Qazaq tiliniń «Sinonimder sózdiginde» sheshen sóziniń sinonimi retinde «shejire, dilmar, maitalman, tildi, tilýar, taqtaq, sózger, samar (kitabi), dilýar» degen sózderdi keltiredi (Bizaqov S. «Sinonimder sózdigi». – Almaty: «Arys». 2007 j. 590 b.). Bul osy sózdiń qazirgi qoldanystaǵy maǵynasyna qatysty nusqalary. Sondai-aq, bul sinonimdik qatardyń ishindegi keibir sózderdiń («shejire», «maitalman») sheshen sózimen belgili bir kontekst aiasynda ǵana maǵynalas bolatynyn ańǵarý qiyn emes.
Al «Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde» «ShEShEN 1.Tilmar, tapqyr. 2.Resmi jiyndarda shyǵyp sóileýshi adam (orator)» (Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi. – Almaty: Daik-Press. 2008 j. Jalpy redaktsiiasyn basqarǵan T.Januzaqov. 915 bet) degen túsinikteme berilipti. Bul da basylymnyń talabyna sáikes yqshamdalǵan jáne osy kúngi qoldanystaǵy maǵynasyna orai termin retinde turaqtaǵan nusqa. Maqsaty aiqyn, ózindik kontseptsiiasy bar atalǵan irgeli basylymdardan munan basqany talap etýdiń ózi de artyq bolar edi.
[caption id="attachment_23027" align="alignleft" width="278"]
Mamai Ahet, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty[/caption]
Myńdaǵan jyldar boiy halqymyzben birge jasasyp kele jatqan sheshen sóziniń etimologiialyq tamyryna úńilgende, bul sózdiń ulystar tarihymen, oral-altai tobyna jatatyn halyqtardyń ortaq, odan keiingi bóliný, jeke qalyptasý, ult bolyp uiysý kezeńderimen bailanysty ekeni anyqtalyp otyr.
Ásili, «sheshen» sózi oral-altai tobyna jatatyn tilderdiń ózara ydyramai, tutas kezinen, taipalardyń birge tirshilik keship, jekemenshik túsinigi áli qalyptaspaǵan kezeńnen beri kele jatqan óte kóne sózderdiń biri. Bul ataýdyń osy tilderdegi alǵash tylsym kúshter men adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty retke keltiretin «joralǵylyq deldaldardyń» (ritýalnye posredniki) qyzmetine bailanysty paida bolǵany ańǵarylady jáne tym kóne zamandarǵa meńzeidi. Kóptegen ǵylymi derekkózderge súiengen folklortanýshy E.Tursynov kóne halyqtarda tylsym álem men qarapaiym halyqtyń arasynda osyndai erekshe jandardyń jáne joralǵynyń bolǵandyǵyn atap ótedi (Týrsýnov E.D. Vozniknovenie baksy, akynov, seri i jyraý - Astana: IKF Foliant, 1999.- 252 s.37 bet).
Ie, kie sanalǵan tylsym kúshterdi myń qubylǵan siqyrly sazymen, qiiýyn kelistirip aitqan áserli áńgimesimen riza etip, adamdardyń qalaýyn joǵarǵy kúshterge jetkizýshi ilki dáýirdegi «joralǵylyq deldaldardy» – «sheshender» dep ataǵany baiqalady. Kóne altailyq ańyzdaǵy Diaranyń dál osyndai qyzmetti atqarýy jáne onyń «chechen» dep atalýy oiymyzdy dáleldei túsedi. Sonda bul sózdiń alǵashqy máni – orman, jer, sý ielerine sózimen áser etip, ań aýlaýda ańshylardyń jolyn ashatyn, sapardyń sátti bolýyn qamtamasyz etetin jaratylysy bólek rýhani tulǵa.
Altai mifologiiasynda Diara chechendi jer betine Joǵarǵy álemniń iesi Úlken (Ýlgen) adamdar men janýarlardy jinap, shekten tys kóbeiip bara jatqandyqtan da olarǵa ómir súrýdiń shegin belgileý úshin arnaiy jiberedi. Osylaisha Diara chechen barlyq jándikterge qansha ómir súretinin aiqyndap beredi. Balyqtarǵa 800 jyl ómir súrýge ruqsat etedi (Verbitskii V. I. Altaiskie inorodtsy. M., 1893. S. 98). Ańshylyqpen ainalysatyn ortada ańdardyń jasyn belgileý fýnktsiiasy jáne joǵarǵy álem ieleri men adamdar arasyndaǵy deldaldyq qyzmetter bir-birimen uqsas, tamyrlas, iaǵni, mezgili jetken ańdardy adamdardyń azyq etýine Aspan áleminiń ruqsatyn alý. Bul taqyryp áli de jete zerttelýi tiis, desek te, biz úshin «sheshen» sóziniń ilki bastaýy mańyzdy bolǵandyqtan da, onyń termindik ataýyna kóńil bóldik.
