Tatarstan – el basqarýshysy “prezident” dep atalatyn Reseidegi jalǵyz el. Eldi osy statýstan aiyrǵysy kelgen Máskeýdiń buiryǵyna Tatarstan parlamenti qarsy shyqty.
“Bul Reseidiń quqyqtyq memleket retindegi konstitýtsiia júiesine qaishy!”, – dep kesip aitty Memlekettik keńestiń memqurylys jónindegi komitetiniń basshysy Albert Habibýllin.
Reseide 2010 jyldan beri respýblika prezidentteriniń ataýyn ózgertý úrdisi júrýde. Bul ataýdan alǵashqylardyń biri bolyp Sheshenstan basshysy Ramzan Qadyrov bas tartqan. Osy kúnge deiin federatsiia quramyndaǵy 12 respýblikanyń 11-i óz jetekshileriniń ataýyn ózgertip, “prezident” degen sózdi alyp tastaǵan.
…
Belgili jýrnalist Asylbek Abdýlov tatarlar men bashqurttardyń KSRO taraǵan tusta ne sebepti táýelsizdik almaǵanyna toqtalyp, tarihi faktorlardy oi eleginen ótkizgen eken.
Dalanews.kz osy maqalany oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdi.
...
1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinde túrki jurty bir-birinen súiinshi surasyp, shat-shadyman boldy. Qazaq, tatar, bashqurttan bólek chývash, ýdmýrt, moksha, mari sekildi ulttar da saiasi ambitsiiasy baryn ańǵartyp, táýelsizdik týraly sóz qozǵady.
Bulardyń barlyǵy Patsha úkimetiniń quldyǵy men qyspaǵynan qutylýǵa asyqqan edi.
Qazaqtardan qalyspaýdy qalaǵan tatarlar men bashqurttardyń intelligentsiiasy Edil-Jaiyq ulttyq avtonomdy jobasynyń qabyrǵasyn qalaýǵa kirisken-di. 1917 jyly Búkilreseilik musylmandar sezi ótip, osy májiliste Reseidiń memlekettik basqarý formasy bekitildi: Resei federativti elge ainalatyn bolyp uiǵaryldy.
Patsha biligi tusynda ulttyq respýblika qurý týraly ideiany umyta jazdaǵan Edil boiyndaǵy jáne Orta Aziiadaǵy elder bul múmkindikti jiberip almaýǵa tyrysty. Orys gýberniialarynyń “saýyn siyryna” ainalǵan territoriialarǵa azattyq alatyn sát týdy.
Aqpan tóńkerisinen keiin “Alash” qozǵalysy qaýyrt qimyldap, buǵaýdan bosaýdyń alǵyshartyn jasady. 1917 jyldyń shildesinde Orynbordaǵy qazaqtardyń Jalpyulttyq sezinde “Alash” partiiasy quryldy. Mundaǵy maqsat – qazaqtarǵa avtonomiia áperý edi. Bútin bir etnos erkindikke umtylyp, bólek shyqqysy keldi.
“Alash” ziialylary Resei Federatsiiasynyń aiasyndaǵy ulttyq avtonomiia qurýdy kózdedi. Boljam boiynsha, Alash Orda Sibir avtonomiiasynyń quramyna kirýge tiis-tin.
Alash avtonomiiasy men Alash Orda úkimetiniń Bas ministri bolyp Álihan Bókeihanov biraýyzdan bekitildi. Resei imperiiasy shatqaiaqtaǵan sátte edel-jedel avtonomiia qurýdy qolǵa alǵan alashordalyqtar osy bir batyl áreketiniń nátijesinde bolashaq Qazaqstannyń irgetasyn qalady.
Alash Orda úkimetiniń baǵdarlamasy birqatar talaptan turdy.
Qazaqstan Resei quramyndaǵy avtonomiia degen atqa ie, áitse de adam quqyǵy, sailaý quqyǵy, baspasóz jáne sóz erkindigi sekildi qasterli qundylyqtarǵa federatsiia tarapynan qysym jasalmaýy qajet. Eldegi agrarly saiasat qazaqtardyń kózqarasy men múddesine qaishy kelmeitindei júzege asýy tiis.
Aqpan tóńkerisiniń nátijesinde kúlli Reseide – qos bilik ornady. Ýaqytsha úkimet jáne kedei-kepshik pen jumysshy tabynan quralǵan Sovet úkimeti aitys-tartysqa tústi.
