Sózimizdiń álqissasyn statistikadan bastaiyq. 2021 jyly Qazaqstanda turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 61 464 shaǵym tirkelgen. 2022 jyldyń 9 aiynda Ishki ister ministrliginiń málimetinshe, 100 myńnan astam turmystyq ozbyrlyq faktisi oryn alǵan. Biraq bul tek tirkelgen jaǵdailar, taǵy qansha jábirlenýshi jai ǵana quqyq qorǵaý organdaryna aryzdanbai qaldy, olar agressordyń jazasyz qalyp, qaitadan óz «toryna» qaitady dep qorqady. Bul rette politsiia da agressorlardyń kópshiligi jazasyz qalyp otyrǵanyn moiyndaidy. Óitkeni, jábirlenýshilerdiń ózderi politsiiaǵa jazǵan aryzdaryn qaitaryp alady. Sondyqtan da quzyrly organ eshqandai shara qoldana almaidy.
Osy problemaǵa kelgende kúiip-pisip jatatyn Shymkent qalasy týraly aitsaq, onda 2022 jyly otbasylyq-turmystyq qatynastar salasyndaǵy zańsyz áreketter boiynsha 281 adam (onyń aldyndaǵy jyly – 238) ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Jyl boiyna 3529 «qorǵaý nusqamasy» shyǵaryldy. Qorǵaý tártibin buzǵany úshin ýchaskelik politsiia inspektorlarynyń talaby boiynsha sot 103 tártip buzýshyǵa arnaiy talap qoidy.
Shymkent qalalyq IIB Jergilikti politsiia qyzmeti bóliminiń áielderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý tobynyń aǵa inspektory Jańyl Spanovanyń aitýynsha, megapoliste otbasy jáne turmys salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý maqsatynda erli-zaiyptylardyń qarym-qatynastary, olardyń arasyndaǵy janjaldyń aldyn alý jumystary kúsheitildi. Jyl basynan beri «To be», «Zorlyq-zombylyqsyz otbasy» josparly is-sharalary uiymdastyrylǵan. Olardan bólek 25 qarasha men 10 jeltoqsan aralyǵynda «Zorlyq-zombylyqsyz 16 kún» respýblikalyq aktsiiasy ótken. Áielderdi qorǵaý úshin arnaiy buiryqtar shyǵarylǵan.
«Turmystyq zorlyq-zombylyq profilaktikasy týraly» Qazaqstan Respýblikasy Zańynyń 20-babyna sáikes, jábirlenýshiniń aryzy boiynsha turmystyq zorlyq-zombylyq jasaýǵa tyiym salynǵan jaǵdaida 30 táýlikke qorǵaý nusqamasy shyǵarylady. Al bul qylmysqa jábirlenýshiniń erkine, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy jáne onyń otbasynyń áreketke qabiletsiz múshelerin izdestirý, qýdalaý, barý, aýyzsha, telefon arqyly sóilesý jáne onymen basqa da tásildermen bailanysqa túsý kiredi. Bizdiń inspektorlar áielder men agressorlarmen profilaktikalyq áńgimelesýler júrgizip, quqyq buzýshylardan qorǵaný nusqamalaryn shyǵardy, ákimshilik hattamalar jasaldy», - dedi Jańyl Spanova.
Shymkent qalasynda otbasynan zábir kórgender panalaityn tórt daǵdarys ortalyǵy bar. Politsiia qyzmetkerleri úkimettik emes uiymdarmen jáne «Sana-Senim» zańgerlik kómek kórsetý ortalyqtarymen, №3 «Samǵaý» áleýmettik arnaiy kómek kórsetý jáne «Analar úii» qoǵamdyq qorlarymen birlese otyryp, turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkenderge psihologiialyq, quqyqtyq jáne basqa da kómek kórsetýde. Jalpy, jyl basynan beri «Samǵaý» áleýmettik-arnaiy kómek kórsetý ortalyǵyna 97 áiel men 257 bala ornalastyrylyp, olarǵa quqyqtyq jáne áleýmettik-psihologiialyq kómek kórsetilýde.
Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómektesýge tyrysatyn kóp jyldyq tájiribesi bar psiholog German Vladimirovtyń aitýynsha, turmystyq zorlyq-zombylyq, ókinishke qarai, búkil álemde qanatyn keńge jaiyp keledi. Bul qoǵam saý emestigin, qandai da bir túiindi problema bar ekenin bildiredi.
