Prezident Qasym-Jomart Toqaev Astanadaǵy «Jastar» saiabaǵynda ótken «Taza Qazaqstan» ekologiialyq festivalinde aǵash otyrǵyzyp, ekobelsendilermen kezdesti. Bul shara «Búkil qazaqstandyq aǵash egý kúni» aiasynda uiymdastyrylyp, úsh kún ishinde elimizde 4,5 millionǵa jýyq kóshet otyrǵyzyldy. Memleket basshysy kórmeni aralap, oqýshylar men jas kásipkerlerdiń ekologiialyq jobalarymen tanysty. Prezident tazalyqty ómir salty retinde ustanýdyń mańyzyn atap ótip, ekologiiany jaqsartý jolyndaǵy eriktilerdiń eńbegin joǵary baǵalady. Onyń aitýynsha, tabiǵatty qorǵaý - ár azamattyń paryzy. Qoqys suryptaý, sý men elektr energiiasyn únemdeý, qoǵamdyq oryndardy taza ustaý siiaqty qarapaiym áreketter jańa ekologiialyq mádeniettiń negizi bolýǵa tiis. Memleket basshysy «Taza Qazaqstan» naýqanynyń el mádenieti men investitsiialyq tartymdylyǵyna oń áser etetinin de atap ótti. Ekobelsendi Merýert Salyqova sekildi tabiǵatty qorǵaýǵa belsendi atsalysatyn eriktiler naýqannyń basty qozǵaýshy kúshi bolyp otyr.
Ekomádeniettiń basty sharty – artyq zattardan arylý
– Ózińiz nasihattap júrgen ekomádenietti saqtaý úshin ne isteý kerek, neden bastaý kerek?
–Ekomádeniet – ár adamnyń ózinen bastalady. Iaǵni árbir azamattyń tabiǵatqa degen kózqarasyn ózgertýi mańyzdy. Bul - tek qorshaǵan ortany qorǵaý emes, ol – ómir súrý salty, sana-sezim, jaýapkershilik. Ár adam jasaǵan is-áreketine, tastaǵan qoqysyna, júrgen, turǵan jeriniń tazalyǵyna jaýapkershilikpen qaraǵanda ekomádeniet qalyptasady. Ókinishke qarai, bizdiń elde qorshaǵan ortany qorǵaýdy kóptegen adamdar bir rettik, naýqandyq aktsiialarǵa qatysý dep túsinedi. «Bul – memlekettiń mindeti» degen kózqaras basym. Shyndyǵyn aitsaq, jer-sýymyz ýlanyp jatqanda bilik tarapynan aktsiialar, zańdar, erejeler kútýdiń qajeti joq. Ony óziń aq kúndelikti ádetke ainaldyryp istei beresiń. Zattardy sanaly túrde tutyn, qajetsiz zat satyp alma, plastik qoldanýdy qysqart, qoqysty azait, ainalańdy lastama degen siiaqty qarapaiym ádetterden turady. Velosipedpen júrý, aǵash egý, sý men qýat kózderin únemdeý – bul da ekomádeniettiń kórinisi. Ekologiialyq aktsiialarǵa, eriktiler qozǵalysyna qatysý da qoǵamda ekosana qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Ekomádeniettiń basty sharty – artyq zattardan arylý.
– Artyq zattarǵa neni jatqyzamyz?
– Qazirgi zamanda bárimizde kiim kóp. Tamaqty, turmystyq himiiany da beibereket ala beremiz, onyń bárin paketterge, plastik ydystarǵa salyp paidalanamyz. Sońynda olar qoqysqa ainalyp, jerdi lastaidy. Joǵary sapaly, uzaqqa jaraityn zattar alsań úiiń qajetsiz zattarǵa tolyp qalmaidy. Artyq zattardy muqtaj adamdarǵa berý kerek. Mysaly men kiilmeitin kiimderdi muqtaj jandarǵa taratamyn. Kóbinese biz oilanbai kóp nárseni satyp alamyz, adamnyń kózi toimaidy ǵoi, kerek bop qalar dep ala beremiz. Kez kelgen dúnieni satyp alarda osy maǵan qatty qajet pe dep oilanyp baryp alǵan abzal. Bul tek ekologiialyq qana emes, ári qarjylyq saýattylyq bolyp tabylady. Iaǵni kerek emes zat satyp almasańyz úiińiz de shashylmaidy, qaita-qaita qoqys shyǵarýdyń qajeti bolmaidy.
Qoldanysty qysqartý – qoqysty azaitý
– Qoqys degen báribir shyǵady ǵoi, sol qoqystan qalai qutylamyz?
