Qonaev
Astanada buryn Qonaev kóshesimen júrgende Qudaiǵa syiynyp, arýaqqa tabynatyn Álmerek áýlieniń urpaǵy, shipager, halyqaralyq Nostradamýs atyndaǵy syilyqtyń iegeri marqum Ermek Myrzakeldi qasymda bolatyn. Dimekeńdi jii eske alyp, maǵan ol kisi jaiynda kórgen túsin jii aitýshy edi. Bul dúniede dana patsha bolǵan Dimekeń o dúniede de kemeńger kisi, áýlie suńǵyla eken. Fáni ómirde bilik shyńynda, baqilyq ómirde Táńir taǵynda otyrǵanyn kórgen túsi arqyly talai ret aityp edi. Buǵan bireý ilanady, bireý senbeidi árine. Qudai álemin, Táńir tylsymyn tanýǵa pendeniń aqyl-oiy jetpeidi. Ózimniń topshylaýymsha Paiǵambar attas, áýlie rýhty Dimekeń máńgilik nurǵa ainalyp ketken. Sol «tylsym-nurdyń» pendelerge áseri de bolady eken. Aty «Dinmuhamed», «Dimash» degen qazir balalar kóp. Jastai tańylǵan belgili azamattar shyǵyp jatyr. Osy «Dinmuhamed» degen attan bir erekshe syiqyrly kúsh seziledi. Alla Taǵala aldymen adamǵa at qoiýdy úiretken. At qoiýǵa bailanysty ilim bar. Dimash – Dinmuhamed degen esimi - erekshe qazaq ánshisi biyl álemdi tańdandyrdy. Qytaidy dúrliktirgen ánshi Dimashtyń azan shaqyryp qoiǵan aty «Dinmuhamed» eken. Áke-sheshesi D.Qonaev atasy siiaqty ataqty, adal, qarapaiym bolsyn dep osy atty qoiypty.
Dimekeń – Dimash buryn ol elde akademik atymen áigili bolsa, onyń atyn alǵan Dimash ánshiligimen aspan asty elin tánti etti.
Ol kezde Akademiia prezidenti Dimekeń elýinshi jyldardyń basynda KSRO imperiia patshasy N.Hrýshevpen birge Qytaiǵa barǵan osy saparynda geologiia ǵylymy jóninde baiandama jasap, sol eldegi kúlli oqymystylardy qairan qaldyryp, kezdesý, júzdesýlerde halyqtyń sheksiz qurmetine bólenedi. Bir aiǵa jýyq Aspan asty elinde bolǵan D.Qonaev umytylmastai tulǵa bolyp qalady. Ánshi Dimash-Dinmuhamedti budan alpys jyl buryn atalǵan elge barǵan Dimekeńniń árýaǵy, ata qazaqtyń rýhy qoldaǵan bolar. Dimekeń Qytaidyń óner juldyzdarymen kezdeskende qazaqtyń belgili ánshileri men kúishiler týraly jáne aqyn-jazýshylary jóninde áńgimelegen. Qytai eli jóninde ótken keńestik dáýirde óte qundy eńbek jazǵan Dimekeń ekenin bireý biledi, bireý bilmeidi. «Qytai Halyq Respýblikasyndaǵy 30 kún» degen orys tilinde shyqqan kitaby elge tez tarap ketedi.
Astanada Dinmuhamed Qonaev atyndaǵy kóshemen júrgende maǵan Din qudireti men Paiǵambar esimi úilesken Dimekeńniń azan shaqyryp qoiǵan qasietti aty «Din men Muhamed» qatar baýrap, eriksiz oiǵa batyrady. Osy bir ásem ǵimarattary kók tiregen, Aq Orda asqaqtaǵan, «Báiterek» jarqyraǵan, Dimekeń rýhy laýlaǵan gúlzaly kóshe-dańǵyl Astananyń «kieli keńistigi» siiaqty. Tipti, júregi dese de bolady. Beine bir ertegi kórinis, áýlie rýhy men han ordasy qatar úilesken ózgeshe álem ózine qatty qyzyqtyryp, áserge bóleidi, nurǵa batyrady, árqashan qairan qaldyrady. Óitkeni Paiǵambar attas Dinmuhamed (D.Qonaevtyń) rýhy kózge kórinbei, qulaqqa estilmei, adamǵa bilinbei tylsym tuńǵiyqqa tartady.
