Naýryzdan beri qazaqstandyqtar arasynda biryńǵai ýaqyt beldeýine qatysty túrli pikir aitylyp júr. Keibir óńir turǵyndary bul tásil jumys isteýge, oqýǵa tiimsiz ekenin de aitty. 19 qarashada Úkimet biryńǵai ýaqyt beldeýine qatysty suraqqa núkte qoidy. Dalanews.kz tilshisi osy tusta qoldanbaly hronobiologiia boiynsha mamany, International Alliance for Natural Time uiymynyń Qazaqstandaǵy ókili Bolat Nurǵojaevtan ýaqyt beldeýine qatysty oi-pikirin bildi.
Premer-ministr Oljas Bektenovtiń qatysýymen ótken Úkimet otyrysynda saýda jáne integratsiia ministri Arman Shaqqaliev Qazaqstannyń 5-shi ýaqyt beldeýine kóshýiniń artyqshylyqtaryn aitty. Ol UTC+5 ýaqyt beldeýi el halqynyń 76 paiyzdan astamy (15 million 240 myń adam) kiretin Astana, Almaty, Petropavl, Óskemen, Shymkent, Semei jáne Pavlodar qalalaryn qosqanda, 67,5-ten 82,5 gradýsqa deiingi boilyqty qamtitynyn aitty.
Premer-ministr Oljas Bektenov neǵurlym túsinikti aqparattyq-túsindirý naýqanyn júrgizýdi tapsyrdy.
"Saýda ministri qoldanystaǵy ýaqyt beldeýine qatysty jan-jaqty dálelder keltire otyryp, naqty jaýap berdi. Úkimet bul sheshimdi qoldaidy. Biz biryńǵai ýaqyt beldeýine bekerden beker aýysqan joqpyz. El aýmaǵynyń kóp bóligi besinshi ýaqyt beldeýinde ornalasqan. Sondyqtan bul ǵylymi turǵydan durys sheshim", - dedi Bektenov.
Bolat Nurǵojaevtyń sózinshe, ýaqytty beldeýi máselelerinde qarapaiym azamattar ǵana emes, tipti ǵalymdar da shatasyp jatady. Maman dekrettik únemi "jazǵy" ýaqyt qoldaný uzaq merzimdegi, tek ǵylymi zertteýlermen anyqtalatyn saldarlarǵa soqtyrady deidi .
"Adam aǵzasynda biologiialyq yrǵaqtardyń buzylý kóbinese saǵat alǵa jyljyǵanda baiqalady. Ol transkontinentaldyq, birneshe saǵattyq beldeýlerdi shyǵys baǵytqa ushqanda djetlagpen belgili.
Sebebi, ýaqytty ozyq qoldaný adam organizminiń bioyrǵaqtarynyń tabiǵi bioyrǵaqtarmen sáikestigin buzady. Onyń birinshi simptomy uiqy/sergektik rejimi buzylýy. Qazaqstanda 2012 jyly júrgizilgen zertteý respondentterdiń tek 4%-y ǵana óz uiqysy qanyq ekenin kórsetken. Saǵat tilin jyljytqannan Kún ýaqyty uzarmaidy da, qysqarmaidy da, ol bizge baǵynbaitynnan. Saǵat tilin shyǵys oblystarda 1 saǵat artqa jyljýymen bul aýmaqtar óziniń jergilikti ýaqytyna eń jaqyn ýaqyt ólshemi - beldeýlik (qysqy, standarttyq) ýaqytyna oraldy.
Áleýmettik ýaqytpen jaryq mezgiliniń keshteý jyljýynan adam uiqyǵa kesh jatady, iaǵni ia kesh jatyp kesh turý, bolmasa kesh jatyp erte turǵannan uiqysy qysqarýyna soqtyrady. Al durys uiqy men immýnitet egiz uǵym. Mysalǵa, balańyz kóshede áli jaryq bolsa uiqyǵa ketýi múmkin emes, sebebi bul onyń biologiiasyna qaishy.
