Taiaý Shyǵysta qol jetkizilgen atysty toqtatý týraly kelisim — sońǵy jyldardaǵy eń mańyzdy geosaiasi oqiǵalardyń biri. Aimaqtaǵy shielenistiń báseńdeýi tek soǵysýshy taraptar úshin ǵana emes, búkil álem úshin úlken mánge ie. Ásirese, álemdik energetika naryǵy men saýda logistikasy turǵysynan bul kelisimniń salmaǵy erekshe. Sarapshylardyń aitýynsha, Ormýz buǵazy arqyly ótetin munai men gaz tasymalynyń qaýipsizdigi jahandyq ekonomikanyń turaqtylyǵyna tikelei áser etedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Qazaqstan da bul úderisterden tys emes. El ekonomikasy eksporttyq baǵytqa, ásirese munai-gaz sektoryna táýeldi bolǵandyqtan, aimaqtaǵy kez kelgen turaqsyzdyq nemese kerisinshe, turaqtaný úrdisi ishki naryqqa da yqpal etedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bitimge oń baǵa berip, onyń jahandyq qaýipsizdik pen ekonomikalyq ósim úshin mańyzyn erekshe atap ótti. Bul ustanym Qazaqstannyń dástúrli beibitsúigish syrtqy saiasatyna tolyq sáikes keledi.
Sońǵy jyldary Qazaqstan ózin tek óńirlik oiynshy ǵana emes, halyqaralyq deńgeidegi jaýapty seriktes retinde kórsetýge umtylyp keledi. Buǵan deiin el Siriia máselesi boiynsha Astana protsesi aiasynda kelissóz alańyn usynyp, qaqtyǵysýshy taraptardy dialogqa shaqyrǵan bolatyn. Búginde de Qazaqstan Taiaý Shyǵystaǵy turaqtylyqty qoldai otyryp, janjaldardy diplomatiialyq jolmen sheshý ideiasyn alǵa tartyp keledi.
Saiasattanýshy Sharip Ishmuhamedovtyń pikirinshe, qazirgi bitim — tek ýaqytsha tynyshtyq emes, sonymen qatar jańa ekonomikalyq jáne saiasi múmkindikterge jol ashatyn mańyzdy kezeń. Alaida ol aimaqtaǵy jaǵdai áli de názik ekenin, sondyqtan turaqtylyqty saqtaý úshin halyqaralyq qaýymdastyqtyń úilesimdi áreketi qajet ekenin atap ótedi.
– Taiaý Shyǵystaǵy atysty toqtatý týraly kelisimdi jáne onyń mańyzyn qalai baǵalaisyz?
– Men Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵysty beibit jolmen retteý týraly qol jetkizilgen kelisimdi joǵary baǵalaimyn. Onyń mańyzy óte zor, sebebi ol tek qaqtyǵysqa qatysýshy elder úshin ǵana emes, aimaqpen tyǵyz bailanysy bar jáne álemdik saýdaǵa táýeldi memleketter úshin de mańyzdy. Álemdik saýda tikelei Ormýz buǵazy men Taiaý Shyǵystaǵy jaǵdaiǵa bailanysty, ásirese energetika, saýda jáne qyzmet kórsetý salalarynda.
– Prezident Qasym-Jomart Toqaev bitimdi qoldap, onyń jahandyq turaqtylyq úshin mańyzyn atap ótti. Memleket basshysynyń bul ustanymyn qalai baǵalaisyz?
– Memleket basshysynyń ustanymy durys, ýaqtyly jáne qajet dep esepteimin. Qazaqstan áskeri qaqtyǵysqa tikelei qatyspasa da, Taiaý Shyǵystaǵy ekonomikalyq, saýda jáne gýmanitarlyq jaǵdaiǵa táýeldi. Onyń ishinde Iranmen Kaspii teńizi arqyly ortaq shekaramyz bar. Sondyqtan Prezidenttiń AQSh, Iran jáne aimaq elderi arasyndaǵy kelisimdi qoldaýy, sondai-aq Pákistannyń bitimgerlik rólin baǵalaýy — oryndy sheshim.
– Aimaqtaǵy turaqtaný jahandyq ekonomikaǵa qanshalyqty áser etedi?
– Ormýz buǵazy álemdegi munai men gaz tasymalynyń shamamen 20%-yn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar ol arab elderiniń negizgi eksport-import baǵyty bolyp tabylady. Qazaqstannyń da Iran, Saýd Arabiiasy jáne Birikken Arab Ámirlikterimen saýda-ekonomikalyq bailanystary bar. Sondyqtan buǵazdyń jabylýy bizdiń eksport pen importqa belgili bir deńgeide keri áser etti.
– Qazaqstan siiaqty aimaqtan tys elder úshin mundai turaqtylyq qanshalyqty mańyzdy?
– Bul másele kúrdeli. Bir jaǵynan, Ormýz buǵazy arqyly tasymaldyń toqtaýy jáne qaqtyǵystyń ýshyǵýy munai baǵasynyń ósýine ákeldi. Munai baǵasynyń barreline shamamen 115 dollarǵa deiin kóterilýi Qazaqstan biýdjetine qosymsha tabys ákeledi. Alaida jalpy turaqsyzdyq halyqaralyq qaýipsizdikke keri áser etedi. Mundai qaqtyǵystardyń jiileýi sanktsiialar men blokadalardyń kúsheiýine alyp kelýi múmkin. Sonymen qatar Qazaqstannyń BAÁ, Saýd Arabiiasy jáne Iranmen saýda bailanystary álsiredi. Bul ásirese shikizattyq emes sektorǵa áser etýde: BAÁ-den keletin kólik pen elektronika, Irannan importtalatyn azyq-túlik pen qurylys materialdary azaidy.
– Qazaqstannyń Túrkistandy kelissóz alańy retinde usynýy sekildi bastamalaryn qalai baǵalaisyz?
– Qazaqstannyń bitimgerlik missiiasy halyqaralyq deńgeide jaqsy belgili. El buǵan deiin Siriiadaǵy 2011–2020 jyldardaǵy soǵys kezinde de deldaldyq ról atqardy. Bul — Astana protsesi. Atalǵan protsess qaqtyǵysýshy taraptardyń dialogqa kelýine jáne belgili bir ýaqytqa bolsa da jaǵdaidy turaqtandyrýǵa múmkindik berdi.
– Izrailde Qazaqstan siiaqty elderdiń bitimgerlik róli qalai qabyldanady?
– Izrail Qazaqstannyń mańyzdy saýda-ekonomikalyq seriktesi. Kei derekterge sáikes, Izrail munaiynyń shamamen 25%-yn Qazaqstannan alady. Sondyqtan bul eldegi jaǵdai bizdiń eksportqa tikelei áser etedi. Qazaqstan aimaqtaǵy beibitshilik pen turaqtylyqqa múddeli. Izrail de, jalpy alǵanda, turaqtylyq pen qaýipsizdikke baǵyttalǵan kelissózderdi qoldaidy. Izrail, AQSh jáne Iran arasyndaǵy yqtimal kelisimder aimaqtaǵy jaǵdaidy turaqtandyrýy múmkin. Al Qazaqstan uzaq merzimdi beibitshilik bastamalaryn qoldaýdy jalǵastyra beredi.