Bul kieli sózdiń kóneligine onyń altai tobyndaǵy tildermen qatar oral tilderine de ortaq ataý ekendigi dálel.
Sonyń ishinde fin-ýgor tilderinde bul leksikalyq birliktiń osy kúiinde saqtalyp, búgingi kúnge deiin jetip otyrǵanyn aitýǵa bolady.
Fin-ýgor tilderiniń edil salasyna jatatyn qazirgi qoldanystaǵy marii tilinde «tsetsen» dep – «qazyqtardan, aǵashtan jerge qadap jasalǵan qorshaýdy» ataidy eken, demek ań aýlaý úderisimen bailanysty. Bir qyzyǵy, osy tildegi «tsetsen pichym ydyren keash» degen turaqty tirkes «jyldam sóileý, sartyldatyp tym tez til qatý» (Slovar mariiskogo iazyka. – Ioshkar-Ola, 1990-2005. 820 str. – S.670) degen maǵynany beredi eken. Demek, bul tilde derbes «tsetsen» sózi óziniń bastapqy maǵynasynan airylsa da, kóneden jetken turaqty tirkeste ańshylyq áreketpen qosa sóileý áreketin bildiretin bastapqy mánin, semantikalyq bailanysyn saqtap qalǵan. Al odan bólek marii tilinde derbes «chechen» sózi de búgingi kúnge deiin qoldanylyp keledi. Bul «ádemi, ǵajap, kórkem, jaqsy» (S.684) («chechen kýmyl» – «kóterińki kóńil kúi») degen maǵynalardy bildiredi. Dybystalýy men maǵynasy jaǵynan túrki tiliniń sibir-altai tobyna jatatyn týva tilindegi nusqamen dálme-dál keledi eken. Iaǵni, bul sóz de túpki «elden erek», «airyqsha», «kópke uqsamaityn» degen altai tobyndaǵy ózge tilderdegi maǵynalarmen birdei.
Bul sózdiń altai tobyna jatatyn tilderdiń áli ajyramaǵan kezinen, tym kóne dáýirlerden beri ózgerissiz kele jatqanyna dálel retinde tuńǵys-manjur tilderinde de chechen, sesen formalarynyń sol kúiinde saqtalǵandyǵyn aitýǵa bolady. Evenk, even, nanai, údegei, orok, úlshi syndy shaǵyn halyqtardyń barlyǵynyń da tilinde «chechen» sózi: 1) aqyl, oi; 2) danyshpan; 3) aqyldy, isker; 4) jyldam; 5) eńbekqor (Sravnitelnyi slovar týngýso-manchjýrskih iazykov. – Leningrad, 1975.II t. 471 s. 422s.) degen maǵynalarda kúni búginge deiin qoldanylyp keledi eken.
Osy oraida «sheshen» sózine qatysty belgili ǵalym Bazylhan Buqatulynyń pikirleri nazar aýdararlyq. Ǵalym bul sózdiń túp-tórkinin kóne túrik jazba tilinde kezdesetin Seč- // Sač- túbir morfemadan shyqqan dep sanaidy. Kóne mátinde «tańdaý, sailaý, sanaý» degen maǵynany bildirgen bul túbirden kóptegen osy tulǵaly týyndy sózderdiń paida bolǵanyn eskertedi. Sondai-aq, ǵalym bul eski sóz qoldanysynyń sarqynshaqtary qazirgi qazaq tiliniń «sai-, sailaý, san-, sanaý, sanaq, sańlaq, sańqyldaý, shesh-, sheshý-, sheshim, shash-, shashý-, » degen sózderindegi jalpy semantikalyq keńistigimen ortaq keledi dep esepteidi. Búgingi kún biiginen alýan túrli ózgeristerge ushyrap, orynsyz sekildi kórinetin bul nusqalardyń tildiń ishki ózgerý úderisin, damý zańdylyǵyn meńgergen jan úshin qisyndy másele ekenin eskertedi ǵalym.
«Qazaq tilindegi «sheshen» sóziniń prototúriktik tulǵasy *set- // sat- > . Osyndai tulǵaly túbir morfemalar qazaq, mońǵol tilderinde kezdesedi, olardyń set- // sat- ortaq túbir sózderi «setilý, tesilý, jyrylý, tiiý, jyrtylý» degen jalpy semantikalyq óristi bildiredi» - deidi ǵalym (Bazylhan B. Qazaq jáne mońǵol tilderiniń salystyrmaly-tarihi grammatikasy (Morfologiia).- Almaty, 2000.- 349-347). Al «sheshen» sóziniń tikelei maǵynasy – «tańdap, iriktep sóileýshi dilmar» degendi bildiredi eken.