Almatyda da D.Qonaev atyndaǵy kóshe bar. Qudaidyń qudireti sol - Qazaqstan qalalaryndaǵy burynǵy V.Lenin atyndaǵy dańǵyldar qazir Dimekeń atymen atalyp, dana rýhyn daralap, máńgilikke jalǵastyrýda.
Kemeńgerdiń saiypqyran shákirti, teńdesi joq saiasat mámilegeri, kóregen kóshbasshy Nursultan Nazarbaev Astanadaǵy D.Qonaev dańǵylymen Aq Ordany betke alyp, keńsesine keledi. Kemeńger men kóregen kóshbasshynyń Táńir tylsymy arqyly úilesip, qatar júrgenin adamdar sezbeidi. Kóripkel Ermek qana muny biletin. Reti kelgende bárin maǵan tolyq baiandaimyn dep júrgende ol oqys dúnie saldy.
Astanada «Álmerek rýhani Ordasyn» ashqan ol Dimekeń atyndaǵy dańǵylmen jii júretin. Allaǵa jáne Álmerek pen Dinmuhamedtiń rýhyna tabynatyn onyń boiyndaǵy tylsym kúsh erekshe edi.
Ermek Dimekeńdi bala kezinde kórgen.
Kemeńger jáne «keńkeles patsha»
Burynǵy Tselinograd, qazirgi Astanada Qazaqstanǵa qatysty tarihi oqiǵalar kezinde álem nazaryn aýdardy. Keńester Odaǵynyń dúnieni shýlatqan Tyń igerý ekonomikalyq saiasaty Qazaqstannyń Soltústik oblystarynan bastaldy.
Ejelgi aty Aqmolaǵa alpysynshy jyldary urda-jyq, esersoq minezimen eldi mezi etken sol kezdegi KSRO-nyń patshasy Nikita Sergeevich Hrýshev keledi. Dimekeń ol kisimen birge júredi. Bir áńgime-dúken ústinde Nikita Aqmola degen at qandai maǵyna beredi dep suraidy. – Árýaqqa qatysty «kieli», «qasietti» degen uǵym beredi., - dep jaýap beredi. Qasyndaǵy partiia qairatkeri dál maǵynasy oryssha «belyi mogila» iaǵni, «aq mola» dep jaǵymsyz jer-sý ataýy ekenin oǵan uǵyndyrady. Beiit-qorymǵa qatysty ataýdy unatpaǵan N.Hrýshev «bul tyń ólkesi – iaǵni tselina. Sondyqtan Tselinograd» bolsyn dep buiyrady. Orta bilimi bar sharýa balasyózge ulttyń salt-dástúrinen beihabar, tarihynan maqurym «qiiali kommýnizmniń» keńkeles kósemi Nikitanyń aitqany bolady. Sóitip, qala Tselinograd atanady.
Aqmola jaiynda lepirip, ashý shaqyryp, doldanyp, ishimdikten qyzara bórtip, aqylynan adasqan N.Hrýshev sońynda Shortandydaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýtyna kelip, onyń bastyǵymen bajyldasyp, urysyp, áiteýir ashýyn áreń basady. Kóp jerde qyzba minezdi, ashýdan jarylyp kete jazdaityn patshany Dimekeń amalyn taýyp, sabyrǵa shaqyrady. Masqara bolyp júrmesin dep kómekshilerimen sóilesip, onyń bedeliniń túspeýi úshin aqyldy Dimekeń qoldan kelgenshe qorǵashtaidy. Obaly neshik Dimekeń esteliginde N.Hrýshevtyń Stalinniń jeke basyna tabynýdy áshkerleýi – batyrlyq dep baǵalaidy. Al, minezindegi kemshilikterdi , parasat-paiymyndaǵy óresizdikti, búirekten-siraq shyǵaratyn jetesizdikti jerine jetkize aitady.
Qazaqstanda ólkeler qurylǵannan keiin ólke bastyqtary respýblika basshylaryna baǵynbai tikelei Máskeýmen sóilesip, máseleni ózderi sheshetin bolǵan. Bul sol kezdegi birinshi basshy Dimekeńe aýyr tigen. Tyń ólkesiniń basshylary bilgenin istei bastaidy. N.Hrýshevke jaǵympazdanǵan olar Pavlodar qalasynyń atyn «Hrýshevagrad» dep ataý jóninde sheshim shyǵarady. Dimekeń buǵan qarsy bolyp, qaýlyny toqtatady. Esteliginde bul oqiǵa búge-shúgesine deiin baiandalady.