Ýaqytsha úkimet 1916 jyly Qazaqstanda patshaǵa qarsy shyqqan belsendilerdi aqtaý týraly qaýlyǵa qol qoidy. Federatsiia azamattarynyń júrip-turýyna kedergi keltirmeý týraly zań qabyldandy. Dini kózqarasy men shyǵý tegine qarai qýdalaýǵa ushyraityn bap alynyp tastaldy. Ýaqytsha úkimet demokratiiaǵa betburýdyń yrymyn jasaǵan boldy.
Alaida musylmandar, onyń ishinde qazaqtarǵa avtonomiia berýge kelgende kejegesi keiin tartyp qaldy. Imperlik sindromy qaita qozyp, az ulttarǵa bostandyq bergendi namys kórdi.
Osy tusta bolshevikter bas kóterip, munyń sońy Qazan tóńkerisine ulasty. Ýaqytsha úkimettiń qateliginen sabaq alǵan “qyzyldar” qýlyqqa saldy. Buǵan sálden keiin toqtalatyn bolamyz.
...
1918 jyly imperiianyń ábden álsiregen shaǵynda qazaqtar men bashqurttar birýaqytta málimdeme jasap, ózderiniń ulttyq respýblika qurǵanyn jariia etti.
Orynbor qalasy Alash Orda men Bashqurtstannyń saiasi hám intellektýaldyq ortalyǵyna ainaldy.
Dál sol jyldyń kókteminde qazaqtar men bashqurttar ústel basyna jinalyp, “qyzyldarǵa” qarsy turý týraly jospar ázirledi. Sol jyldyń kúzinde Ýfa qalasynda eki eldiń biznes ókilderi bas qosty.
Osy basqosýda alǵash ret qazaq-bashqurt federatsiiasyn qurý týraly másele kóteriledi. Eki eldiń shekarasy shektesip jatqany bul úrdisti jedeldete túser edi.
Tatar-bashqurttardyń saiasi qairatkeri, áigili Ǵalymjan Ibragimov áne-mine qurylǵaly otyrǵan federatsiiany 5 shtatqa bólýdi usyndy.
Buǵan sai: Qazaqstan, Qapqaz, Túrkistan, Edil-Jaiyq jáne Qyrym shtaty qurylýy tiisti edi. Al federatsiiany – Túrki federativtik respýblikasy dep ataý týraly sheshim qabyldandy!
Biraq budan keiingi oqiǵalar mejelegen dúnieni júzege asyrýǵa mursha bermedi. 18-qarashada Sibir úkimetiniń ministrler keńesinde búlik bolyp, Ýaqytsha úkimettiń biligi zańsyz dep tanyldy.
Atyshýly admiral Aleksandr Kolchak ózin kúlli Reseidiń Joǵarǵy ámirshisi ári áskerdiń Bas qolbasshysy dep jariialady. Bolshevikterge tótep beretin ákimshilik ortalyq retinde Omby qalasy tańdalyp alyndy.
…
1918 jylǵy qarashanyń sońǵy kúnderinde Alash Ordanyń Bas ministri Álihan Bókeihanov Kolchak úkimetimen Qazaq avtonomiiasy týraly kelissóz júrgizý úshin Omby qalasyna attandy.
Alaida imperlik saiasattyń ýyty ón-boiyna tarap ketken Kolchak bul usynysty qabyldaýdan bas tartty, egemendik týraly sóz qozǵaýdyń ózine tyiym saldy.
Qazaqtar men bashqurttar eki ottyń ortasynda qaldy. Eki birdei diktatýranyń qaibiriniń yǵyna jyǵylady?
Kolchak bastaǵan “aqtardyń” aitqanyn maquldai ma, álde Lenin, Trotskii, Stalin bastaǵan “qyzyldardyń” usynysyn qabyl ala ma? Osy arada ilkide sóz etken jaitqa qaita oralý qajet.
Ýaqytsha úkimettiń qateliginen sabaq alǵan “qyzyldar” qýlyqqa saldy. Bolshevikter avtonomdy memleketterge az-muz keńshilik jasaitynyn aityp, ýáde bergen boldy. Qazaq pen bashqurttyń igi-jaqsylary aqyr sońy solardyń usynysyn qabyl aldy. Bul ýaqytta Kolchaktyń áskeri tas-talqan bop jeńilip, bolshevikter “aqtardyń” admiralyn Irkýtskige jete bere atyp óltirdi. Kolchaktiń biligi bir jarym jylǵa jetpei kúirep tyndy.
