Álihan Bókeihan atyndaǵy syilyqqa usynylǵan maqala!
«Ǵumyr báigesinde bizdiń
qazaq tili óz báigesin alar!»
Álihan Bókeihan
Qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy kóp talqylanyp, sheshimin tappai kele jatqan máseleniń biri – memlekettik til qoldanysynyń jai-kúii. Memlekettik tildiń el basqarý, zań shyǵarý, bilim berý men ǵylym salasyndaǵy, isqaǵaz júrgizý men buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy qoldanysy Táýelsizdigimizdi jariialaǵan kúnnen beri kún tártibinen bir túspei keledi. Memlekettik tildiń mártebesine sáikes qoldanysyn qalyptastyrý baǵytynda atqarylǵan ister, júzege asqan jobalar, tyndyrylǵan sharýalar da az emes.
Búgingi azdy-kópti jetistikterimiz sonyń nátijesi. Sonymen qatar, basy bar, aiaǵy joq bastamalar men shala-sharpy, júiesiz jasalǵan jumystardyń, ǵylymi negizi álsiz baǵdarlamalardyń, elge, tilge, ult múddesine janyashymastyqtyń, kásibi biliktiligi tómen basshylar men mamandardyń kesirinen ult tiliniń sózbuidaǵa salynyp, áli sheshimin tappai kele jatqanmáseleleri de jetkilikti.Táýelsizdigimizdiń shirek ǵasyrlyq belesine kóterilgentusta ótkenimizge sholý jasap,qazirgi tildik ahýal men qazaq tiliniń bolashaǵyn paiymdaý óte mańyzdy. Osy oraida biz de qazaq tiliniń alashtyq, keńestik jáne táýelsizdik kezeńderindegi ulttyq, memlekettiktil retinde damyp, qoldanylýynyń jai-kúiine toqtala otyryp, onyń erteńi jaily oilarymyzdy ortaǵa salsaq deimiz.
Alash jáne ult tili
Til saiasatyn josparly túrde júrgizý, halyqtyń tildik quqyǵyn qorǵaý, qazaqtyń jazba ádebi tilin damytyp, BAQ tilin, ǵylym tilin, kórkem ádebiet pen isqaǵaz tilin qalyptastyrý bizde negizinen HH ǵasyr basyndaǵy alash qairatkerlerinen bastaý alady. Jalpy ulttyq damýymyz ben memlekettiń til saiasatyn júrgizýdegialash qairatkerleriniń ustanǵan joly airyqsha boldy. Sondyqtan bul kezeńniń erekshelikterin aiqyndap, búgingi is-áreketimizdi baǵamdap, bolashaqqa betalysymyzdy belgileý úshin odan sabaq alýdyń mán-mańyzy zor. Bul turǵyda alash kósemi Álihan Bókeihan men Ahań bastaǵan ult ziialylarymaqsat-murattarynyń, saiasi ustanymdarynyń qazirgi ýaqytpen qabysýyn, ǵylymi-aǵartýshylyq joldaǵy atqarǵan isteri men qaldyrǵan muralarynyń ǵylymi qundylyǵyn anyqtap, olardy is-tájiribede jáne urpaq tárbiesinde paidalanǵan abzal.