Astyqqa qatysty úlken jiynda Dimekeń Qazaqstan men Resei tyń jerleriniń uqsas emes ekenin ǵylymi turǵyda dáleldep, ólkelerdiń birigýi de túbinde jaqsylyq ákelmeitinin aitady. Ólkelerdi qosý saiasaty túbinde qazaq jeriniń bólshektenýine ákeletindigin kóregen Dimekeń kúni buryn sezip, muny astarlap jetkizedi. Sol kezdegi Tselinograd - qazirgi Astanada qazaq jeriniń taǵdyryna qatysty aitys-tartystyń týyndaǵany shyndyq edi.
Buryn Qaraótkel – Aqmola – Tselinograd sońynda Astana bolyp ózgergen osy ólkeniń ár eldimekende jer, sý, shabyndyq, astyq alqaptary, qala, kentteri Dimekeń jadynda óle-ólgenshe saqtalyp qaldy. Óitkeni, qazaq jeri úshin aiqas osy Tyń ólkesin qurýdan bastaldy.
Gorbachevtiń Tselinogradqa kelýi nemese Qonaevty qorlaý
Aldyńǵy taqyrypta áńgimege arqaý bolǵan Nikita patsha taqtan túskende men 5 synypta oqityn edim. Úzilis kezinde kolidorda «Ýra, Hrýshev ornynan túsipti» dep joǵary klass oqýshylarynyń aiǵailap, mektepti basyna kótergeni esimde. Tarih pániniń muǵalimi saiasatqa jaqyn ustaz ýlap-shýlaǵan shákirtterge partiia sheshimin túsindirip, tynyshtandyrdy. Óitkeni, Nikitany úlkender túgili jetkinshekter de jaqsy kórmedi. Ol jaiynda oqýshylar neshe túrli anekdot aitatyn. Úlkender «myna taz eldi búldirdi, nannyń kezeginde turatyn boldyq, úshinshi dúniejúzilik soǵys bastalady, Amerikaǵa atom bombasyn tastaidy» dep gýlesetin.
Keiingi patshalar Brejnev, Andropov jáne Chernenkolar taqqa otyryp, birinen soń biri qaitys bolǵanda men respýblikalyq gazette qyzmetker edim. Báriniń teledidardaǵy bet-beinesi, sóilegen sózderi jadymda tur. Sońynda «gensek» bolǵan M.Gorbachevtyń saiasaty, «qaita qurý» dúrbeleńi, myljyńdap kóp sóileýi, áielimen juptasyp qydyrýy unaǵan joq. «Aqyrzaman bolǵanda basynda meńi bar patsha taqta otyrady» dep Klava Pertrovna deitin sáýegei kempirdiń aitqany dál keldi. KSRO-ǵa aqyrzaman kelip, imperiia 5-6 jyldyń ishinde kúirep, ǵaiyp boldy.
Onsyz da irip-shirip, kúireýge ainalǵan memlekettiń ydyraýyna M.Gorbachevtyń qazaq halqyn mensinbei, basshysy D.Qonaevty qorlaýy sebep boldy.
Sekseninshi jyldardyń ortasynda boiynda shovinizmniń «qany oinaǵan» patsha Qazaqstanǵa keldi. Aldymen Astana Almatyǵa soqpai Tselinogradtan bir-aq shyqty. Bul baryp turǵan menmendik jáne aqymaqtyq edi. Belgili Politbiýro múshesi, Qazaqstan kompartiiasy ortalyq komitetiniń birinshi hatshysy, úsh mártebe Eńbek Eri Dimekeń otyrǵan úide respýblika basshylarymen kezdesip, ol kezdegi astana Almatyny aralaýdy ar sanady. Qalyptasqan tártip, dástúr boiynsha ol saparyn burynǵy elorda -Almatydan bastap, sońynda oblystarǵa shyǵýy jón edi. Bilgenin istedi. Onyń bulai júrgenin halyq hosh kórmedi. Dimekeń amalsyz Almatydan ushyp, Tselinogradqa kelýge májbúr boldy. Qala óndiris oryndaryndaǵy kezdesýlerde ol janynda júrgen Dimekeńmen áńgimelespei, ózinshe qyr kórsetip, surqiialyǵyn baiqatty. Bir nársege ókpelegen aqymaq adamdardyń keipin tanytty. 1980 jyly Máskeýde qatardaǵy hatshy bolyp júrgende Politbiýro múshesi D.Qonaevqa jalpaqtap, kútip alyp, shyǵaryp salyp júretin adamnyń aiaq astynan ózgerip shyǵa kelgeni Dimekeńdi qynjyltty. Bárinen buryn astana Almatyny attap, qazaqtyń bar ziialy qaýymyn mensinbeýi onyń janyna batty. Tselinogradta jeke kezdesýlerde aqymaq «gensek» budan da soraqy qylyqtar kórsetken bolar. Ol jaǵy árine belgisiz. Qazaqstannyń alpys jyldyq mereitoiy kezinde (1980) qatardaǵy hatshy L.Brejnevpen D.Qonaevtyń qyl ótpes syilastyǵyn kórip, ishi kúigen. Dimekeńniń abyroi-ataǵy, KSRO-daǵy bedeli, sotsialistik memleketterde qurmetke bólenýi, kapitalistik elderde tanylýy, halyqaralyq maslihattardaǵy másele kóterýi, Eńbek Eri ataǵyn úsh ret alýy M.Gorbachevqa unamady.