Biz keshegi kezge sheiin qoldanyp kelgen dekrettik, únemi "jazǵy" ýaqyt qoldanýmen, uiqy rejimi ásirese eresekterden basqasha, uzaqtaý bolyp keletin balalardyń tań aldyńǵy mańyzdy BDG (jyldam kóz qozǵalysy fazasy) uiqysy esebinen qysqartyp keldik. Al bul faza mida oilaý, este saqtaý, bilim sińirý, intellekt, kognitivtik fýnktsiiaǵa jaýap beretin faza. Áleýmettik pen tabiǵi ýaqyt sáikessizdigi SJL (áleýmettik djetlag) dep atalatyn aýytqýmen tanymal. Bunyń uzaq merzimdi saldary densaýlyqqa aitarlyqtai ziian keltiredi: sozylmaly sharshaý, jumysqa qabilettilik tómendeýi, immýnitet álsireýi, tipti kei jaǵdaida aýyr syrqattar men ómir uzaqtyǵy qysqarýyna deiin ákelýi múmkin. Bul – ǵylymda dáleldengen fakt jáne qázir Álem ǵylymy konsensýsymen aiqyndalǵan nárse", - deidi maman.
Sonymen qatar, jumys jáne oqý ýaqytynyń tań atýynan buryn basalýy da tańǵy uiqy fazasynyń buzylýyna, ásirese qysqy mezgilde, teris áser etedi. Munyń aldyn alý úshin biologiialyq saǵatqa sai kún tártibin retteý mańyzdy. Keshke qaraǵy, tańerteńmen jaryq bolýy adam organizminiń qalypty jumys isteý negizi.
"Melatoninniń sekretsiiasy keshki qarańǵylyq túseý bastalady, sondyqtan uiyqtar aldynda shamamen 1,5 saǵat buryn qarańǵy ýaqyttyń túsýi óte mańyzdy. Ýaqytty ákimshilik turǵyda keiinge jyljytý arqyly jaryq kezeńin kesh jyljytý melatonin sekretsiiasyn buzyp, aǵza ornyna stress gormony – kortizoldy bóle bastaidy. Bul tiisinshe uiqynyń sandyq, sapalyq quramyn buzyp, sozylmaly uiqy jetispeýi, sozylmaly sharshaý sindromyna soqtyratyn faktor. Iaǵni, tańnyń erte bastalýy emes, melatoninniń bólinýin toqtatatyn faktor – jaryqtyń keshteý ýaqytqa jyljýy", - deidi Bolat Nurǵojaev.
Ýaqytty aýystyrýǵa qarsy pikir aitýshylardyń taǵy bir tezisi – erte oianý tsirkadtyq yrǵaqtardyń buzylýyna ákeledi. Aitalyq, elimizdiń ońtústiginde jazda adamdar tańǵy 3:30-da oianyp, qaita uiyqtai almaidy. Bolat Nurǵojaev bul qubylys psihikalyq buzylystar týdyrýyna qatysty suraqqa jaýap berdi.
"Adamnyń durys uiqyǵa ketýi úshin biologiialyq yrǵaqqa sai qarańǵy ýaqyttyń tabiǵi túsýi qajet. Al burynǵy ýaqytpen alǵanda, kún jaryǵy tańǵy 4:30-da shyqqan kúnniń ózinde, adamdar 3:30-da oianbaityn edi. Sebebi, jumys kúni kóbine 9:00-de, al bazarlar men dúkender 10:00, tipti 11:00-de ashylatyn. Demek, olar qarańǵy perdeler men terezelerdi jaýyp, tańǵy 6:00-7:00-ge deiin tolyqtai uiyqtap alatyn.
Uiqynyń jetispeýshiligine shaǵymdanatyn adamdardyń kópshiligi ózderi 2:00-de uiyqtap, 3:30-da oianýǵa májbúr bolǵanyn aitady. Biraq qarapaiym eseppen alsaq, tipti burynǵy ýaqyt boiynsha da tańǵy 4:30-da jaryq túsken jaǵdaida, 2,5 saǵat uiqy adamnyń qajettiligin qanaǵattandyra almaidy. Bul jaǵdaida másele ýaqyt aýysymynda emes, uiqy gigienasynyń saqtalmaýynda. Qarapaiym ereje – biologiialyq saǵatqa sáikes erte uiyqtaý jáne jetkilikti uiyqtaý arqyly mundai problemalardyń aldyn alýǵa bolady", - dep túsindirdi Bolat Nurǵojaev.
