Taıaý Shyǵysta qol jetkizilgen atysty toqtatý týraly kelisim — sońǵy jyldardaǵy eń mańyzdy geosaıası oqıǵalardyń biri. Aımaqtaǵy shıelenistiń báseńdeýi tek soǵysýshy taraptar úshin ǵana emes, búkil álem úshin úlken mánge ıe. Ásirese, álemdik energetıka naryǵy men saýda logıstıkasy turǵysynan bul kelisimniń salmaǵy erekshe. Sarapshylardyń aıtýynsha, Ormýz buǵazy arqyly ótetin munaı men gaz tasymalynyń qaýipsizdigi jahandyq ekonomıkanyń turaqtylyǵyna tikeleı áser etedi, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Qazaqstan da bul úderisterden tys emes. El ekonomıkasy eksporttyq baǵytqa, ásirese munaı-gaz sektoryna táýeldi bolǵandyqtan, aımaqtaǵy kez kelgen turaqsyzdyq nemese kerisinshe, turaqtaný úrdisi ishki naryqqa da yqpal etedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bitimge oń baǵa berip, onyń jahandyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq ósim úshin mańyzyn erekshe atap ótti. Bul ustanym Qazaqstannyń dástúrli beıbitsúıgish syrtqy saıasatyna tolyq sáıkes keledi.
Sońǵy jyldary Qazaqstan ózin tek óńirlik oıynshy ǵana emes, halyqaralyq deńgeıdegi jaýapty seriktes retinde kórsetýge umtylyp keledi. Buǵan deıin el Sırıa máselesi boıynsha Astana prosesi aıasynda kelissóz alańyn usynyp, qaqtyǵysýshy taraptardy dıalogqa shaqyrǵan bolatyn. Búginde de Qazaqstan Taıaý Shyǵystaǵy turaqtylyqty qoldaı otyryp, janjaldardy dıplomatıalyq jolmen sheshý ıdeıasyn alǵa tartyp keledi.
Saıasattanýshy Sharıp Ishmuhamedovtyń pikirinshe, qazirgi bitim — tek ýaqytsha tynyshtyq emes, sonymen qatar jańa ekonomıkalyq jáne saıası múmkindikterge jol ashatyn mańyzdy kezeń. Alaıda ol aımaqtaǵy jaǵdaı áli de názik ekenin, sondyqtan turaqtylyqty saqtaý úshin halyqaralyq qaýymdastyqtyń úılesimdi áreketi qajet ekenin atap ótedi.
– Taıaý Shyǵystaǵy atysty toqtatý týraly kelisimdi jáne onyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz?
– Men Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵysty beıbit jolmen retteý týraly qol jetkizilgen kelisimdi joǵary baǵalaımyn. Onyń mańyzy óte zor, sebebi ol tek qaqtyǵysqa qatysýshy elder úshin ǵana emes, aımaqpen tyǵyz baılanysy bar jáne álemdik saýdaǵa táýeldi memleketter úshin de mańyzdy. Álemdik saýda tikeleı Ormýz buǵazy men Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıǵa baılanysty, ásirese energetıka, saýda jáne qyzmet kórsetý salalarynda.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bitimdi qoldap, onyń jahandyq turaqtylyq úshin mańyzyn atap ótti. Memleket basshysynyń bul ustanymyn qalaı baǵalaısyz?
– Memleket basshysynyń ustanymy durys, ýaqtyly jáne qajet dep esepteımin. Qazaqstan áskerı qaqtyǵysqa tikeleı qatyspasa da, Taıaý Shyǵystaǵy ekonomıkalyq, saýda jáne gýmanıtarlyq jaǵdaıǵa táýeldi. Onyń ishinde Iranmen Kaspıı teńizi arqyly ortaq shekaramyz bar. Sondyqtan Prezıdenttiń AQSH, Iran jáne aımaq elderi arasyndaǵy kelisimdi qoldaýy, sondaı-aq Pákistannyń bitimgerlik rólin baǵalaýy — oryndy sheshim.
– Aımaqtaǵy turaqtaný jahandyq ekonomıkaǵa qanshalyqty áser etedi?
– Ormýz buǵazy álemdegi munaı men gaz tasymalynyń shamamen 20%-yn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar ol arab elderiniń negizgi eksport-ımport baǵyty bolyp tabylady. Qazaqstannyń da Iran, Saýd Arabıasy jáne Birikken Arab Ámirlikterimen saýda-ekonomıkalyq baılanystary bar. Sondyqtan buǵazdyń jabylýy bizdiń eksport pen ımportqa belgili bir deńgeıde keri áser etti.
– Qazaqstan sıaqty aımaqtan tys elder úshin mundaı turaqtylyq qanshalyqty mańyzdy?
– Bul másele kúrdeli. Bir jaǵynan, Ormýz buǵazy arqyly tasymaldyń toqtaýy jáne qaqtyǵystyń ýshyǵýy munaı baǵasynyń ósýine ákeldi. Munaı baǵasynyń barreline shamamen 115 dollarǵa deıin kóterilýi Qazaqstan búdjetine qosymsha tabys ákeledi. Alaıda jalpy turaqsyzdyq halyqaralyq qaýipsizdikke keri áser etedi. Mundaı qaqtyǵystardyń jıileýi sanksıalar men blokadalardyń kúsheıýine alyp kelýi múmkin. Sonymen qatar Qazaqstannyń BAÁ, Saýd Arabıasy jáne Iranmen saýda baılanystary álsiredi. Bul ásirese shıkizattyq emes sektorǵa áser etýde: BAÁ-den keletin kólik pen elektronıka, Irannan ımporttalatyn azyq-túlik pen qurylys materıaldary azaıdy.
– Qazaqstannyń Túrkistandy kelissóz alańy retinde usynýy sekildi bastamalaryn qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstannyń bitimgerlik mısıasy halyqaralyq deńgeıde jaqsy belgili. El buǵan deıin Sırıadaǵy 2011–2020 jyldardaǵy soǵys kezinde de deldaldyq ról atqardy. Bul — Astana prosesi. Atalǵan proses qaqtyǵysýshy taraptardyń dıalogqa kelýine jáne belgili bir ýaqytqa bolsa da jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa múmkindik berdi.
– Izraılde Qazaqstan sıaqty elderdiń bitimgerlik róli qalaı qabyldanady?
– Izraıl Qazaqstannyń mańyzdy saýda-ekonomıkalyq seriktesi. Keı derekterge sáıkes, Izraıl munaıynyń shamamen 25%-yn Qazaqstannan alady. Sondyqtan bul eldegi jaǵdaı bizdiń eksportqa tikeleı áser etedi. Qazaqstan aımaqtaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqqa múddeli. Izraıl de, jalpy alǵanda, turaqtylyq pen qaýipsizdikke baǵyttalǵan kelissózderdi qoldaıdy. Izraıl, AQSH jáne Iran arasyndaǵy yqtımal kelisimder aımaqtaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýy múmkin. Al Qazaqstan uzaq merzimdi beıbitshilik bastamalaryn qoldaýdy jalǵastyra beredi.