Resei patshalyǵyna qaraǵan kezeńde qazaqtyń tildik quqyǵy shekteldi. Azattyǵynan airylyp, bodandyqqa boisunǵan halyqtyń tildik quqyǵynyń saqtalýyn ústemdik etýshi memleketten talap etip, máseleni kún tártibine shyǵarý ońai is emes. Ol úshin sol tildiń iesi bolyp sanalatyn jurttyń saiasi saýaty joǵary, ultynyń múddesin qorǵaityn tulǵalary, halqynyń qamyn oilaityn qairatkerleri men ziialy qaýymy bolýy kerek edi. HH ǵasyrdyń bas kezinde qazaq ultynyń da osyndai ziialy qaýymy qalyptasty. Qazaqtyń kózi ashyq, kókiregi sergek ziialylarynyń basyn biriktirip, saiasi qozǵalys, «Alash»partiiasyn,«Alashorda» úkimetin quryp, halqyn táýelsizdik jolyndaǵy kúreske bastaǵan asa kórnekti memleket qairatkeri, ult kósemiÁlihan Bókeihan boldy. Ol búkil sanaly ǵumyryn halqynyń azattyǵy jolyndaǵy kúreske arnady. Osy kúreske toly ǵumyrynda ol qazaq halqynyń tildik quqyǵyn da qorǵady. «Men qazaq halqyn Sovet biligine qarsy kúreske bastadym» dep qyzyl imperiianyń qylyshynan qaimyqpai qasqaiyp turyp aitqan qaisar tulǵa, til teńdigi úshin kúresti sol keńes úkimeti ornardan kóp buryn, qazaq patshalyq Reseige qaraǵan kezeńde bastaǵan. Halyqtyń tildik quqyǵynyń buzylýy, tildik teńsizdik derbestiginen airylǵan jurttardyń basynda bolatyn jaǵdai. Qazaqtyń basyndaǵy sondai haldi kórip qana qoimai, col teńsizdikti joiý máselesin alǵash kótergen de alashtyń Álihany. 1905 jyly qarashada Reseidiń «jergilikti jáne qalalyq qairatkerleriniń» Máskeýdegi sezinde sóilegen sózinde ol: «Ana tilin erkin qoldaný qazaqtardyń taiaý aradaǵy muqtajy» dep ashyq málimdedi.Onyń «Men Altaidan Oralǵa, Sibir temir joly torabynan Ombyǵa deiingi keń keńistikti mekendegen 4 million qazaq halqynyń ókilimin. Qazaqtyń búgingi asqan muńy – ana tilin qoldaný bostandyǵy, onyń qajettiligi sailaý qarsańynda úgit-nasihat jumystaryn júrgizý barysynda erekshe artyp otyr jáne osyǵan bailanysty meniń quryltaidan ótinerim – jergilikti tilderdiń quqyn shekteitin zańnyń tez arada qaita qaralýy talap etilsin» degen sózinen de, bul máseleni tabandy túrde kún tártibine qoia bilgenin, ustanymynyń aiqyndyǵyn kórýge bolady.
Qairatker Qarqaraly ýezi qazaqtarynyń 11 tarmaqtan turatyn quzyrhatyn uiymdastyryp, ony orys tilinde Sankt-Peterbýrgte «Syn otechestva» gazetiniń 1905 jylǵy 4 qyrkúiektegi 173-sanynda jáne 1906 jylǵy 26 tamyzda ózi basýshy-redaktory bolǵan «Irtysh» gazetiniń 32-sanynda Omskde óz atynan eki ret jariialaǵan. Osy 11 tarmaqtyń 2,3,7 jáne 8-tarmaqtarynda qazaq tiliniń máseleleri kóterildi. 14 500 adam qol qoiǵan osy quzyrhattyń 2-tarmaǵynda «…Qazaqtyń ul balalaryna arnap ashylǵan aýyl mektepterinde sabaq orys tilinde júredi. Osy mektepterdegi saýat ashý sabaqtary qazaq tilinde de júrgizilýin suraǵan qazaqtardyń ótinishi oryndalmady. Bul mektepterde qazaq balalaryna qazaq sózderin orys áripterimen jazýǵa úiretedi. Olar qazaq dybystaryn bere almaidy» dep, qazaq mektepteriniń jai-kúii men balalardy qazaqsha, ult tiliniń álipbiimen oqytý máselesi kún tártibine qoiylady. 3-tarmaqta «Qazaq halqynyń kúndelikti qajettilikterin bilip otyrý úshin tipografiia ashyp, aldyn ala júrgiziletin tsenzýrasyz qazaq tilinde gazetter shyǵarý qajet» delinedi.