Kóne mońǵol tilinde seč - // čeč - > túbirli sózder 1. Aqyl, oi, uǵynyqty, pysyq, 2. asqan mergen, 3. Sheshen biler, sheshen adam degen maǵynalardy bildiredi eken.
Seč - > túbirinen mońǵol tilderinde sečen // čečen>> setsen, tsetsen – sheshen, sečelekü> setsleh – sheshen sóileý, sheshendik aitý, sečerküü> tsetserhúú – asa sheshen tilmar, tym sheshen, čečerheg> tsetserheg – sheshendeý, sečele> setsleh – sóz jarystyrý, sheshendik óner kórsetý, čeče – mergendik, oq jebeniń dálme dál tiiýi, naqty tigizetin degen maǵyna bildiredi (Sečenčoγtu Mongγol üges-ün ijaγur-un toli . Öbür mongγul-un arad-un keblel-ün qoriy-a. Köke qota, 1988.1537-1538).
Qazirgi mońǵol tilinde «tsetsen tselmen» – óte sheshen, «tsetsen mergen» –sheshen, dilmar, sózge sheshen, «tsetsen úg» – sheshendik sóz, «tsetsen ýhaantai hún» – «sheshen, aqyldy adam» degen turaqty sóz tirkesteri qoldanylady eken. Qoldanystaǵy mońǵol tili edáýir ózgeriske ushyraǵanymen, kóne nusqalarda kezdesetin «tsetsen» formasy leksika-fonetikalyq erekshelikterin saqtap qalǵan. Sonymen qosa, «Tsetsen úg tseejind, Tsetseg navch ýýland» - «Sheshendik sóz basynda, Gúl báisheshek taýynda» degen maqal-mátelder bar. (Tsevel Ia. Mongol helnii tovch tailbar tol. Ýlaanbaatar, 1966.- 912. 808-809; Bazylhan B. Mongol-kazah tol (Mońǵolsha-qazaqsha sózdik).Ólgii, 1984. -886 h.700-701 ) Sondai-aq, kóp qoldanylatyn «Tsetsen» ataýy sol jerlerdi mekendeitin halyqtardyń tildik, etnografiialyq tanymdarymen bailanysty bolyp keletin toponimikalyq, onomastikalyq derekterde saqtalyp qalǵan. Mońǵoliianyń soltústik-shyǵysyndaǵy tutas bir aimaqtyń ataýy Tsetsen bolsa, qazirgi Halhadaǵy tórt ákimshilik oblystardyń biri de osylaisha atalady.
«Túrik, mońǵol rý-taipalarynda XII-XIII ǵasyrlarda Sečen > setsen «sheshen» , sečet > setsed –sheshender degen resmi ataq bolǵandyǵy baiqalady. Mysaly, «Mońǵoldyń qupiia shejiresinde» Taishýyt taipasynyń Tumbinai-Sečen > Tumbynai sheshen, qońyrat taipasynyń Dai-Sečen > Dai (ulyq) sheshen, Mańǵyttyń Quyildar-Sečen> Quiyldar sheshen degen adamdary atalady» (Mońǵoldyń qupiia shejiresi (kóne mońǵol tilindegi túpnusqalyq transkriptsiiasy, ǵylymi maǵynalyq aýdarmasy men túsindermelerin, kórsetkishterin jasaǵan Nápil Bazylhan) Seriia «Qazaqstan tarihy týraly mońǵol derektemeleri» -I tom. -Almaty:Daik-Press, 2006.-71, 77, 95), – dep bul ataýǵa qatysty taǵy bir mańyzdy tujyrymdy ǵalym N.Bazylhan atap ótedi. Kóne túrikterdegi iabǵý, shad, tegin, elteber jáne tutuq dep keletin ataýlar sekildi «sheshenniń» de adamnyń laýazymyn bildiretin resmi ataý bolǵandyǵyn aitady.
Mysaldardan baiqaǵanymyzdai, «sheshen» sózi keibir dybystyq erekshelikterimen altai tobyna jatatyn túrki-mońǵol tilderine, tipti fin-ýgor, tuńǵys-manjur, japon tilderine de kóne dáýirlerden-aq ortaq bolǵan. Bul úrdis altai tilderiniń taramdalýy nátijesinde dalalyq órkeniette saqtalyp qana qoimai, qoǵam damýyna sáikes jańa mazmunǵa ie bolyp otyrǵan.