Dimekeńdi qorlaýy ózaldyna, tipti, qalai kózin joiýǵa deiin qam jasaǵany shyndyq edi. Barlyq ataǵynan aiyrylyp, partiiadan shyǵaryp, eskertkishin qulatyp, sońynda abaqtyǵa otyrǵyzý onyń armany boldy. AQSh-taǵy «sovettik júieni» zertteýshi, belgili ǵalym, Marta Oklot M.Gorbachevtyń eki jylǵa jýyq D.Qonaevpen alysyp, ony jeńe almaǵanyna qairan qalyp, jazady. Shynaiy, naqty derek, oqiǵalar arqyly dáleldeidi. Dimekeńniń jeke dárigeri Ahat Múlikov: «Dimekeń toqsanǵa keletin edi. M.Gorbachevtyń qysastyǵy júikesintozdyryp, júregin jaralaǵan. Adamǵa jat qasiet-qylyǵy, sońyna túsip, soraqy, jalǵan, ótirik faktiler izdeýi onyń densaýlyǵyna qatty áser etti. Sonyń saldarynan kópke barmai oqys dúnie saldy».
«Aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» zamanaqyr nyshany bar «meńdibas» patshanyń qolynda sheksiz biligi bar ámirshiniń Dimekeńe áli jetpedi. Qurtamyn dep júrip, ózi taqtan tústi. Áýlieni nazalandyryp, baqytsyzdyqqa dýshar boldy. Otbasynda qaiǵyly jaǵdai oryn aldy. Áieli dúnie saldy. Bul ony tabalaý emes, shyndyǵy osy.
«Gensek» Gorbachevpen zeinetker D.Qonaev basynda berispei, sońynda qupiia jekpe-jekke shyǵady. Árine, qarý-jaraq, quralmen emes, aila-tásil, aqyl-oi arqyly olar shaiqasady. Aqyly asqan, tózimi teńiz, sabyrly, minezinde min joq, adaldyǵy ańyz bolǵan adamǵa ómirinde qiianat jasamaǵan perishtedei pák Dimekeń isinde bereke joq, kekshildi raidan qaitaryp, keiin aiybyn betine basyp, dúnieni dúrliktirmei jeńdi. Basynda balǵa bolyp urǵan oǵan tós bolyp, tótep berdi. Ýaqyt ótkizip, uurymtal tusta ony meń-zeń qylyp tastady. Dimekeńniń jiyrma jylǵa jýyq oqqaǵary bolǵan, sol úshin jazalanǵan Anatolii Goriianov qasietti adam Gorbachevty «kiesimen urdy» degeni bar. «Birde úiinde telefonda Gorbachevpen uzaq sóilesti. Sońynda menen ala almai júrgen qandai kegin bar Mihaiil Sergeevich» dep qatty ketti deid. Handa qanjar bolady. Qajet jerinde Dimekeńniń qatty ketetin kezderi bolǵan. N.Hrýshevpen aitysta Dimekeń birde eriksiz daýys kóterip, sóileýine týra keledi. Óitkeni, ol boqtaidy. Sonda janynda otyrǵan Brejnev aiaǵyn basyp, «onymen sóz qaǵyspa, Dimash» dep estirtpei qulaǵyna sybyrlaidy. Iá, Dimekeń Máskeý dókeilerine únemi bas shulǵi bermegen. Bárinen buryn onyń M.Gorbachevty aqyl parasatymen jeńgeni Batys elderinde, AQSh-ta dúrlikpe aqparat bolyp taraidy.