– Qoqystan túbegeili qutylmasaq ta ony anaǵurlym qysqartýǵa bolady. Qoldanysty qysqartý arqyly qoqysty da azaitamyz. Qoqystan qutylýdyń amaldary bar: bas tartý, qysqartý, qaita óńdeý, kompostaý. Atap aitsaq, plastikten bas tart, artyq zatty qoldanýdy qysqart, qaita óńde jáne komposta degendi negizge alamyz. Bul úshin men ózim úiimde shaǵyn ekostantsiia ornatyp qoidym, sol jáshikterge zattardy suryptap salamyn, qaǵaz bólek, shyny ydystar bólek, lampochkalardy jeke jáshikke salamyn, barlyǵyn 2-3 aida jinap-terip qaita óńdeýge tapsyramyn.
– 2-3 ai tursa qaldyqtar buzylyp ketpei me?
– Bul jerde buzylatyny - tamaq qaldyqtary. Men azyq-túlik qaldyqtaryn dereý kompostap jiberem, kógermeidi, sasymaidy. Arnaiy apparat tamaq qaldyqtaryn keptirip, úgitip tyńaitqysh etip beredi. Ony úi ósimdikterine nemese aýlaǵa topyraqqa tógemin. Al kiilmeitin kiimder men aiaq kiimderdi tapsyratyn jerler Qazaqstannyń barlyq óńirinde bar. Arasynda qiialyńyzǵa erik berip, eski kiimnen jańasyn jasap alýǵa bolady. Qoqystan arylýdyń bir joly - qaita óńdeýdi damytý. Ásirese plastik buiymdaryn qaita óńdeý máselesi bizde ózekti. Bizdiń negizi jaýymyz - jaýymyz - bir rettik qoldanylatyn zattar. Prezident Qasym-Jomart Toqaev qaita óńdeý óndirisin damytý týraly aitty. Qazir bizde osy salaǵa erekshe kóńil bólinýde. Máselen Almatyda úsh jerde qaita óńdeýge tapsyrý stantsiialary bar, men osy stantsiialardyń qyzmetin paidalanamyn. Sondai aq kúnine 1 myń tonna turmystyq qaldyq qabyldaityn qoqys óńdeý zaýyty bar.
Plastikpen kúres – tabiǵatqa úles
– Plastik qoldanýdy qysqarttym dedińiz. Bul sheshimińiz qiyndyq týdyryp júrgen joq pa?
– Búgingi zamanda plastikten tolyq bas tartý qiyndaý, óitkeni ony kóptegen salalarda qoldanady. Degenmen ony barynsha azaitýǵa, tiimdi paidalaný arqyly máseleni sheshýge bolady. Plastik qazir búkil álemdi jaýlap aldy. Birneshe jyl buryn ǵalymdar balyqtar men ulýlardyń aǵzasynan mikroplastik taýyp alsa, endi ony adamnyń aǵzasynan taýyp jatyr. Plastik quramyndaǵy toksinderdiń adam aǵzasyna áseri qandai? Sondyqtan biz plastiktan tolyqtai bas tartpasaq ta ony qoldanýdy meilinshe qysqarta alamyz. Mysaly, kúndelikti ishetin sýdy plastik bir rettik bótelkesimen satyp ala bermei, quiyp alýǵa bolady. Dúkenge matadan tigilgen eko-sómke alyp baram, qajetti azyq-túlikti soǵan salyp alamyn. Artyq plastik qoldanbaý úshin sýsabyn, sabyn sekildi turmystyq zattardy zero waste dúkeninen satyp alam. Bul dúkender jelisiniń kontseptsiiasy meniń ekologiialyq daǵdylarymdy qalyptastyrýǵa kóp kómegi tidi. Qaldyqty barynsha az shyǵarýǵa, jaýapty tutynýǵa baǵyttalǵan printsipter toptamasy kókeige qonymdy. Ol jerde barlyǵyn quiyp alasyń, iaǵni úide sýsabyn taýsylsa, qutysyn laqtyryp tastamai qaita baryp quiyp alýǵa bolady. Osyndai ádetter arqyly ekologiialyq ómir saltyn saqtaýdyń esh qiyndyǵyn kórgem joq.
Paket qaptaǵan orta qaýipti
– Polietilen paketti paidalaný máselesine toqtalsaq?