Endigi bir erekshe nazar aýdarylýǵa tiisti másele bar, bul «sheshen» ataýynyń kóptegen altai tobyndaǵy tilderde dilmarlyqpen qosa «mergen» uǵymyna qatysty maǵynada saqtalyp qalýy. Bul sózdiń alǵashynda kásibi ańshylyqpen bailanysty altai tobyna kiretin taipalarda qoldanysqa enip, sol qaýymnyń dúnietanymy, nanym-senimi nátijesinde paida bolǵany ańǵarylady. «Mońǵol, býriat-mońǵol, qalmaq tilderinde qáqán, sese(n), ńáńá sóziniń «danyshpan, aqylgói, dana, tapqyr» degen maǵynalarmen qatar «mergen», dál tigizetin, dál basatyn degen de maǵynasy bar. Chechen, sasan sóziniń bul maǵynalary altai, iakýt, týva tilderinde de kezdesedi...» (Qazaq tiliniń qysqasha etimologiialyq sózdigi. – Almaty, 1966. 222 b.). Tirshilik kózi mal baǵý nemese egin egý syndy kóz aldyndaǵy sharýashylyqty júrgizýmen emes, kúndelikti iship-jemin tabiǵattan aiyratyn, jolynyń bolý-bolmaýy bulyńǵyr, kezdeisoqtyqqa toly, sáttilikke bailanysty bolyp keletin ańshylyq kásibimen ainalysatyn qaýymda tylsym kúshterge sený, sodan suraý, sonyń qalaýyna sáikes áreketter jasaý ózekti boldy. Dál osyndai tabiǵatpen betpe-bet kelgen, azyq-túliktiń artyq qory joq, erteńgi kúnge aman jetýdiń ózi ekitalai jaǵdaida tylsym kúshterden kómek suraý, solardyń rahymyna ie bolý asa mańyzdy edi de, osyǵan orai san qily jón-joralǵylardyń jasalǵandyǵy aitylady. Al osy joralǵyny júrgizetin kásibi mamannyń ǵaiyptan habar alatyn, sózben kelistirip eki dúnie ieleriniń de kóńilinen shyǵatyndai dilmarlyǵy bolýy qajet sanaldy.
Atap ótkenimizdei, adamdardyń nanym-senimi men tanym-túsinigi nátijesinde osyndai jón-josyqtyń bolǵandyǵy jáne ondai joralǵyny sózge jetik, tilge sheber aitýly sóz zergeriniń júzege asyryp otyrǵany belgili bolyp otyr. Al dál osy sharanyń uitqysy bolǵan, ǵaiyptan habar alýǵa qabiletti, jaratylysy bólek, tylsym ielerine aitqanyn istete alatyn, aýyzeki sóileýdiń has sheberi erekshe jandy – sheshen dep ataǵan degen oiǵa jeteleidi.
Osylaisha «sheshen» sózi ózara qoian-qoltyq aralasyp jatqan negizgi kásipteri, kúnkóris kózi ańshylyqpen bailanysty sibir-altailyq túrik-monǵol taipalarynda paida bolyp, sol qaýymda ózektiligin joǵaltpaǵan degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Kópshilikke uqsamaityn erekshe rýhani tulǵanyń bul ataýy ejelden ańshylyq ortada qoldanylyp kelgen de, kásibi mal jáne egin egýmen bailanysty ortaaziialyq túrkilik qaýymda bul sóz aitylmaǵan. Tek keiin Shyńǵyshan joryqtary kezindegi aralasý, bite qainasý nátijesinde qoldanysqa enip, maǵynasy birshama turaqtaǵan. Sebebi, óz zamanyndaǵy árbir túrik sózine, ataq-dárejelerden bastap kisi esimderine deiin muqiiat saralap, nazardan tys qaldyrmaǵan HI ǵasyrdaǵy M.Qashǵaridiń «Diýani luǵatynda» «sheshen» sózi kezdespeidi. Aýyzeki sóileý úderisine, dilmarlyqqa qatysty ondaǵan sózder qoldanylady, áitsede dál «sheshen» «tsetsen», «soson» úlgisindegi sózder esh jerinde atalmaidy. «Ótkir tildi», «dilmar» degen maǵynaǵa qatysty túrikter «silik er» (Mahmýd al-Kashkari. Divan Lýgat at-Týrk. Per. Z-A.Aýezovoi – Almaty: Daik-Press, 2005. 1288 s.369s.) degen ataýdy qoldanatynyn aitady. «Aqyn, mýzykant» degen túsinikpen «iiraǵý» (768 bet) úlgisindegi «jyraý» sózi, al «aqyldy, oqymysty» degen maǵynaǵa qatysty «bilik» (402 s.) sóziniń qoldanylǵany aitylady. Demek, «túrkimen, qypshaq, oǵyz túrikterin aralap, derekter jinadym» dep M.Qashǵaridiń ózi atap ótkendei, ol qaýymdarda «sheshen» sózi HI ǵasyrda qoldanysta bolmaǵan, bul ataý tek bir jarym ǵasyrdan keiin, túrki-mońǵoldyq Shyńǵyshan jasaqtarymen birge qoldanysqa engen. Sh.Ýálihanovta da osy arnaǵa saiatyn oilar ashyq aitylady. Ol bylai deidi: «Qazaqtar qoldanatyn «sheshen» sóziniń túp-tórkini – dana, aqyldy degen maǵynany bildiredi. Bul kóne mońǵol sózi, erte zamanda da dáp qazirgi qazaqtar qoldanyp júrgen maǵynada, az ǵana dybystyq ózgeriste aitylǵan. Soltústik mońǵoldar – halqastar sotsen, setsen dep te aitady» (Sh.Ýálihanov. Tańdamaly. - Almaty: «Jazýshy». 1985 j. 119 bet). Demek, birneshe tildi erkin meńgergen, tildiń ózgerý zańdylyqtarynan jáne kóne tarihi jádigerlerdi jinastyrýdan habary bar Sh.Ýálihanov bul sózdiń shyǵý tórkinin, maǵynalyq astaryn tap basyp otyr. Sondai-aq, ǵalym «kóne mońǵol sózi» degen mańyzdy pikirdi ádeii eskertedi.