Brejnev nemese nemis avtonomiiasy
Dimekeńniń dosy L.Brejnevtiń ómiriniń sońynda jazylmas dertke, aqyl-oi syrqatyna, psihologiialyq kúizeliske dýshar bolǵany belgili. Áigili «gensek» týraly shyqqan derekti filmderde, tarihshylar jazǵan shynaiy eńbekterde bári jaqsy dáleldenedi.
Leonid Ilichtiń Batys elderine barǵan saparynda , halyqaralyq máslihattarda sóz sóileidi. KSRO-daǵy nemisterdiń azamattyq quqyqtary jóninde oǵan saýal qoiylady. Burynǵy nemis avtonomiiasyn qalpyna keltirse degen tilek aitylady. Ol kezde aqyl-oi aýrýy meńdegen Brejnev kóp oilanbai: «bul máseleni sheshemiz» dep ýáde beredi. Jetpisinshi jyldardyń sońynda onyń aýzynan shyqqan osy sózi KSRO-da nemis avtonomiiasyn qaita qalpyna keltirýge túrtki bolady. Bul oqiǵany Dimekeń murajaiynda ishki, syrtqy saiasatqa suńǵyla belgili partiia qairatkeri aitqan edi.
1979 jyly Tselinogradta nemis avtonomiiasynyń qurylýyna qarsy sherý bastaldy. «Obkom» partiianyń ǵimaraty aldynda soǵys ardagerleri aianbai sóileidi. Soǵysta bir aiaǵynan aiyrylǵan Otan soǵysynyń bir ardageri «Obkom» úii aldynda eldi qyrǵan nemis-fashisteri ekenin aityp, Qazaqstanda nemis avtonomiiasynyń qurylýyna úzildi-kesildi qarsy ekenin yzalana jetkizedi. Óitkeni Qazaqstanda nemisterdiń ejelgi atamekeni joq. Volga ózeni boiynan olar munda jer aýdarylǵan, osylai tarih deregine súiengen qazaqtar zańǵa qaishy keletin áreketti toqtatty. Avtonomiiaǵa keibir nemisterdiń ózi qarsy bolady.
Osy oqiǵa jóninde túbi aqmolalyq depýtatpen syr bólisken edim. Nemis avtonomiiasyn boldyrmaýdyń ar jaǵynda kózge kórinbei D.Qonaev turdy. Qarsylyq ol kisiniń nusqaýymen astyrtyn uiymdastyryldy. Ókinishtisi, «Dimekeń esteliginde bul shýly oqiǵa jóninde eshnárse aitylmaidy. Múmkin bir jerde áńgimelep, sóz etken shyǵar. Meniń topshalaýymsha L.Brejnevtyń nemis avtonomiiasyn qurý jónindegi ýádesi «saiasi qýlyqty» meńzeidi. Kezinde V.Stalin Qyrymda Evrei respýblikasyn qurmaqshy bolyp, Evreilerdi aldap, san soqtyrǵany belgili. L.Brejnev te osylai qýlyqqa barǵan bolar. Dimekeńniń «saiasatta masanyń bezi siiaqty kózge kórinbeitin nárseleri bolady» degen qaǵidasynda shyndyq jatyr.
Sekseninshi jyldardyń ortasynda men Tselinogradqa issaparmen kelip, odan ary qarai Ereimentaýǵa bardym. El aýzynan mynany estidim: «Eger biz nemister avtonomiia alsaq taýdyń tasyna gúl egip, túieniń sútinen shubatty bulaq qylyp aǵyzar edik» dep ózderiniń eńbekqorlyǵy men kásibi iskerligin úlgi etken. Árine, nemis halqynyń iskerligi men eńbekqorlyǵy, tazalyǵy men tártibi álemge aian. D.Qonaevty qurmettep, balalaryna onyń atyn qoiǵan nemis ulttarynyń azamattary muny maqtanyshpen aitady. Qazaqstandaǵy qazirgi ulttardyń dostyǵy Dimekeń dáýirinen bastalady. «Shekten shyqqan «internatsionalist edi» dep kezinde D.Qonaevqa kiná taqqandar boldy. Baýyrmal qazaq barlyq ultty baýyryna tartty. Budan jaman bolǵan joq.
