Jol jáne kólik infraqurylymyn damytý, áýejailardy jańǵyrtý, qoǵamdyq kólikti jaqsartý, qatty turmystyq qaldyqtardy, tiimdi basqarý jáne jylý elektr ortalyqtaryn jańartý – bul jáne basqa da máseleler búgingi kúni Shyǵys Qazaqstan oblysy turǵyndaryn alańdatýda. Atqarylǵan jumystardyń qorytyndysy, aldaǵy josparlar jáne basym jobalar týraly ShQO ákiminiń orynbasary Baqytjan Baiahmetov aityp beredi.
– Óńirdegi ózekti másele – jol. Shyǵys Qazaqstanda jol jelisin jańǵyrtý men kólik infraqurylymyn damytý úshin qandai sharalar qabyldanyp jatyr?
– Shyǵys Qazaqstan oblysy kólik logistikasynda mańyzdy ról atqarady, sebebi ol Resei men Qytai arasynda ornalasqan. Sońǵy ýaqytta osy róldi nyǵaitýǵa baǵyttalǵan infraqurylymdyq jobalar belsendi damyp keledi.
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen salynǵan Buqtyrma kópiriniń paidalanýǵa berilýi – oblys úshin mańyzdy jetistik. Bul nysan logistikany edáýir jaqsartady. Sonymen qatar Katonqaraǵai men Zaisanda jańa áýejailardyń qurylysy bastaldy. Atalǵan jobalar óńirdiń týristik áleýetin ǵana emes, kólik infraqurylymyn da kúsheitedi.
– Bul jobalar qalai damyp jatyr?
– 28 naýryzda kólik ministri Marat Qarabaev jumys sapary aiasynda jańa nysandardyń, sonyń ishinde áýejailardyń qurylysyn resmi túrde iske qosty. Barlyq jumystar bekitilgen jobalyq-smetalyq qujattama boiynsha tájiribeli merdigerlerdi tarta otyryp júrgizilýde, al qarjylandyrý «Qazaeronavigatsiia» RMK tarapynan qamtamasyz etilýde.
Sonymen qatar óńirde joldardy jańǵyrtý jumystary belsendi túrde jalǵasyp jatyr. Mysaly, Qalbataý – Maiqapshaǵai mańyzdy avtojolynyń qurylysy aiaqtalýǵa jaqyn. Osinov asýy ainalma jolynyń rekonstrýktsiiasy jáne «Maiqapshaǵai» baqylaý-ótkizý pýnktiniń jańǵyrtylýy júrgizilýde.
– Taǵy qandai jol jobalary josparlanyp otyr?
– Marqakól kóline qoljetimdilikti jaqsartý maqsatynda Marqakól – Uranqai joly kúrdeli jóndelip, uzyndyǵy 120 shaqyrymdyq Aýstriialyq jol infraqurylymy jaqsartylady. Sondai-aq Ridderge, Shemonaihaǵa jáne Abai oblysy baǵytyndaǵy Semeige aparatyn joldarda jóndeý jumystary jalǵasyp jatyr.
Ótken jyly, iaǵni Jol jyly retinde jariialanǵan kezeńde rekordtyq 710 shaqyrym jol jóndeldi. Biyl taǵy 870 shaqyrym jol jóndeýden ótkiziledi. Bul jumystar respýblikalyq ta, jergilikti mańyzy bar joldardy da qamtidy.
– Óńirde kólik infraqurylymy boiynsha taǵy qandai bastamalar bar?
– Jol jobalarynan bólek, «Maiqapshaǵai» jáne «Úbi» ótkizý pýnktteri mańynda kedendik qoimalar qurý máselesi qarastyrylýda. Bul syrtqy saýdany jaqsartýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar biz ózen qatynasyn qaita jandandyramyz, bul kórshi eldermen ekonomikalyq bailanystardy nyǵaitady.
Jeke investitsiialar aiasynda Óskemende jáne óńirdegi taý-shańǵy kýrorttarynda aspaly arqan jolyn salý jobalary qarastyrylýda. Bul óńirdiń týristik tartymdylyǵyn arttyryp, kólik qatynasyn jaqsartýǵa kómektesedi.