Altai tobyna jatatyn tilderde kezdesetin alǵashqy nusqalardaǵy «tsetsen», «sechen», «tsetsende» formalary ýaqyt óte kele túrli dybystyq, maǵynalyq ózgeristerge ushyraǵanymen, túbir morfemadaǵy semantikalyq bailanys belgili bir dárejede saqtalyp kelgen. Mundai bailanystyń saqtalýyn qoian-qoltyq aralasyp jatqan halyqtardyń ortaq oilaý júiesimen, turmys-tirshiliginiń, dúnietanymynyń uqsastyǵymen túsindirýge bolady. Monǵol jáne túrki tilderindegi «sheshen» sóziniń ortaqtyǵy jáne olardyń ózge de týyndy sózderdi jasaýǵa qatysy jaiynda kórnekti ǵalym E.Ysmaiylov asa qyzyqty da qundy pikir aitady: «Býriat-monǵol tilinde jyrshy men sheshenniń tórkini bir, hurchi men hurchin – altyn skripka oinaý nemese gýlshin – qadirli áiel, soson – sheshen – aqyldy áiel, gúl maǵynasynda aitylyp, aqyn-jyrshyny qadir tutyp, óleń-jyryn da qasietpen jyrlaityn bolsa kerek. Alpamystaǵy Gúlbarshyn esimi osy motivterge tamyrlas shyǵar. Jyrshy, sheshen degen sózderdiń qazaqtyń óz túsiniginde qalyptasýynda býriat-monǵol tilderimen tektestigi joq emes», (Ysmaiylov E. Jambyl jáne halyq aqyndary. – Almaty: «Sanat». 1996 j. 35 b.) – dep jazady ǵalym. Óte maǵynaly tujyrym. Bul jerde de joǵaryda atalatyn – -chin, -shin, -shen, -son, -tsen t.b. dybystyq ózgeristerge qaramastan, túbir morfemalardan bastaý alatyn túpki semantikalyq bailanystyń bar ekendigin ǵalym jobalap otyr.
1966 jyly jaryq kórgen «Qazaq tiliniń qysqasha etimologiialyq sózdiginde» ShEShEN sóziniń mońǵol tektes halyqtarmen qatar túrki halyqtaryndaǵy fonetikalyq, leksikalyq erekshelikteri birshama tiianaqty baiandalady. Joǵaryda atalǵan túbir morfemanyń fonetikalyq, maǵynalyq ózgeristerin de dál kórsetedi: «shechan, sásán sózi qyrǵyz, qaraqalpaq, ózbek, bashqurt tilderinde de qazaq tilindegidei maǵynada qoldanylady. Ózbek tilinde chechan sóziniń «nege bolsa da usta, sheber», týva tilinde (chechen) «ádemi, kórkem» degen qosymsha maǵynalary bar. Mońǵol, býriat-mońǵol, qalmaq tilderinde qáqán, sese(n), ńáńá sóziniń «danyshpan, aqylgói, dana, tapqyr» degen maǵynalarmen qatar «mergen», dál tigizetin, dál basatyn degen de maǵynasy bar. Chechen, sasan sóziniń bul maǵynalary altai, iakýt, týva tilderinde de kezdesedi... Sheshen sózi – shesh (chech, ses, tses, tsets) túbiri men –en qosymshasynan turatyn túrik, mońǵol tilderine ortaq sóz bolýy múmkin» (Qazaq tiliniń qysqasha etimologiialyq sózdigi. – Almaty, 1966. 222 b.). Kóptegen tilderde maǵynalyq ári dybystyq erekshelikterin ózgerissiz saqtap qalǵan bul sózge qatysty ǵalymdar oryndy nazar aýdaryp, óte mańyzdy ǵylymi tujyrymdar jasaǵan.