«Qoǵamda túsinispeýshilik kóp, bala tárbiesinde qatelikter bar, adamdar jan túrshigerlik jaǵdailarǵa kýá bolyp jatyr. Munyń bári, árine, otbasyna áser etedi. Adam jumysta bolýy múmkin, keńsede ol óte sabyrly, adekvatty bolyp kórinedi, biraq úide ol agressor bolyp shyǵýy ǵajap emes. Bul onyń da sanasynda múgedektik bar ekenin kórsetedi. Adamdar, ókinishke qarai, óz betimen jumys isteýge daiyn emes, túsinýge daiyn emes, damýǵa daiyn emes. Zorlyq qaidan shyǵady. Birinshiden, eger adam ata-anasynan turmystyq zorlyq-zombylyqty kórgen bolsa, turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan nemese mektepte zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan bolsa, onda bul múldem saý adam bolyp ósedi dep aitý ekitalai. Iá, eger ol terapiiadan ótse, sózsiz saýyǵyp ketedi. Biraq onyń belgili bir ziiandy beiimdilikteri bar jáne olardy satyp alýǵa bolady. Otbasynyń deni saý, bári jaqsy, bári durys bolýy múmkin delik. Biraq, ómirdegi qandai da bir qiyndyqtar, adam, mysaly, mektepte, institýtta jumysta oqydy jáne saý emes qoǵam nemese saý emes basshylyq boldy. Onyń jaraqatyna qoǵamnyń qysymy da áser etýi múmkin. Sońynda ol jasyryn agressiiany kórsete bastaidy. Biraz ýaqyttan keiin bul agressiia ashyq kórinis tabady», - deidi German Vladimirov.
Biraq jábirlenýshiler nelikten soqqyǵa jyǵylady? Nelikten olar ózderiniń agressorynan qashyp qutyla almaidy? Psihologtyń aitýynsha, munda ádettiń kúshi, tárbie, taptaýryndar minez ról oinaidy. Ókinishke qarai, analar qyzdaryna jii orynsyz «aqyl» aitady, qyzy kúieýi týraly aityp shaǵymdansa, «Men de shydadym, kúieýime de shydadym, sen de shydamdy bol» deidi, ómir solai ekenin qulaǵyna quiyp baǵady. Biraq bul jaqsy emes. Men bárin birden dushpandyqpen qabyldamaimyn. Biraz suraqtardyń jaýabyn tabý kerek, otbasynyń saý bolýy úshin qandai da bir sheshimderdi taba bilý kerek. Biraq, munyń bári tárbieden, týǵannan keiingi shekteýlerden týyndaidy.
Mysaly, áiel tóze alatyn belgili bir stereotipter bar. Mundai qarym-qatynastan shyǵýǵa bolady. Tek onymen jumys isteý kerek. Is júzinde ne boldy? Adam keledi, ol táýeldi bolady, ol qurban bolady, biraq ol qurbandyq jabýly qazan kúiinde qalady. Sondai-aq adamǵa jábirlenýshi bolý op-ońai, úirenip qalǵan, shaǵymdanýǵa kelgen kezde qosalqy shekteýler paida bolady. Bul da jaraqat, bul da saý emes tulǵanyń belgisi. Aitalyq, áiel tiranmen birge turyp, ajyrasyp ketken nemese ol qaitys bolǵan jaǵdailar qanshama. Meniń tájiribemde naqty mynadai jaǵdai boldy: kúieýi qaitys boldy, al alty aidan keiin ol ózin dál sol kúieýinen qorlanǵanyn málimdedi. Kózi tirisinde jary iship kelip, uryp-soǵyp júrgen. Bir-birine táýeldi qarym-qatynastar bar, biraq munyń bári sheshildi. Odan qutylýǵa bolady, aman qalýǵa bolady, biraq ol úshin tek terapiia qajet, oǵan barý kerek», - deidi tájiribeli psiholog.
Al kúieýinen taiaq jegen áiel jaqsaryp, ómirin jańadan bastai alatyn bolsa, taiaq jegen balalar she? Psiholog zorlyq-zombylyq eresek adamnyń psihikasyna ziiandy áser etse, ol da balanyń psihikasyna áser etetinine senimdi.
«Eger bir bala otbasynda zorlyq-zombylyq kórip, sonyń arqasynda meiirimdi bolyp, zorlyq-zombylyq jasamaidy dep oilasańyzdar, bul óte qate ustanym. Bul – adasýshylyq. Birinshiden, balanyń boiynda qatygezdik jasyrynyp jatady. Biraz ýaqyttan keiin ol da tiran bolýy múmkin. Taǵy bir jaǵdai da kerisinshe, ol ómir boiy qurban bolyp qalady. Tiisinshe, bul adamnyń densaýlyǵy nashar, ol jetkilikti túrde damymaidy, ol barlyq qulshynyspen bolsa da alǵa basa almaidy, ol qalypty otbasynda ósken balaǵa qaraǵanda baq-dáýleti men tabysy az bolady», - dep sendirdi maman.
