Qytai men Iran baǵyty
Dúniejúzi boiynsha tabiǵi gazdyń qory tórtinshi oryn alatyn Túrkimensten en bailyǵyn syrt elderge tiisti deńgeide eksporttai almai otyr. Búginde Túrkimenstannyń kógildir otyn óndirý isi Keńes kezeńindegi deńgeige áli jete almaýda. Kezinde túrkimender jylyna 89 mlrd tekshemetr gaz óndirgen bolatyn. Al ótken jyly túrkimender 77 mlrd tekshemetr gaz óndirip, rekordtyq mejeniń mańaiyna baryp qaitty.
Qazirgi tańda Túrkimenstan Iran men Qytaiǵa qarai gaz qubyryn tartyp, jerasty bailyǵyn eksporttap, qyrýar paida tabýǵa kúsh salýda. Ásirese, Qytai baǵytyndaǵy qubyrǵa airyqsha senim artylýda.
Birshama ýaqyt buryn túrkimender kógildir otynyn keńes zamanynda qolǵa alynǵan «Ortalyq Aziia – Ortalyq» baǵyty boiynsha Ýkrainaǵa eksporttaýǵa kúsh salyp kórdi. Biraq buǵan Ýkrainamen betjyrtysqan Resei tolyqtai shekteý qoiyp otyr. Sońǵy ýaqyttary dúniejúzin sharpyǵan saiasi-ekonomikalyq daǵdarys Túrkistannyń gaz eksportyna keri áser etip, adymyn ashtyrmaýda.
Qyrǵyz ben tájik sybaǵasy
Búginde Túrkimenstannyń arzan gazyn satyp alýǵa nietti memleketter barshylyq. Olardy tipti Eýropa men Aziianyń alys jatqan elderinen izdeýdiń de qajeti joq. Aitalyq, irgedegi qyrǵyzdar men tájikter túrkimen gazyna birneshe jyldan beri qol sozyp keledi. Biraq aradaǵy Ózbekstan Ortalyq Aziiadaǵy kórshileriniń saiasi-ekonomikalyq turǵydan kúsh alyp ketýine barynsha kedergi jasap baǵýda. Birshama ýaqyt buryn túrkimender kógildir otynyn keńes zamanynda qolǵa alynǵan «Ortalyq Aziia – Ortalyq» baǵyty boiynsha Ýkrainaǵa eksporttaýǵa kúsh salyp kórdi. Biraq buǵan Ýkrainamen betjyrtysqan Resei tolyqtai shekteý qoiyp otyr. Sońǵy ýaqyttary dúniejúzin sharpyǵan saiasi-ekonomikalyq daǵdarys Túrkistannyń gaz eksportyna keri áser etip, adymyn ashtyrmaýda.
[caption id="attachment_10145" align="alignleft" width="480"]
Iran soltústik-shyǵys aýmaǵyndaǵy provintsiialaryna qajetti gazdy Túrkimenstannan alyp keldi. Óitkeni, resmi Tegeran eldiń ońtústiginde óndirgen mol gazyn soltústikke jetkize almaǵan edi. Batys elderiniń ekonomikalyq sanktsiialarynan keiin Iran ishki kapitaldyń syrtqa ketpeýin qadaǵalap, el aýmaǵyn tolyqtai gazdandyrý isin qolǵa alǵan bolatyn. Mine, sonyń arqasynda Irannyń soltústigindegi provintsiialary túrkimen gazynan tolyqtai bas tartyp, ózderiniń gazdaryna qol jetkizdi. Osy jaǵdaidan keiin Iranǵa jyl saiyn 8-12 mlrd tekshemetr gaz eksporttaýdy josparlaǵan Túrkimenstan ótken jyly Iranǵa bar bolǵany 5 mlrd tekshemetr gaz eksporttaǵan. Aldaǵy ýaqytta Iran baǵytyndaǵy gaz eksportynyń kólemi tómendei berýi múmkin. Óitkeni, álemde gaz qory jóninen Reseige ǵana jol beretin Iran óz gazyn igerýge basa mán berip otyr.