Sonymen, «sheshen» sózi kóne dáýirlerdegi qoldanysynda abyz, jyraý, sal, seri, synshy, mergen degen sekildi kisi esimine qosarlanyp, onyń danalyǵyn, aqyldylyǵyn, qoǵamdaǵy statýsyn aiqyndaityn, kópshilikten erekshelendiretin arnaiy ataý retinde kórinedi. Kele-kele oral-altai tobyna jatatyn fin-ýgor, tuńǵys-manjur, mońǵol-túrki halyqtarynyń tilderinde ishinara maǵynalyq jáne dybystyq ózgeristerge ushyrap, kóptegen týyndy sózderdiń paida bolýyna yqpal etedi. Mońǵol, býriat, qalmaq tilderindegi «tsetsen», «qáqán», «sese(n)», «ńáńá» formalarynyń «danyshpan, aqylgói, dana, tapqyr», «mergen», «jebeni dóp tigizetin», «dál basatyn», «tańdap, iriktep sóileýshi dilmar», týva tilinde «chechen» - «ádemi, kórkem», ózbek tilinde «chechan» sózi «sóileýge sheberlikpen» qatar «nege bolsa da usta, sheber» degen maǵynalardy berýi – bul sózdiń mánin aiqyndai túsedi. Bul bir ǵana qasietti, aitalyq, sózge dilmarlyqty, mergendikti nemese ádemilikti bildiretin sóz emes. Bul, osyndai anyqtaýysh sózderdiń barlyǵynyń maǵynalaryn biriktiretin, ortaq sipattaryn bildiretin sóz. Mine, osy maǵynalardyń barlyǵynyń da ainalyp kelgende túiisetin tusy: «sheshen» – ádettegiden erekshe, kópke uqsamaityn, ózgelerden bólek airyqsha qasietterge ie tulǵa. Bul joǵaryda atalatyn qasietterdiń barlyǵyn jinaqtaityn belgilik ataý bolǵandyǵyn kórsetedi. Ol erekshelik nemese qasiet ártúrli sipattarda kórinýi múmkin. Bireý mergendigimen, bireý ustalyǵymen ne sulýlyǵymen, endigi bireý danalyǵymen erekshelengen de, olardyń osyndai artyqshylyǵyn, elden erek qasietin ortaq «sheshen» degen jalpy ataýmen ataǵan. Sol sebepti de bir tilde bul sózdiń «mergen», taǵy birinde «kúshti», «kórkem» degen maǵynalary saqtalyp qalǵan. Iaǵni, ortaq maǵynasy «jaratylysy bólek, jalpy jurtshylyqtan erekshe tulǵa» degenge saiady. Bul ataý halyqtardyń miftik, táńirlik dúnietanymdarymen de bailanysty. Dúniege kelýi ǵajaiyp týý motivterimen astasyp jatatyn áigili Shyńǵyshan – Temýchinniń arǵy atalaryna «sheshen» sózi qosarlanyp aitylady. «Bizge belgili shyǵys jazbalarynda Shyńǵyshannyń arǵy babalary Sanan Setsende Tsibibigai setsen dep atalǵan» - dep jazady Sh.Ýálihanov (Sh.Ýálihanov. Tańdamaly. - Almaty: «Jazýshy». 1985 j. 119 bet). Oilanatyn másele. Joǵaryda aitqanymyzdai, altailyqtarda baqsylardyń joǵarǵy kiesi, ǵalamdy jaratýshy Ólgenniń (Ýlgen) tapsyrmasymen jan-janýarlarǵa tirshilik merzimin úlestirip Diara chechenniń júrýi oiymyzdy aiqyndai túsedi.
Altai tobynan ajyrap túrki taipalarynyń jeke-jeke qaýym bolyp qalyptasýy barysynda barlyq túrki halyqtarynyń tilderinde jekelegen dybystyq ózgeristerimen bul sóz saqtalyp qaldy. Chechen, sesen, sasan, soson, sheshen, chechan t.b. úlgilerde dybystalyp, altai, iakýt, shor, qyrǵyz, ózbek, uiǵyr, tatar tilderinde negizgi maǵynasyna qosa, adamnyń airyqsha qasietterin bildiretin sóz retinde qoldanylyp keledi. Qazirgi bashqurt tilinde bizdegi aitys aqyny sekildi aiaq astynan taýyp aitatyn sýyrypsalma halyq aqynyn «sesen» deidi. Qyrǵyzdardaǵy «chechen» sózi bizdegi sheshen sózimen maǵynalas, «Sýlýýnýn kórkú kózúndó, chechendin kórkú sózúndó» - «Sulýdyń kórki kózinde, sheshenniń kórki sózinde». Tatar tilinde «cháchán» dep tek aitylýyndaǵy azdaǵan ózgesheligi bolmasa, maǵynasy birdei. Uiǵyr tilinde negizgi maǵynasyna qosa «táni kirshiksiz taza» degen qosalqy máni bar. Al qazirgi ózbek tilinde «chechan» sózi «sheber sóileitin adam» degen maǵynamen qatar «gúl ósirýshi» jáne «asqan mergen» degen qosymsha kóne maǵynalaryn saqtap qalǵan.