– Al óńirde qoǵamdyq kólik salasy qalai damyp jatyr?
– Ótken jyly qoǵamdyq kólik parki jańartyldy: 77 avtobýs jáne 26 shaǵyn avtobýs satyp alyndy. Biyl taǵy 40 tehnika satyp alynady, bul oblys turǵyndary úshin jolaýshylar tasymalynyń sapasyn jaqsartady.
Aita keteiin, osy jobalardyń barlyǵy «tuiyq» óńir sanalatyn Shyǵys Qazaqstan oblysyn elimizdiń negizgi logistikalyq jáne infraqurylymdyq ortalyqtarynyń birine ainaldyrýǵa baǵyttalǵan. Biz bul ózgerister kólik qatynasyn edáýir jaqsartyp, óńirdiń ekonomikalyq ósýine serpin beretinine senimdimiz.
– Shmeliov Log aýdanyndaǵy qatty turmystyq qaldyqtar poligony 1957 jyldan beri jumys istep keledi. Búgingi tańda bul jerde 7 million tonnadan astam qaldyq jinalǵan. 1997 jyldan bastap bul nysanǵa resmi túrde «Óskemenspetskommýntrans» JShS qyzmet kórsetedi. Ol oblystyq ekologiia departamenti bergen emissiia ruqsaty boiynsha jumys isteidi.
Alaida qazirgi qoldanystaǵy zańnama ekologiialyq standarttardyń joǵary bolýyn talap etedi. Qazirgi ýaqytta qaldyqtardy kómý limitteri birneshe esege qysqartyldy: eger buryn jylyna 70 myń tonnaǵa deiin qabyldansa, 2025 jylǵa qarai bul kólem 11,4 myń tonnadan aspaýǵa tiis.
Júktemeni azaitý maqsatynda qazirgi ýaqytta qaldyqtardy ornalastyrý normativteri qaita qaralyp, poligondy jańǵyrtýdyń múmkin bolatyn nusqalary nemese qoqysty qaita óńdeýdiń jańa tásilderi talqylanýda. Biz baqylaýshy organdarmen keńesip, qazirgi zamanǵy ekologiialyq qaýipsiz sheshimderdi qarastyryp jatyrmyz.
– Jańa poligon salý josparda bar ma? Eger bar bolsa, bul úderis qandai kezeńde?
– Iá, qazirgi qoldanystaǵy poligon óz múmkindigin taýysty jáne rekýltivatsiialaýǵa jatady. Qazirgi kezde biz jańa zamanaýi poligon salýǵa arnalǵan jer telimin belsendi túrde izdestirip jatyrmyz.
Aiqyn talaptar bar: jer ýchaskesi turǵyn úiden kem degende 1 shaqyrym qashyqtyqta, áýejaidan 13 shaqyrymnan jaqyn emes, sý kózderinen 500 metrden alshaq ornalasýy jáne topyraqtaǵy jer asty sýy keminde 20 metr tereńdikte bolýy kerek.
Sonymen qatar qaldyqtardy óńdeý tehnologiiasyn tańdaý jumystary júrgizilýde. Ekologiialyq jáne tehnikalyq turǵydan qolaily sheshim bekitilgennen keiin ǵana naqty oryn tańdalyp, qurylystyń bastalý merzimi anyqtalady.
– Sońǵy eki jylda Ridder JEO-da aitarlyqtai ózgerister oryn aldy. Jabdyqtardyń tozý deńgeii 74,5%-dan 45,7%-ǵa deiin, al jylý jelileriniki 82%-dan 66,8%-ǵa deiin tómendedi. Bul aýqymdy jańǵyrtý jumystarynyń arqasynda múmkin boldy. 6 qazandyq pen 3 týrbina kúrdeli jóndeýden ótti, 19 shaqyrym jeli aýystyryldy.
2024 jyly Úkimettiń qoldaýymen aýqymdy jumys júzege asyryldy: eki qazandyq jóndelip, shamamen 13 shaqyrym jeli aýystyryldy, otyn jetkizý júiesi seismikalyq qorǵanyspen kúsheitilip, jańǵyrtyldy. Bul jylytý maýsymynda jylý jetkizýdiń turaqtylyǵy men senimdiligin edáýir arttyrady.