Áleýmettik jeńildik toqtady
Jalpy, Túrkimenstan jylyna 155 mlrd tekshemetr gaz eksporttaityn múmkindikke ie. Biraq olar eksporttyq áleýetin óz deńgeiinde uiymdastyra almaýda. Sońǵy ýaqyttary álemdik naryqta munai baǵasynyń quldyraýy túrkimender úshin jyǵylǵan ústine judyryq boldy. 2015 jyly Túrkimenstan biýdjeti 1 mlrd dollar (3,4 mlrd túrkimen manaty) defitsitke uryndy. Bul Ortalyq Aziiadaǵy shaǵyn memleket úshin óte qomaqty qarjat. Osydan keiin resmi Ashhabad áleýmettik salaǵa bólip kelgen qarjylaryn qysqartýdy kózdep otyr. Túrkimen biligi halyqtyń elektr qýatyn tegin paidalanýyn toqtatyp, arnaiy tarif belgiledi. Budan basqa árbir túrkimen azamatyna jarty jyl saiyn beriletin 750 litr benzindi de qysqartqany belgili. Ulttyq valiýtasyn manatty 20 paiyzǵa deiin devalvatsiia jasap, biýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyn 10 paiyzǵa ǵana kótergen. Osylaisha Ortalyq Aziiadaǵy birden bir halqy áleýmettik turǵydan joǵary deńgeide qorǵalǵan memleket statýsynan birtindep aiyryla bastady. Eger aldaǵy ýaqytta Túrkimenstan prezidenti Ǵurbanǵuly Berdimuhammedov gaz eksportyn tiimdi baǵytta uiymdastyrmasa, ekonomikalyq ahýal kúrdelene berýi múmkin. Túrkimenstan prezidenti bul sharýany beitaraptanyp sheshe almasyna kózi jetkendei. Sondyqtan ol ainalasyndaǵy kórshileri men alystaǵy Amerikamen yntymaqtastyq ornatýǵa kúsh salýda.
TAPÚ jobasyn iske asyrýda resmi Ashhabad AQSh-tyń qoldaýyna arqa súieitini anyq. Biraq eki kúnniń birinde jarylystan kóz ashpaityn Aýǵanstan men Pákistan aýmaǵy arqyly gaz qubyryn tartý táýekeli basym jumys.
[caption id="attachment_10146" align="alignright" width="408"]
Qaýipti baǵyt...
Ekonomikalyq qiyn jaǵdaimen betpe-bet kelgen resmi Ashhabad qazir Túrkimenstan-Aýǵanstan-Pákistan-Úndistan (TAPÚ) gaz qubyryn tartý máselesin qarastyryp jatyr. Bul jobanyń sóz bolǵanyna birneshe jyldyń júzi bolǵanyn bilemiz. Biraq joba qolǵa alynyp, qurylys jumystarynyń bastalatyn túri kórinbeidi. Árine, TAPÚ jobasyn iske asyrýda resmi Ashhabad AQSh-tyń qoldaýyna arqa súieitini anyq. Biraq eki kúnniń birinde jarylystan kóz ashpaityn Aýǵanstan men Pákistan aýmaǵy arqyly gaz qubyryn tartý táýekeli basym jumys. Budan buryn túrkimender ázirbaijandarmen birlesip, Kaspii teńizi arqyly Eýropaǵa gaz qubyryn júrgizýge umtylǵan edi. Ózgeden buryn óziniń gazyn Eýropaǵa jetkizýdi jón sanaǵan ázirbaijandar kórshilerine durys usynys jasamai, joba aiaqsyz qaldy. Osylaisha túrkimender qolda bar gazyn ainalayana sata almai, qinalyp otyrǵan jaiy bar. AQSh pen Túrkimenstannyń arasyndaǵy áskeri bailanystyń ornaýynan aldaǵy ýaqytta TAPÚ gaz qubyrynyń qolǵa alynyp qalýy múmkin ekenin ańǵarýǵa bolady. Bolashaqta AQSh-tyń áskerileri gaz qubyrynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi jeleý etip, áskeri kontingentin ákelýi bek múmkin. Al bul jaǵdai óz kezeginde Qytai men Reseidiń búiirine qanjardai qadalatyny sózsiz. Jalpy, AQSh pen Túrkimenstannyń jaqyndasýy Ózbekstannyń da oń jambasyna kelmeidi. Qalai bolǵanda túrkimen gazy iri memleketterdiń múddeler qaqtyǵysyna sebepshi bolýy yqtimal.
Daiyndaǵan Nurlan JUMAHAN.
