Ótken ǵasyr – adamzattyń adasqaqtyǵyn dáleldegen ǵasyr. Adamzat óziniń tegin qaita izdedi, óziniń qaidan shyqqanyna qaita úńildi, ózin eki ret órtep, onyń kúline saltanatty túrde eskertkish ornatty. Ol eskertkishke ERLIK dep at qoidy. Adamdardy aiaýsyz jáne kóp qyrǵandar geroi ataǵyn aldy. Nitsshelik paiymdy óz múddesine asyra paidalanyp, álsizderdi jardan laqtyrdy. Al áldiler... Áldiler joq edi. Sebebi, adam – qorǵansyz. Ondai qorǵansyzdyqty qorǵaý úshin batyrlyq, erlikpen búrkemeleý eń ádemi tásil.
Fashizm – fashizm. Al keńestik lagerdi onyń qarsylasy bolǵandyǵy úshin aqtaýǵa bolmaidy. Ol da – fashizm. Basqa maǵynadaǵy. Basqa formadaǵy. Ekeýi de adamdardyń qany men kóz jasynan tarihtyń qabyrǵasyn turǵyzdy. Qazir múk basqan sol tarih bizdiń jadymyzdan óshken joq, tarihtyń qaitalanatyndyǵyna sengimiz kelmeidi... Mine, osy kezde joiqyn, betqaratpas ideologiialarǵa qarsy, álsiz, qaýqarsyz, qorǵansyz, biraq shynaiy OI álemdi kezdi. Qanatymen sý sepken qarlyǵashtar desek qatelespeimiz olardy. Solardyń basynda turǵannyń biri – Sartr.
Adamdy únemi ańdyp júretin «jaýlar» bar, olar: maǵynasyzdyq pen absýrd. Aiaǵyńdy sál shalys bassań qurdymyna qulai ketesiń. Qaita shyǵý úshin, qaita týý kerek. Ózińdi ishki álemińde qaita jaratýyń kerek. Demek, seniń erkindigiń bar.
Sartr ǵumyr keshken kezeńdi (1905-1980) adam bolmysynyń qaita elekten ótken sáti deýge bolady. Ol bolmysshyldyqtyń basynda turdy. Kóshbasynda Kerkegor, Nitsshe, Haideggerler top bastasa da, Sartr ony júielegen, shyn adamnyń bolmysyna barynsha jaqyndatqan jarqyn tulǵanyń biri. Dosy ári bitispes pikirtalasqa beiim Alber Kamiý ekeýi adamnyń ishki nátinde jasyrynyp jatqan tirshilikke qulshynysty oiatýǵa talpyndy. Ekzistentsializm – tirshilik etý, ómir súrý ǵana emes, tulǵanyń biregei máni, eshkimdi qaitalai almaýy jáne óziniń de eshkimge uqsamaityndyǵy, ár adam ózinshe jaratylys, ózinshe taǵdyr iesi. Sartr osy aǵymnyń beldi ókili retinde jańa tujyrymdardy ortaq talqyǵa tastady. Shekspir qoiǵan aýyr saýal «bolý men bordai tozý» bul ǵasyrda basqasha mán aldy: sotsializm men kommýnizm jup quryp, totalitarizmniń teatrlyq kórinisine belsene kirisken, diktatorlar men tirandar sahnada negizgi keiipker sanalǵan, bosqyndar men qańǵyrǵan pendeler molaiyp, túrmeler men kontslagerler kóbeigen, tehnika men tehnologiia surqiia saiasattyń qol shoqparyna ainalyp, milliondaǵan adamdar qyrylyp, soǵys órti laýlaǵan qiianaty kóp ǵasyrda olar, ekzistentsialister: «Adam degen ne?!» degen suraqty burynǵy maǵynasyna qaraǵanda óte ótkir ekpinde alǵa tosty. Adamnyń máni, adamnyń bolmysy dep kete beretin filosofiialyq suraqtarǵa basqa qyrynan qaraýdy usyndy. Adamnyń muńy, úreii, kúiinishi men súiinishi, jalǵyzdyǵy, qorǵansyzdyǵy, aqyr sońynda absýrdqa toly álemdegi onyń orny týraly tolǵatty. Adamdy únemi ańdyp júretin «jaýlar» bar, olar: maǵynasyzdyq pen absýrd. Aiaǵyńdy sál shalys bassań qurdymyna qulai ketesiń. Qaita shyǵý úshin, qaita týý kerek. Ózińdi ishki álemińde qaita jaratýyń kerek. Demek, seniń erkindigiń bar. Mine, olar usynǵan eń durys jol – tańdaý erkindigi. Tańdaý erkindigi bolmaǵan patshalar da qul, joq, tańdaý erkindigin bilmegen pendeniń bári qurdymnyń tutqyny.
