Biz is-sharanyń taqyryby men tujyrymdamasyn jasaimyz. Iaǵni, qandai máseleler qamtylýy kerektigi jóninde nusqaýlar beremiz. Konkýrstyń erejege sáikes iriktelýin Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy qadaǵalaidy.
Úkimettik emes uiymdarǵa arnalǵan grantty operator azamattyq bastamalardy qoldaý, áleýmettik saladaǵy ózekti máselelerdi sheshýge azamattyq qoǵam institýttarynyń áleýetin tartý maqsatynda beredi.
Jalpy, bizdiń zamanymyzda qandai taqyryptar ózekti ekenin aitý qiyn. Óitkeni, ministrliktegi árbir komitet óz salasyna sai tapsyrmalar beredi. Baiqaý men sharanyń qorytyndysy boiynsha bul uiym ministrlikke esep beredi», – deidi sarapshy.
2021 jyly Qazaqstanda alty baiqaý ótken eken, jalpy sany 280-nen astam úkimettik emes uiymdardan 460 ótinim túsken. Táýelsiz konkýrs komissiiasy grant alǵan 44 uiymdy anyqtady. Sonymen qatar ótken jyly «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy» Aqparat jáne áleýmettik damý ministrligi men biýdjetten tys kózderden qarjylandyrylatyn jalpy somasy 1,5 milliard teńgeden asatyn 53 granttyq jobany júzege asyrǵan. Jobalardy júzege asyrý Qazaqstannyń barlyq 17 aimaǵyn jáne 3 qalasyn qamtydy. Jobalardyń ishinde jalpy somasy 185 million teńgeden asatyn toǵyz shaǵyn grant baǵdarlamasy qarastyrylǵan. Osy baǵdarlamalar aiasynda 298 shaǵyn granttyq joba júzege asyryldy. Onyń ishinde 60 grant (árqaisysy 500 000 teńge) tek 2009 jyly júzege asyrylǵan bastamalarǵa berildi.
«Grantshylarymyzben yntymaqtastyqtyń arqasynda biz úsh millionnan astam qazaqstandyqtyń ómirin jaqsy jaqqa ózgerte aldyq. Bizdiń ujym qalalar men aýyldarda azamattyq bastamalardy, jastar men qariialardyń bastamalaryn damytyp, qiyn ómirlik jaǵdaidaǵy otbasylarǵa kómek kórsetip, halyq arasynda salaýatty ómir saltyn nasihattaidy. Bizge bul jolda úkimettik emes uiymdardyń shynaiy berilgen, yntaly mamandary qoldaý kórsetti», – deidi «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵynyń» sarapshylary.
Osylaisha, jastar uiymdarynyń da, qoǵamdyq uiymdardyń da negizgi qarjy kózi respýblikalyq biýdjet bolyp sanalady. Biraq kraýdfanding arqyly qarajat jinaityn, sonymen qatar metsenattardan qoldaý alatyn mekemeler de bar. Negizinde bul qatarda ideialary qaiyrymdylyqqa baǵyttalǵan toptar bar.
Aita ketý kerek, biyl respýblika óńirlerinde jastardyń bastamalaryn qoldaýǵa 250-den astam shaǵyn grant bólingen. Baiqaý Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrliginiń «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵymen» jáne ózge de qoǵamdyq birlestiktermen birlesip ótkizetin Zhas Project aiasynda ótkizilýde. Bul biregei baǵdarlama qanatqaqty joba rejimde Almaty, Qaraǵandy, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynda júzege asyryldy, qazir oǵan Jetisý jáne Ulytaý oblystary qosyldy. Árbir grant aiasynda naqty jobany qarjylandyrýǵa 1 million teńgege deiin qarajat qarastyrylǵan.
Jastardy eldi mekenderdiń áleýmettik-ekonomikalyq ómirine keńinen tartý, jumyspen qamtamasyz etý, sondai-aq áleýmettik osal, ásirese aýyldyq jerlerde turatyn jastardyń biznes-ideialaryn qoldaý Zhas Project-tiń basty maqsattarynyń biri bolyp tabylady.
Shaǵyn granttar baiqaýyna 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy Qazaqstan azamattary qatysa alady. Jumyssyz retinde tirkelgen jastarǵa da erekshe kóńil bólinedi; jetim balalar men múgedekter; az qamtylǵan jáne kóp balaly otbasylarǵa da basymdyq beriledi.