Psihologtyń aitýynsha, máseleni sheshýmen emes, aldyn alýmen ainalysý kerek.
«Stýdentter men mektep oqýshylarynyń psihikasy saý bolýy úshin psihologtar mektepterde, institýttarda stýdenttermen, ásirese psihikalyq densaýlyq máselelerimen jumys isteýi tiis. Shynyn aitaiyq, biz táýip-balgerge barýǵa qumarmyz. Negizi, psihologqa birinshi barý kerek. Ásirese, qazir travmatikalyq jaǵdailar kóp. Arystaǵy jarylystar jaidan-jai bolýy múmkin emes, Tarazdaǵy jarylystar, qańtar oqiǵasy jaidan-jai bolýy múmkin emes. Barlyq aqparat adamdarǵa aýyr tidi. Al adamdardyń psihikasy jai ǵana setinei bastady, ýaqyt óte kele, tipti nasharlai beredi. Ol birden kózge kórinbeidi. Al munyń barlyǵy turmystyq zorlyq-zombylyqtyń artýyna ákelip soǵýy múmkin», - deidi psiholog.
Qazaqstan, ásirese, qazaqstandyq balalar men olardyń ata-analary bilikti psihologtarǵa zárý ekenin Shymkent qalasynyń Bala quqyqtary jónindegi ýákili Janneta Jazyqbaeva da aitady.
«Men óz jumysymda psihologiialyq kómek qyzmetine basa nazar aýdaramyn. Ol mektepterde de, emhanalarda da bolýy kerek, bul ásirese áleýmettik salada mańyzdy. Qazir joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan bolashaq psihologtarǵa kóńil bólýimiz qajet. Psihologiialyq qyzmet jańa deńgeige kóterilýi kerek, óitkeni bul qyzmetsiz qazir otbasylar úshin de, zorlyq-zombylyqtan zardap shekken áielder men balalar úshin de ómir súrý qiyn. Endeshe, mektep psihology barlyǵyn aldyn ala bilýi, balanyń bet-álpetindegi emotsiia, mimika, qimyl-qozǵalys arqyly bárin túsinýi tiis. Kásibi psiholog, ol minez-qulyq ózgergen saiyn aiyrmashylyqty kóredi. Biraq, ókinishke qarai, qazir muny túsinetin kásibi psihologtar óte az. Al mektepterde bala kóp, biraq psihologtar jetispeidi», - dep esepteidi Janneta Jazyqbaeva.
Dál osyndai psihologiialyq qoldaý qyzmeti otbasylyq ómirge endi qadam basyp, bala josparlap otyrǵan jas otbasylarǵa da qoljetimdi bolýy kerek.
Eger otbasynyń qyzmeti buzylsa, otbasynda anasyn, ájesin uryp-soǵyp, aiǵailap, ádepsiz sózder aitatyn erler bolsa, shańyraqtyń ishi tynysh bolmasa, mundai otbasynda ósken balany áleýetti zorlyq-zombylyq kórsetýshi dep aita alamyz. Tipti, eger balalar otbasynda agressivti, tilazar bolsa, onda, eń aldymen, otbasy buzylǵan nemese ákesi maskúnem nemese olar qol kóteretini dáleldendi. Bala úshin bul qalypty jaǵdaiǵa ainalady, ol bárin gýbka siiaqty sińiredi jáne sol baiaǵy qiianatshy bolyp ósedi», - deidi Jazyqbaeva.
Otbasyndaǵy ahýalǵa erli-zaiyptylardyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy da áser etedi. Eger ol disfýnktsionaldy bolsa, stressten keiin agressiia da paida bolýy múmkin. Sondyqtan ýákildiń pikirinshe, Qazaqstanda otbasyn josparlaý boiynsha jumys júrgizý qajet.
«Sońǵy jyldary otbasyn josparlaý taqyryby óte ózekti bolyp keledi. Jastar otbasyn qurady, biraq olar nesie arqyly debetterdi azaita almaidy. Kóbinese jas otbasylardyń baspanasy joq, páter jaldap turady, áieli birinen soń biri bala kóteredi. Iá, memleket qoldaý kórsetedi, biraq qaryz júktemesi siiaqty faktor da bar. Árbir derlik jas otbasymen sóileskende, áńgimelesýshilerimizdiń eshqaisysy «Meniń nesiem joq» dep aitqan emes. Al bul qaryz júktemesi turaqty tabys bolmaǵan jaǵdaida, barlyq tapqan aqshasy nesieni óteýge ketken kezde, bizdiń qazaqstandyq jas otbasylardyń áleýmettik osal tustarynyń birine ainalyp shyǵa keledi. Keibireýler osydan soń óz shyǵyndaryn ótei almai, ishimdikke salynyp, áielderi men balalaryna qol kótere bastaidy. Olar ózderiniń bar renishterin, qatygezdikterin áieline, balalaryna tógedi. Sondyqtan otbasyn josparlaýǵa kóńil bólý kerek. Bizge otbasyn josparlaý sabaqtary, synyptar qajet.