Sartr adamzat kókiregine muńly alaý jaqty. Ózińe jaqynda, ózińnen alystama, ózińnen qashpa, úńil, seniń baqytyń alysta emes, ózińde, búginde, tabanyńnyń astynda, ystyq qanyńda dedi. Sony sezine alsań bolashaqqa maǵynaly qadam tastamaqsyń. Nege muńly? Óitkeni, biz shyn máninde eshkim de emespiz, qorǵansyzbyz. Ony túsinbeiinshe, jer betinde soǵystar men órtter toqtamaq emes. Ony túsinbeiinshe, menmendik, keýdemsoqtyq, kórsoqyrlyq toqtamaq emes. Ózińniń eshkim emestigińdi jasyrý úshin ózgege jaýyǵa qaraisyń. Ózińdi qalaida moiyndatqyń keledi. Ózgeni emes, eń qiyny ózińdi ózińe moiyndatý ekeni esten shyǵa beredi. Óziń ilanbaǵanǵa, eldi qalai ilandyrmaqsyń, jazǵan?! Muńly alaý – álsiz, bolmashy úmit. Sol úmitti sóndirmeý lázim. Al ony senimge ainaldyrý, maǵynaǵa toltyrý óz qolyńda.
Adam ólim aldynda óziniń ómiriniń mánine boilaidy. Ólim, ajal – úreiden buryn, óz ómirińniń maǵynaly álde maǵynasyz ótkenine nazar salýǵa itermeleidi. Ómir súrý – maǵynaǵa ie bolý emes, ómirdi tolyq súrý, barynsha óz tańdaý erkindigiń arqyly oidaǵydai súrý – maǵynaly. Biraq, erkindik degenińizdiń ózi basqalardyń erkindigimen sanasýǵa táýeldi, tolyq, absoliýtty erkindik bolmaq emes, seniń týý, ólý, ómir súrý erkindigiń báribir ózgerlermen bailanysty. Ata-anańdy tańdai almaitynyńdai, ajaldy da tańdai almaisyń. Ol Jaratylysnamanyń qupiiasy. Áitkenmen, mańdaidaǵy jazýdyń buiyrýy dep, qarap otyrýǵa bolmaidy, adam qandai jaǵdaida da ómir súrýge quqyly. Ómir qandai jaǵdaida da mańyzdy. Maǵynasyzdyq – adymyńnyń astynda emes, ol qashanda seniń aldyńda. Sol sekildi maǵynaǵa toly múmkindikter de seniń qarsy aldyńda tur. Qaisysymen bilegiń keledi?..
[caption id="attachment_8655" align="alignleft" width="354"]
Sartr jazýshy bolý úshin talpynǵan joq, ol óziniń kókeiindegi suraqtardy kórkem beineleý úshin jazýshylyqty tańdady. Iaǵni, shynaiy bolmys týraly hikaiasyn adam sanasyna tereńirek jetkizýge filosofiialyq taldaýdan, keń qulashty kitaptardan, «Bolmys pen beibolmystan» góri, ádebiet, naqyshty, sazdy sóz áldeqaida tiimdi dep bildi. Onyń kóptegen shyǵarmalary óziniń kózqarasyn, tanymdyq dúnielerin qaitalai saraptaý úshin quryldy. Ol shyǵarmalarynda sóilemdi oinaqylandyryp, eldi tańǵaldyrýǵa umtylǵan joq – tapqyrlyq pen sheshendik kórkemdiktiń ǵana emes, taza shyndyqtyń da qas jaýy ekenin elden buryn sezdi – oidy shatastyratyn kúrdeli teńeýlerge boi aldyrǵansha, qysqa ári maǵynaly jazýǵa zer saldy. Onyń ár sóileminde zildei aýyr tujyrymdar, qarsylyqtar, keriaǵarlyqtar tunyp turdy. Munyń ózi ádebiettegi stilge maldanýdan góri, óz oiyn shynaiy jetkizýdiń amaly boldy. Stildi sen jaratpaisyń, stil seni jaratady. Sóite tura, onyń shyǵarmalary júikeńdi shiryqtyrady, keide jalyqtyrady, maǵynasyz sezimder aýanyna qamaidy. Ony oqyǵan jan: «Men ne úshin bulai istep júrmin? Adamdar, sirá, olar kimder?», – degen suraqtardy qoimai tura almaidy. Ol óziniń pesalary arqyly zamandy emes, adamdy, onyń shyn bolmysyn, ishki kespirin ashyp berdi. Batys teatrlary Sartrdy sahnalaýdy mártebe kóredi, biraq saqsynady. Onyń deńgeiine pesanyń sózderimen emes, oiymen jetý paryz.