Qazaqstannan tarihi otanyna ketip, keiin qaita oralǵan nemister týǵan jerlerin qazaqtar siiaqty qatty saǵynyp, munda kelgende maýqymdaryn basady. «Qoi ústinde boztorǵai uialaǵan» Dimekeń zamanyn eske alady.
Atbasar Dimekeńniń qaiyn jurty
Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary D.Qonaev Atbasardaǵy áieliniń ákesi. Keńes Úkimetiniń qos jaýy Shárip Ianaevqa mazar saldy dep Ortalyq baspasózde dúrlikpe aqparat tarady. Al, shyndyǵynda Dimekeńniń jary Zýhra ondaǵy qorymdaǵy sheshesiniń basyna belgi qoiǵany ras eken. Ákesi Shárip Atbasarda emes, Tashkentte qaitys bolǵan. Sol kezdegi bilikte juldyzy janyp alǵash Eńbek Eri ataǵyn alǵan, Politbiýroǵa turaqty múshe bolǵan Dimekeńdi kóre almaityn bireýler osylai «túimedeidi túiedei etip» kórsetip, Máskeýge jalǵan aqparat berip, nátijesinde keńestik baspasózdiń birinde syn maqala jariialanady. Bul oqiǵa Dimekeńniń áieli Zýhra Sháripqyzyna aýyr soqqy bolyp, janyn kúizeltip, júregin toqtata jazdaidy. «Men týǵan sheshem erte qaitys bolyp, ógei shesheniń tárbiesinde ósken muńlyq edim. Meni qoishy o dúnielik bolǵan marqum sheshemniń árýaǵyn qorlady ǵoi kúnshilder» dep kúizelip, nalidy. Dimekeńe «Seniń qyzmetin ósip, ataǵyńnyń shyqqany maǵan qaiǵy ákeldi. Búitken ómir qurysyn» dep jaryna muńyn shaǵady. «Zýhra tekke qaiǵyrma, bári umytylady, sabyr et» dep jary ony jubatady.
Dimekeńniń elý jyl, alty ai otasqan súiikti jary Atbasardyń qyzy edi. Jastai qazaqtardyń arasynda ósip, at qulaǵynda oinaǵan shabandoz qyz óte pysyq, ádepti ári óte ismerbolyp, elde aty shyǵady. Keńes Úkimetniń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyran kezinde otbasy Almatyǵa qonys aýdarady.
Qazaqta «er jigittiń úsh jurty bolady» deidi. Dimekeńniń qaiyn jurty Atbasardyń «noǵai-qazaqtary» ekenin kópshilik bile bermeidi.
Dimekeń Zýhra Sháripqyzymen jarty ǵasyrdan astamjuptasyp, baqytty ómir súrdi. Ókinishtisi, ekeýi perzent súimedi. Tatý-tátti, juby jazylmaǵan jubailar bir perzentke zar bolyp ómirden ozdy. Ishtegi qusa, nala, qaiǵy-muńdaryn eshqashan syrtqa bildirmegen. Musylmandyq ilim-ónegeni boilaryna sińirip, Alla jolyn ustanǵan erli-zaiyptylar Qudaidyń salǵanyna kóngen.
Zýhra Sháripqyzy óte dindar, quran kitaptaryn jinaǵan adal áiel bolǵany Dimekeń estelikterinde aitylady.
Burynǵy Tyń ólkesindegi Atbasar óńiri tarihi ólke. Bul jerde qazaqtyń uly jazýshysy, Dimekeńniń jan dosy, rýhani syrlasy, Iliias Esenberlin ómirge kelgen. Qalamgerdiń «handardy maqtap, ultshyldyqty qozdyrdy» dep jetpisinshi jyldary baspasózde daý-damai, aitys týdyrǵan onyń «Kóshpendiler» kitaby tikelei Dimekeńniń qoldaýymen jaryqqa shyqqan. Dimekeń Kenesary han jóninde «Qahar» kitabyn qoljazbadan oqyp, óz pikirin bildirip, qalamgerge shyǵarmashylyq tabys tilegen tilekshisi edi.
Áýe-keńistiktegi tótenshe jaǵdai
Dimekeń ómirinde issaparlary, alys elderge jolsaparlary kezinde jeti ret qaýip-qaterden, oqys jaǵdailardan aman qalǵan, qorǵaýshysy Qudai, jebeýshisi Táńir bolǵan, adamzat tarihynda sirek kezdesetin tulǵa edi. Bul jóninde osy joldar avtorynyń «Dinmuhamedti jaratqannyń jebep-jeleýi» atty eńbegi esse-kitapqa engen bolatyn.