Reseige baǵynyshty ulttyq úkimetterdiń birde-biri sovet biligin quptaǵan joq. Olardyń saiasi ustanymyn qabyldaýdan bas tartty. Bolshevikter ulttyq máselege qatysty pozitsiiasyn qaita qaraýǵa májbúr boldy.
Leninniń ornyn basqan Stalin avtonomdy ári odaqtas respýblikalardan quralǵan memlekettiń irgetasyn qalady. Alaida is júzinde Edil men Jaiyqtyń boiyndaǵy, Orynbordaǵy jáne Qazaqstandaǵy reseilik baqylaý eselene tústi. Odaqtas respýblikalarǵa enshisin bólip bergendei kóringen Sovet úkimeti, shyn máninde, otarlaýdyń jańa úlgisin oilap tapqan edi.
...
1920 jyly qazirgi Qazaqstan men Bashqurtstan aýmaǵynda avtonomdy sovet respýblikalary quryldy. Orynbor Qazaq ulttyq avtonomiiasynyń astanasy dep bekitildi. Osylaisha, qazaq jeri soltústik batysynda Bashqurtstanmen shektesip jatty.
1925 jylǵa deiin Qazaqstan men Bashqurtstan arasynda ortaq shekara bolǵan.
Alaida Keńes úkimetiniń surqiia saiasaty Orynbor qalasyn Qazaqstannan jyryp, ony Reseige qosqannan keiin eki eldiń arasy ajyrap qaldy, anyǵyraq aitqanda Qazaqstan men Edil boiyndaǵy elderdiń arasynda Reseige qarasty dáliz paida boldy.
Baýyrlas, tamyrlas elderdi ekige jarǵan “Orynbor koridory” osylai paida boldy.
Alǵashqyda Qazaqstan men Bashqurtstannyń arasyn bólip turǵan dálizdiń keńdigi 30 shaqyrymǵa jeter-jetpes bolatyn. Keiin kele áldeneshe ret keńeitilip, osy kúni 90 shaqyrymdy qurap otyr.
Qazir Orynbor dálizinde – Orynbor oblysyna qarasty Gai jáne Qýandyq aýdandary ornalasqan. Dál osy aralyq Qazaqstan men Bashqurtstandy bólip tur.
1936 jylǵy “Stalin” konstitýtsiiasy Qazaqstandy avtonomdy statýsqa deiin órletti. Buǵan sai odaqtas respýblikalar qalaǵan ýaqytynda (sóz júzinde) KSRO-dan shyǵý quqyǵyna ie boldy. Alaida bul talapqa sai kelý úshin olar syrt elderdiń shekarasymen shektesip jatýy kerek edi.
Ilgeridegi Orynbor dáliziniń kesirinen Bashqurtstan bul talapqa sai kelmedi, tipti Qazaqstan KSRO-ny tastap shyqsa da, bashqurttar buǵaýdan bosai almas edi.
Aqyr sońy, halyq sany men jer kólemi jóninen ózge odaqtas eldermen deńgeiles turǵan bashqurttar avtonomdy statýsta qalyp qaldy.
Gorbachev dáýirindegi “qaita qurý” kezeńinde tatarlar men bashqurttar bul máselege qaita oraldy. Sol tusta “táýelsizdik parady” bastalyp, 1991 jyldyń jeltoqsanynda Qazaqstan egemendik aldy.
Alaida mundai múmkindik bashqurt pen tatarǵa buiyrmady.
Tatar-bashqurt tarihshylary:
“Bashqurtstan men Tatarstandy Qazaqstannan qiyp tastaǵan KSRO-nyń suǵanaq, sumpaiy saiasaty eki eldiń egemendik alýyna kedergi keltirdi. Stalin Orynbor dálizin oilap tappaǵanda, tatarlar men bashqurttar odaqtas respýblika degen mártebege ie bolyp, imperiia qulaǵannan keiin ózgelermen jarysyp táýelsizdik alar edi…”, – deidi.
Qazir bular Resei Federatsiiasy quramyndaǵy respýblikalardyń sanatynda ǵana ári Máskeýdiń buiryǵyna baǵynady. Povoljia aimaǵynda ornalasqan 6 respýblikada da syrt eldermen shektespeidi. Olardy Orynbor dálizi qorshap tur.
Saiasattanýshylar men tarihshylar Tatarstan men Bashqurtstannyń Resei quramynan shyǵyp, táýelsizdigin jariialaryna kúmánmen qaraidy.
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