Sartr adamzat kókiregine muńly alaý jaqty. Ózińe jaqynda, ózińnen alystama, ózińnen qashpa, úńil, seniń baqytyń alysta emes, ózińde, búginde, tabanyńnyń astynda, ystyq qanyńda dedi. Sony sezine alsań bolashaqqa maǵynaly qadam tastamaqsyń. Nege muńly? Óitkeni, biz shyn máninde eshkim de emespiz, qorǵansyzbyz. Ony túsinbeiinshe, jer betinde soǵystar men órtter toqtamaq emes. Ony túsinbeiinshe, menmendik, keýdemsoqtyq, kórsoqyrlyq toqtamaq emes. Ózińniń eshkim emestigińdi jasyrý úshin ózgege jaýyǵa qaraisyń. Ózińdi qalaida moiyndatqyń keledi. Ózgeni emes, eń qiyny ózińdi ózińe moiyndatý ekeni esten shyǵa beredi. Óziń ilanbaǵanǵa, eldi qalai ilandyrmaqsyń, jazǵan?! Muńly alaý – álsiz, bolmashy úmit. Sol úmitti sóndirmeý lázim. Al ony senimge ainaldyrý, maǵynaǵa toltyrý óz qolyńda.
Óziniń baǵytynan adasqan áldebireýler óziniń maǵynasyz ǵumyryn áldebireýler arqyly maǵynaly etýdi kókseidi. Eki maǵynasyzdyqtan maǵyna paida bola ma? Bizdiń qazirgi tynyshtyǵymyz burynǵy tynyshtyqpen uqsai ma? Bolashaqqa eki adym jaqyndasańyz, ózińizdiń qansha dúnieni joǵaltyp, qansha dúniege ie bolaryńyzdy bilesiz be? Qysqasy, ómirińiz qaitse maǵynaǵa ie bolady? Jaýabyn Sartr qysqa qaiyrdy: «Men – ózimnen asqan Menmin!». Osyny túsinseń ǵana «...óziń ózińe ainala alasyń».
Meniń bir dosym bar. Ony eshkim tanymaidy, biraq bárin ol tanidy. Tanyǵan saiyn bárinen kóńili qalyp, Almatyny tastap qashqysy keledi. Bárinen ainyǵan, bárinen jerigen. Oǵan shýly qalanyń kez kelgen jeri unamaidy: sýpermarketter, iri saýda ortalyqtary, bazarlar, túngi klýbtar, teatrlar men kinozaldary, murajailar, metrodaǵy ásem úilesimdilik, jol jiegindegi jarnamalar. Bárinen maǵyna izdeýden sharshaǵan syńaily. Týra Antýan dersiz. Bizdiń aramyzda Sartrdyń keiipkerleri kóp. Bálkim, bárimiz Sartrdyń keiipkerlerimiz...
Jan Pol Sartr frantsiialyq áigili jazýshy, filosof, pýblitsist jáne dramatýrg. Onyń «Qusa», «Erkindik joldarymen», «Ainý» sekildi birneshe romany, kóptegen áńgimeleri bar. Sartrdy álemge tanytqan, óz ustanymdary men filosofiialyq kózqarastaryn nyǵyzdaǵan pesalary óz kezinde álemniń kóptegen elderine aýdarylyp, Batys elderiniń teatrlaryna qan júgirtti. Áli de qoiylyp keledi. Ásirese, «Shybyn-shirkeiler», «Jabyq esikterdiń arǵy jaǵy», «Kómýsiz qalǵan múrdeler», «Ibilis pen Jaratýshy Táńiri», «Las alaqandar» syndy pesalary adam bolmysynyń tereń nátine oi júgirtýimen qundy.
Toqtaráli Tańjaryq