Ómirine qaýip tóngen sondai oqiǵa elýinshi jyldary «sovmin» tóraǵasy kezinde, Máskeýden ushyp kele jatqanda áýe keńistiginde bolady. Ushaq Tselinogradqa (Astana) jaqyndaǵanda aýa raiyna bailanysty munda qonýǵa bolmaityny eskertiledi. Qaraǵandy áýejaiyna qoný kerektigi aitylady. Ol jaqqa baǵyt alsa benzin taýsylatyny ekipaj múshelerin ári-sári kúige túsiredi. Tótenshe jaǵdaidy bilip otyrǵan Dimekeń rolde otyrǵan ushqyshtyń óte tájiribeli, táýekelshil jáne úreidi bilmeitin erekshe qasietine qanyq edi. Dimekeń ekipaj komandirine «Arqanyń tabiǵaty tez qubylyp otyrady. Múmkin aýaraiy ózgerip keter, táýekel, Tselinogradqa qonaiyq» deidi. Dimekeńmen birge kele jatqan jary Zýhranyń bul jaǵdaidy estigende túri buzylyp, úreiden qaltyrap ketedi. Tabiǵatynan dindar Quran kitaptaryn jinaý «hobbii» bolǵan, árqashan Allaǵa siynyp júretin ana jaratqanǵa jalynyp, jylaidy. Kózin jumyp, óksýge deiin barady. Kóp ótpei Dimekeńniń aitqany boiynsha ushaq qala (qazirgi Astana) áýejaiyna aman-esen kelip, qonady. Zýhra Sháripqyzy ushaqtan shyqqanda san márte Allany eske alyp, ajaldan qorǵaǵany úshin Qudaiǵa quldyq dep Dimekeńdi qoltyqtap, ushaqtan túsedi.
Osy oqiǵanyń basy-qasynda bolǵan, sol kezdegi Dimekeńniń oqqaǵary, ózi de alyp adamǵa uqsaǵan suńǵaq boily P.Kravchýk «esimde erekshe qalǵany Dimekeńniń úreidiń ne ekenin bilýi, al áieli Zýhranyń dám-tuzymyzdyń taýsylǵany osy shyǵar» dep baqilyq sóz aitýy edi» dep eske alǵany bar. Aitpaqshy, Máskeýge ketip bara jatqanda Arys mańynda Dimekeń otyrǵan vagonnan órt shyqqanda poiyz bastyǵyna habarlap, «stop krandy» basqan osy oqqaǵary edi. «Bul adam júz jylda bir týatyn uly tulǵa ǵoi. Ol kisiniń qasynda oqqaǵary bolyp júrgen kezderim ómirimdegi eń baqytty kúnder bolyp qaldy» dep Dimekeń murajaiynda áýlie danany egilip eske alatyn. Alǵashqy jyldary L.Brejnevke oqqaǵar bolyp, N.Hrýshev Qazaqstanǵa kelgende onyń da qasynda júrgen P.Kravchýktyń sýreti Dimekeń murajaiynda ilýli tur.
Dimekeń stýdent kezinde Qońyratta óndiristik tájiribede bolǵany belgili. Kememen Balhash kóli arqyly keledi. Bir tusqa kelgende alapat daýyl soǵyp, eski keme sýda shaiqalyp, apatty jaǵdaidy elestetedi. Bir kezde daýyl basylyp, sý kóligindegi kúlli jolaýshy aman qalady. Bul oqiǵa esteliginde baiandalady.
Keiin munda taý-ken injeneri qyzmetinde júrgende alapat jarylys, zor shyǵyn, adam ólimi bolyp, tabiǵat apatyna bailanysty is qozǵalady. Buǵan injener kináli dep ol jaýapqa tartylady. Ony kezinde Alashorda partiiasynda bolǵan, Reseide oqyǵan, advokat zańger qorǵaidy. Bul ózaldyna úlken áńgime. Jerde jaratqan ie saqtap, kókte Qudai qorǵap, sýda Táńir jebegen Dimekeń o bastan Qudaidyń súiikti uly edi. Estelik kitabynda Qudai-Taǵala, Qaq-Taǵala, Táńir ie degen sózderdiń kóp aitylýy muny dáleldeidi.
Elordada eskertkish ornatylsa...