– Jalpy qai dúkenge kirsek te alǵan taýarymyzdy polietilen paketterge salyp beredi. Ǵalymdardyń aitýynsha ortasha eseppen 20 minýt qana paidalanylatyn polietilen paketter 400 jylǵa deiin shirimei jerdi lastap jata beredi eken. Qazir álemniń 120 dan astam eli ziiandy paketterden bas tartqan. Al 30 memlekette paketti satyp alady. Daniia bul tyiymdardy 1994 jyly bastap ketken. Finliandiiada plastik paketterdi qabyldaityn avtomattar ornatylǵan. Qazaqstan da polietilen pakettiń óndirisin toqtatýdy josparlap otyr. Óitkeni polietilen paket - eń qaýipti qoqys. Jylyna shamamen 6 mln 300 myń tonna paket teńizder men muhittardy lastap, qustar men ańdardyń, balyqtardyń ajalyna túrtki bolýda. Paketterdi qoldanýdy azaitý úshin dúkenderde tegin taratpai, qymbatqa satý kerek. Sonda ǵana qoqys azaiady.
– Bizdiń elge Taza Qazaqstan bolý úshin bizge taǵy ne jetispeidi?
– Birinshiden bizge ekobilim, ekomádeniet jetispeidi. Kóptegen adamdar áli de ekologiialyq normalarǵa beijai qaraidy. Qoqysty kez kelgen jerge tastaý, tabiǵatty lastaý - jii kezdesetin jait. Bul – ekosananyń jetkiliksizdigi. Ekologiialyq problemalar mektep baǵdarlamasynda ústirt qarastyrylady. Infliýenser úlgi bolsa ǵana adamdarǵa áser etedi. Sheneýnikter, tanymal adamdar osyndai sanaly tutyný ómir saltyn ustanyp júrmin dese, halyqa ta kóredi. Adam ádeii istemeidi, bilimsizdikten jasaidy, sanaly qoldaný týraly bilmeidi, sebebi aqparat az. Ekinshiden, bizde infraqurylym tapshy. Qoqysty suryptaityn jáshikterdiń azdyǵy, qaita óńdeý zaýyttarynyń jetispeýshiligi kedergi. Úshinshiden, jasyl tehnologiialarǵa kóshý mańyzdy. Menińshe, «Taza Qazaqstan» jobasy oń nátije beredi dep oilaimyn, halyqqa ekologiialyq saýattylyq osyndai aktsiialar arqyly keledi dep oilaimyn.
Keler urpaqqa jerimizdi taza kúiinde tapsyrýymyz kerek
– Ekomádenietti qalyptastyrý úshin ózińiz qandai is-sharalarǵa qatysyp júrsiz?
– Kóptegen ekologiialyq is-sharalardan qalmaimyn. Mektepterde ekotrener retinde oqýshylarǵa dárister oqimyn. Aitqym keletindi áleýmettik jelide óz blogym arqyly jetkizemin. Ekobloger retinde zaýyttarǵa ekskýrsiia jasaimyn. Ózim turatyn Almaty qalasynda aiyna bir ret tabiǵatty aialaýǵa úiretetin «Recycle Birge» aktsiiasy ótedi, bul is-shara maǵan qatty unaidy. Aktsiia barysynda qaita óńdeýge bolatyn 18 túrli shikizat jáne qaiyrymdylyqqa arnalǵan túrli zattar qabyldanady. Dári-dármek, shyny, plastik, lampa, batareia, kitap almasý, kiim, aiaq kiim, turmystyq zattar jáne t.b. ótkize alasyz. Bir aktsiiada 4 saǵattyń ishinde 2,2 tonna shikizat pen 2,7 tonna zat jinaldy. Sondai aq, ekologiia taqyrybyna qyzyǵýshylyqty arttyratyn ekojármeńke ótedi. Master klass aýmaǵy da bar, qaita óńdelgen materialdardan jasalǵan turmystyq zattardy jasap, kreativti ideialarymen bólisemiz, kosmetika quramynyń tazalyǵyn tekseremiz. Mysaly ótkende ekoaktsiiaǵa qyzymdy ertip aparyp eski djinsydan syrǵa jasadyq. Osylaisha ekotárbie balaǵa syrttan kelmeidi, ata-anasynyń ómir salty arqyly beriledi. Úide bárin kórsetip, túsindirip otyrsa bala soǵan daǵdylanady. Jalpy ekoádetterdi sýdy únemdeý, jaryqty sóndirý, qoǵamdyq kólikpen júrý, dúkenge shopermen barý sekildi aqyryndap bastaǵan tiimdi. Bul ońai ádetter, sony oryndaýǵa birtindep daǵdylansaq álem tazaryp, adamdardyń densaýlyǵyna da ziian kelmeidi. Adam sanasy ózgergende, tanym-túsinigi keńeigende ǵana osy ekoádetterge ózi keledi. Óitkeni Jer-Ana barsha adamzatqa ortaq. Biz keler urpaqqa jerimizdi taza kúiinde tapsyrýymyz kerek.
Suhbattasqan Merýert RAIYM