Osy «gúl ósirýshi» degen maǵynanyń ar jaǵynda da «shesh», «sheshek» deitin kóne túbir jatyr. «Diýani luǵatta» «jajak» - gúl (368 bet) túrinde kezdesedi. «Sheshek atty», «báisheshek» úlgisindegi tirkesterde saqtalyp qalǵan osy sóz sulýlyqpen, kóz tartar erekshe ádemilikpen bailanysty. Mońǵol tilinde «tsetseg» dep aitylady. E.Ysmaiylov «soson – sheshen – aqyldy áiel, gúl maǵynasynda» (Ysmaiylov E. Jambyl jáne halyq aqyndary. – Almaty: «Sanat». 1996 j. 35 b.) degende osyny meńzep otyr. Ádemi sóileý, sulý sóz aitý sheshendik sanalýy osylaisha sózben airyqsha kórkem beine jasaýmen astarlas.
Al Qazaq handyǵy qurylǵan kezeńge meńzeitin Áz Jánibektiń úzeńgilesi Jirenshe sheshennen bastap HIH ǵasyrdaǵy Dosbol sheshenge deiingi qazaq eliniń tarihy da sheshenderdiń qoǵamdyq qyzmetimen tyǵyz bailanysty bolyp keldi. Solardyń ishinde Syrym sheshen, Saqqulaq sheshen, Janqutty sheshen, Noǵaibai sheshen dep olardy aqyn, jyraý, bi, sal-serilerden erekshelendirip, solarmen qatar derbes bir qoǵamdyq institýt retinde «sheshen» dep ataidy. Demek, jyraý – jyraý, sal – sal, seri – seri, al, sheshen – sheshen.
Ózge túrki tilderindegi maǵynalarynan ereksheligi, qazaq tilinde «sheshen» sózi «qiynnan qiystyryp sóileitin sheber» degen bir ǵana maǵynaǵa turaqtady. Qazaqtyń epostyq jyrlarynda da «sheshen» sózi bizdiń qazirgi qoldanyp júrgen maǵynany bildiredi. «Qoblandy batyr» jyrynda bul sóz mynadai úlgide kezdesedi:
«Sonda Qoblandy sóileidi:
«Qyzyl tilim sheshen-di,
Qatardan basym kósem-di» (Qoblandy batyr. – Almaty: Arna-b, 2010. – 552 bet. 47 bet). Endi qazaq tilinde «sheshen» sóziniń nelikten osy bir ǵana maǵynaǵa turaqtaýynyń sebebine úńilip kórelik.
Kóshpeli tirlik keship, mal sharýashylyǵymen ainalysqan qazaq qoǵamynda ómir súrý erejeleriniń barlyǵy da sol kóshpeli jaǵdaiǵa beiimdeldi. Jaz – jailaý, kúz – kúzeý, qystaý men kóktemede toqtaýsyz mal qamymen kóship júrgen qaýymǵa biýrokrattyq júie qolaisyz ári jat bolatyn. Sebebi, aitylǵan sóz ben shyǵarylǵan sheshim tap sol sátte barshaǵa túsinikti, qisyndy ári ádil bolýy qajet edi. Kúndelikti urpaq tárbiesi men jón-joralǵylardan bastap, kisiniń quny sekildi uly daýlarǵa deiingi keleli máseleler aýyzsha sheshimin taýyp jatty. Rýlar arasynda bitpes daýǵa, qiian-keski urys pen barymtaǵa ulasqaly turǵan «erdiń qunyn – eki aýyz sózben sheshý», aittyrylǵan jesirinen airylyp nemese jer daýynan ishterine qan qatqan ymyrasyz eki tarapty sózben iip ákelip, óz kesimine moiynsundyrý – ilýde bir týatyn suńǵyla danyshpannyń ǵana qolynan keletin asa qasietti óner edi. Osyndai «Óner aldy – qyzyl til» bolǵan, «aitylǵan sóz – atylǵan oq» retinde qabyldanatyn qaýymda qiynnan qiystyryp sóilei bilý, eldiń sózin ustaý – eń joǵarǵy qasiet, eń qadirli kásip sanaldy.