Jalpy, olar qazir emhana deńgeiinde ǵana jumys istep jatyr, biraq jastardyń oǵan qanshalyqty júginetini belgisiz. Ádette olar júkti bolǵan kezde ginekologqa kelip, tirkeledi. Otbasyn, júktiligin saýatty josparlaýǵa, ana bolýǵa daiyndalýǵa ótinish bildiretinder óte az. Bul otbasy institýtynyń damýyna kedergi keltiredi. Tipti bir ret emhanaǵa barǵanda, otbasyn josparlaý bólimshelerine kirip-shyǵatyndardyń joq ekenine júz paiyz senimdimin. Ókinishke qarai, qai kezde de áielder men erler otbasyn josparlaýǵa barmaidy. Qazir bizde otbasyn josparlaý baǵdarlamasy is júzinde joq. Sońǵy ret memlekettik baǵdarlama sonaý 2017 jyly júzege asyrylǵan kórinedi. Memlekettik satyp alýlar saityna kirseńiz, sońǵy kezderi bul taqyryptyń belsendi bolyp turǵanyn kórmeisiz. Eger qoǵam qairatkerleri bul baǵdarlamany nasihattasa, jaǵdai basqasha bolar ma edi», – deidi ýákil.
Mamannyń aitýynsha, otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń bir mysaly jaqynda Shymkentte bolǵan. Áiel balany ózi emdelip jatqan aýrýhananyń qabyrǵasyna soqqan. Jazyqbaevanyń aitýynsha, bul otbasynyń qyzmeti buzylǵan.
«Bul onyń psihoemotsionaldy jaǵdaiyna bailanysty boldy. Otbasy áleýmettik jaǵynan osal. Áieldiń bes balasy bar, bireýi múgedek, bireýi shala týǵan, ekeýi qaitys bolǵan. Ol qazir besinshi balasyna júkti. Bul oǵan áser qatty etti. Ol bireýmen telefon arqyly hat jazysyp otyrǵan kezde, bala odan sýsyn suraǵan nemese onyń qolyn almaq bolǵan, sol kezde onyń betinen urǵan. Men onymen sóileskende, onyń kózinen jasty kórmedim, ol úndemeidi, tipti kúldi, sodan keiin men onymen sóilestim. Kúieýi jumys istemeidi, qosymsha aqsha taýyp kún kóredi, turaqty jalaqysy joq, al olardyń satyp alǵan kóliginiń qomaqty nesie bolsa, júrgizýshi kýáliginen aiyrylǵandyqtan kólik tur. Óitkeni, kúieýi mas kúiinde kólik júrgizip, ustalyp qalǵan. Alaida, ol keshke kólikpen taksi qyzmetin atqarady. Olardyń da anasy zeinetker, sonymen qatar qyzy álsiz, shala týǵan. «Kúieýimniń jarty kúndik jumysy 50 000, múgedektigi men bala kútimi boiynsha 100 000 shamasynda járdemaqy» deidi. Eseptep qarasam, olardyń jalpy tabysy 160 myń, al shyǵyny orasan, 170 myńnan astam nesiesi bar. Tamaqtaný kerek, kiiný kerek, bala jii aýyrady, olarda kómir joq, óitkeni ol qymbat. Ol júkti bolmaýǵa tyrysqan. Anyqtalǵandai, oǵan spiral salynǵan, biraq ol oǵan sáikes kelmei, ony alyp tastaǵan. Sodan keiin ginekologpen tyǵyz bailanys bolmaǵandyqtan, ol júkti bolyp qalǵan. Bul jerde kóptegen faktorlar bar», - dep túsindirdi Janetta Jazyqbaeva.
Sarapshy úilengenge deiin daiyndalý kerek degen qorytyndyǵa keldi. Al balaly bolmai turyp, densaýlyǵyqty rettep, aiaqtan turyp alý kerek. Materialdyq bazany daiyndap alǵan jón. Sonymen qatar mindetti túrde psihologiialyq daiyndyq kerek. Otbasy men balany josparlaý kabinetterine baryp, psihologtarǵa habarlasqan durys. Eshbir jaǵdaida balalardy da, áieldi de qinaýǵa bolmaidy.
Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolsańyz, politsiiaǵa 102 telefony arqyly habarlasýǵa bolady. Sonymen qatar, Qazaqstanda balalar, jastar jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkender úshin senim telefony jumys isteidi. Psihologtar zardap shekkenderge 150 nómiri boiynsha keńes berýge daiyn.