Ol kezde oblys ortalyǵy Tselinograd qazirgi elorda Astanaǵa men 1972, 1983 jyldary keldim. Alǵash stýdenttik qurylys otriadynda Jaqsy, Qima, Terisaqqan degen jerlerde boldyq. Jazda barǵanbyz, kúzde Tseliongrad arqyly Almatyǵa ushtyq. Ol kezde qala sol dáýirdiń ózine tán ereksheligimen este qaldy. Qazir tipti, basqa álem ertegi shahar. Aqorda, Áziret Sultan meshiti, Báiterek, Hanshatyry kókten túskendei kóz arbaidy. Qoǵamdyq kólikte avtobýs ishinde jolaýshylar keide jón surasyp áńgime aitady. Birde «D.Qonaev dańǵyly» dep kondýktor habarlaǵanda «bul kisi kim edi» dep men ádeii suradym. «D.Qonaev atamyzdy bilmeitin adam joq. Shamasy siz oralman bolarsyz» dedi janymda otyrǵan jasy elýlerden asqan ońtústiktiń qazaǵy. Men «Dimekeńdi dúnie júzi biledi. Avtobýstaǵy stýdent jastardyń esinde júrsin dep ádeii suradym» dedim. «Onyńyz jón eken. Biraq, ol kisi týraly kóp aitylmaidy ǵoi. Osy depýtattardyń ákimderdiń, Úkimet adamdarynyń Dimekeń týraly eske alyp, aitqandaryn estimedim» deidi. «Oqasy joq, D.Qonaev dańǵylynda ol kisiniń aty kúnde aitylyp, rýhy jańǵyryp tur» degenimde qatty riza bolyp, iltipat kórsetti.
1983 jyly Tselinogradqa kelgende «Esil» qonaq úiinde jatyp, osy mańǵa jaqyn oblystyq tarihi ólketaný murajaiyn aralap, muraǵattarymen tanysyp, qyzmetkerlermen áńgimelesip, «Órnekti ólkeniń shejiresi» atty maqala jazdym. Ol «Qazaq ádebieti» gazetinde jariialandy. O bastaǵy qazirgi shahardyń tarihy men mádenieti, sharýashylyǵy men tabiǵaty jáne adamdary jaiynda murajai derekteri negizinde jazǵan maqalamdy oqyrmandar qyzyǵa oqyǵan. Murajaidaǵy qundy muraǵat S.Seifýllinniń kostiými jáne ataqty «Dýdar-ai» ániniń avtory Mariia Jagorqyzy Rekinanyń sýreti men taǵy da basqa baǵaly muraǵattardy bilgen oqyrmandar rizashylyǵyn bildirgen edi. Murajaida eń erekshe oryn alǵan Tyń igerýge arnalǵan zal bolatyn. Sondai-aq, Tyń ólkesinde bitik shyqqan astyqty belbýradan keship, janyndaǵy partiia qairatkerlerimen, oblys basshylarymen áńgimelesip turǵan «taý tulǵa» suńǵaq kisi D.Qonaevtyń sýreti erekshe kózge túsedi. Sondai-aq, tyń ólkesine kelgen L.Brejnevpen túsken sýreti de tartymdy bolatyn.
Biyl Dimekeńniń 12 qańtar týǵan kúni qarsańynda sol murajai esime túsip, munda keldim. Ókinishtisi, murajai úii bir mekemeniń keńsesi bolǵan eken. Burynǵy tarihi orynnyń qaida kóshkenin eshkim bilmeidi. Astana tarihy úshin óte qundy eski murajaidyń muraǵattary qaida eken degen saýal kókeiimde turdy.
Elordadaǵy S.Seifýllin atyndaǵy memorialdyq murajaidy aralap kórdim. Munda burynda men kórgen muraǵattar joq. Qala tarihynan málimetter beretin tarihi derekter biraz bar eken. Soǵan qýanyp, riza boldym. Burynǵy Tselinograd qazirgi Astanany Dimekeń kórgen joq. Astana aýysardyń aldynda marqum bolyp ketken bolatyn. Astanada belgili dańǵyl, gúlzarly kóshe jáne D.Qonaev atyndaǵy kolledj kemeńgerdiń rýhyn laýlatyp, eline sińirgen eńbegin álemge áigilep tur. Eger uly tulǵaǵa qalada eskertkish ornatylyp jatsa nur ústine nur bolar edi.
Oraz QAÝǴABAI, qalamger, qonaevtanýshy.