Kúni keshe ǵana Zhas Project jobasynyń Almaty men Jetisý óńirlerindegi qorytyndysyna kýá boldyq. Arnaiy forým túrinde ótken alqaly jiynǵa Jetisý oblysy ákiminiń orynbasary Rýstam Áli, «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy» KEAQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Erken Rashidov, Aqparat jáne áleýmettik damý ministrligi Jastar jáne otbasy isteri komitetiniń tóraǵasy Erken Rashidov qatysty. Sonymen qatar is-sharaǵa jas kásipkerler, tálimgerler jáne joba jeńimpazdary belsene atsalysty.
Shaǵyn granttar baiqaýyna 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy jas qazaqstandyqtar tartylǵan bolatyn. Forým bastalar aldynda qatysýshylar men qonaqtar úshin áleýmettik jobalar aiasynda óndirilgen taýarlar men qyzmetterdiń kórmesi uiymdastyryldy, onda barlyǵy jastardyń qyzmetimen tanysýǵa múmkindik aldy, odan keiin jastar týraly derekti film kórsetildi. Sonymen qatar áleýmettik kishi jobalardy iske asyrýdyń joldary, qyr-syry nazarǵa usynyldy.
Jiyndy ashqan Jetisý oblysy ákiminiń orynbasary Rýstam Áli bul joba jastardy óz aimaǵynyń áleýmettik-ekonomikalyq ómirine tartýǵa, olardy jumyspen qamtýǵa, shyǵarmashyl ul-qyzdardyń biznes-ideialaryna qoldaý kórsetýge septigin tigizetinin atap ótti. Bul, sondai-aq startap bastamalar úshin taptyrmas múmkindik.
«Jalpy, jobaǵa qatysýǵa niet bildirgenderden 682 ótinish kelip túsken. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Nátijesinde 68 joba jeńimpaz atandy, onyń 38-i Jetisý óńirinen. Meniń oiymsha, Zhas Projekt – óte paidaly, tiimdi jáne eń bastysy ózekti joba. Jyl saiyn, tájiribe kórsetkendei, oǵan qatysýǵa niet bildirýshilerdiń sany artyp keledi. Ásirese, aýyl jastarynyń belsendiligi qýantady.
Búginde oblysymyzda jastardyń jan-jaqty damýyna barynsha kóńil bólinip, kóptegen aýqymdy jobalar is júzinde júzege asyrylýda. Onyń ishinde «Eńbek», «Diplommen – aýylǵa», «Jasyl el» memlekettik baǵdarlamalary, eriktiler korpýsy, KTK qozǵalysy, «Zhastar Innovation» innovatsiialyq ideialar baiqaýy, ekstremaldy sport festivali jáne basqa da sharalardy atap ótýge turarlyq. Memlekettik jastar saiasatyn júzege asyrý maqsatynda qurylǵan Jastar resýrstyq ortalyǵynyń jumysy aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady. Munyń barlyǵy bizdiń bolashaqtaǵy eseli tabystarymyzdyń negizi», – dedi aimaq basshysynyń orynbasary.
Sondai-aq, Erken Rashidov forýmǵa qatysýshylar aldynda sóz sóilep, júzege asyrylyp jatqan Zhas Project myńdaǵan jas qazaqstandyqtarǵa áleýmettik kásipkerlikte baǵyn synaýǵa, jańa bilim men daǵdylardy igerýge jáne súiikti isimen ainalysýǵa múmkindik beretinin basa aitty. Jastardyń toqtap qalmai, mejelengen asýlardy baǵyndyrýǵa talpynýyn tilektestik bildirdi.
Qazylar alqasynyń nazaryna usynylǵan úzdik jobalardyń avtorlarynyń qatarynda jas aǵashtardy tamyrlandyrýǵa arnalǵan «Jas aǵash» biotyńaitqyshyn jasaý ideiasyn usynǵan Taldyqorǵan politehnikalyq kolledjiniń jas oqytýshysy Jiger Berliǵoja da boldy.
«Usynylyp otyrǵan «Jas aǵash» jobasy otyrǵyzylǵan jas óskinderdiń jalpy sanynan kóshetterdiń 95 paiyzǵa deiin ónip, tamyr alýyna múmkindik beredi. Maqsatymyz – Taldyqorǵan qalasynda «Jas aǵash» atta kóshetterdi barynsha erterek jáne tolyqtai tamyrlatatyn bioqondyrǵy jasap, qalany kórkeitýge úles qosý. Sondai-aq jas kóshet otyrǵyzǵysy keletin oblystyń 100 turǵynyna tegin kómek kórsetýge daiynbyz», – dep bólisti joba jeńimpazy.
Resmi bólimniń sońynda úzdik joba ieleri Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim ministrligi, «Azamattyq bastamalardy qoldaý ortalyǵy» KEAQ, Jetisý oblysy ákimdiginiń atynan alǵys hattarmen marapattaldy. Budan keiin kásipkerler men jobaǵa qatysýshylar arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoiyldy.