Kóne seč - // čeč - > shesh- túbirinen kóptegen týyndy sózderdiń paida bolǵanyn aittyq. Báisheshek, sheshek atty sekildi kógerýdi, gúl atýdy, sulýlyqty bildiretin sózder sonyń bir parasy. Sondai týyndy sózderdiń endigi bir tarmaǵy – sheshý etistigi. Qalai bolǵanda da, qazaq tilindegi «sheshen» sózi maǵynalyq jáne dybystalý jaǵynan osy túrki tilderindegi «sheshý» etistiginen alshaq jatqan joq. Túp-tórkini túiindi isti, keleli máseleni sózben sheshýge meńzeitin bul termin osy «sheshý» etistigimen de bailanysty bolýy múmkin. Qazaq tilindegi «sheshen» formasynyń ózge tilderdegi maǵynalary sekildi ártaraptanbai, bir ǵana maǵynaǵa turaqtap qalýyna onyń altai tobyndaǵy tilderge ortaq alǵashqy «elden erek tulǵa» degen kóne maǵynasymen birge keiingi dáýirlerdegi «istiń aq-qarasyn ajyratý, sheshý» fýnktsiiasy da áser etken syńaily. Sheshen sóziniń kóne maǵynasy «elden erek» tulǵaǵa qatysty jalpy ataý desek, tildiń kýlti qalyptasqan qaýymda airyqsha bolý – ol osy eń basty, kópshilik moiyndaityn ónerdi – sóileýdi meńgerý bolatyn. Sonyń saldarynan qazaq qoǵamynda sheshen – qoǵamdyq institýt deńgeiine kóterildi.
Sh.Ýálihanovtyń: «Qazaqtar qoldanatyn «sheshen» sóziniń túp-tórkini – dana, aqyldy degen maǵynany bildiredi» degen pikiri de osy oimen ushtasady. Alǵashqy nusqanyń ejelgi tsetsen, chechen, sesen formalarynan bastaý alǵanyna daý joq. Sonymen qatar, qazaqtardaǵy «sheshý» etistigine -en jurnaǵy jalǵaný arqyly «sheshen» týyndy zat esimi paida bolyp, daralana tústi me dep oilaimyz. Zat esim týdyrýshy -an, -en formalary basqa da sózderde kezdesedi. Ulan, otan, óren, qoren t.b. Munan ary «sheshý» sózinen «istiń sheshimi, sheshýi» nusqalary shyǵady. Al tsetsen, sesen úlgisindegi ataý sóz túrinde ǵana saqtalyp qalsa, qazirge deiin qoldanystaǵy «sheshim», «sheshýi» syndy týyndy sózdermen bailanysy bolmas edi.
Sonymen, sheshen – keleli túiindi is pen daýly máseleni kórkem tilmen, tapqyrlyqpen sheshetin, kez-kelgen basqosýda kóptiń kókeiindegini tap basyp taýyp, sózben tyńdaýshylardy uiyta biletin oiy ushqyr, dana, aqyldy sóz zergeri. Áleýmettik qubylys retinde sheshendik ónerdiń paida bolýyna qoǵam ómirindegi ózekti degen máselelerdi ujym bolyp talqylaý, olardy birlese sheshý qajettiligi áser etti desek, sol máseleni sheshýden «sheshen» formasy shyǵyp otyr. Alǵashqy shyǵý tórkini kóne nusqadan bastaý alsa, keiingi qoǵamdaǵy, qazaqy ortadaǵy maǵynasyna turaqtaýyna «máseleni sheshý» fýnktsiiasynyń áseri bolǵan syńaily.
Eń sońǵy 15 tomdyq «Qazaq ádebi tiliniń sózdiginde» «ShEShEN. 1.Sózge aǵyp turǵan, qyzyl tildi, tilge júirik adam; 2. (lat. orator) Sharshy top aldynda tapqyrlyq tanytyp, nanymdy, sheber sóileýshi adam; 3. Bi, dilmar» (Qazaq ádebi tiliniń sózdigi. On bes tomdyq. XV tom. 828 b. 356 b.) degen túsinik beriledi. Bul túsiniktemeler men tujyrymdardyń barlyǵy da ShEShEN sóziniń túrli tarihi kezeńderdegi san alýan maǵynalarynyń kómeskilenip, tek búgingi tańdaǵy qoldanystaǵy maǵynasyna orai berilip otyrǵan nusqalary. Qalyptasqan quqyqtyq, saiasi-áleýmettik, turmystyq jaǵdailarǵa bailanysty sheshenderdiń qazaq qoǵamyndaǵy zańgerlik, elshilik, ákimshilik t.b. qyzmetteriniń barlyǵy da tarih qoinaýynda qalyp, sheshen termini joǵaryda túsinik berilgen maǵynaǵa turaqtaǵan. Bir ǵana sózdiń astarynda osynshama tylsym syrlardyń jatqany málim boldy.
REDAKTsIIaDAN:
Atalǵan maqalanyń avtory, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, Almaty qalasy Tilderdi damytý, muraǵattar jáne qujattama basqarmasy basshysy Mamai AHET myrza. "Qala men Dala" gazeti qazaqtyń án-bi, sheshendik ónerin zertteýge qomaqty úles qosqan azamatty erdiń jasy 50-ge tolýymen quttyqtaidy.