[caption id="attachment_20890" align="alignright" width="420"]
7-tarmaqta júzdegen keńselerde isqaǵaz júrgizý orys tilinde júzege asyrylyp jatqandyǵy, qoldanystaǵy dala erejesiniń shtatyna sáikes ýezder men oblystyq basqarmalarda qazaq tilin biletin aýdarmashylar bolýǵa tiis ekendigine qaramastan, jergilikti ákimshilik bul oryndarǵa qazaq tilin bilmeitin orys sheneýnikterin alyp otyrǵanyn, keide qajettilikke bailanysty bul iske basqa adamdardyń tartylatynyn jáne krestian bastyqtardyń qazaq tilinde jazylǵan ótinishterdi qabyldamaityndyǵyn aita kelip, mynadai talap qoiady: «Qazaqtardyń múddesi úshin: bolystyqtardyń keńseleri men halyq sottarynda is qaǵazdaryn qazaqsha júrgizý, aýdarmashy laýazymyna qazaqsha biletin jáne qazaqsha hat tanityn adamdardy alý, jáne qazaqtardyń buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirip, ótinishti óz ana tilinde jazý». 8-tarmaqta Sottyń ózi qyzmet etip otyrǵan halyqtyń tilin bilýi – sot tóreligin durys júrgizýdiń qajetti sharty. Soǵan qaramastan, qazaq dalasynda sot pen tergeýshi bolyp halyq tilin bilmeitin orystar qyzmet etip júr. Al nege ekeni belgisiz qazaq zańgerleri qazaqtar turatyn ýezderge taǵaiyndalmaidy, osydan Dalalyq ólkede sot tóreligi zardap shegip otyr. Sondyqtan sottar qazaq tilin biletin bolsyn jáne qazaq dalasynda alqabiler soty engizilsin» (orysshadan aýdarǵan – Sh.Q.) delingen.
Bul quzyrhatta qazaq balalaryna ana tilinde bilim berý, keńselerde isqaǵazdaryn qazaqsha júrgizý, sot pen tergeý isin qazaqsha júrgizý talaptary anyq qoiylǵan. Iaǵni, Álihan Bókeihan «Alashorda» úkimetijasaqtalardan,Qazan tóńkerisinen, QazKSR-i qurylardan 15-20 jyl buryn, sonaý HH ǵasyr basynda-aq patshalyq Reseige qaraǵan qazaq dalasynda qazaq tiliniń qoldanysyn qamtamasyz etý máselesin kóterip, bilikke naqty talaptar qoiǵan tuńǵysh qairatker. Is júzinde qazaq tiliniń memlekettik tilge júktelýge tiis qyzmetterdi atqarýy talap etilgen. Alash ardaqtysy qazaq balalarynyń ana tilinde bilim alýyn ultty saqtaýdyń, til saiasatynyń asa mańyzdy máselesi retinde qarastyryp, oǵan únemi erekshe mán berip otyrady. Ol «Irtysh» gazetiniń osy 32-inshi nómirinde qazaq dalasynda II Aleksandr men II Nikolai júrgizgen ólkelerdi orystandyrý saiasatyn jalǵastyrýǵa barynsha yntaly qairatkerlerdiń bar ekendigin ashyq aita kelip, «Orystandyrý saiasaty qazaqtardyń ana tilinde hat tanýyn tejeýdiń barlyq amal-tásilderin qarastyrýdy talap etti» dep jazdy. Alash qairatkeri qazaq balalarynyń aldymen bastaýysh mektepte ana tilinde bilim alýyna erekshe mán berip, 1913 jylǵy «Qazaq» gazetiniń 14-inshi nómirinde «Oryssha oqý orys qoltyǵynda turǵan jurtqa kerek; kerek bolǵanda qazaqsha oqyǵannyń ústine kerek. Qazaqsha oqi-jaza bilgen soń, shama kelse oryssha bilý qajet» dep aldymen qazaqsha oqyp-jazyp úirenip, shamasy kelse orys tilin sodan keiin ǵana igerý kerektigin atap kórsetedi. Memleket qairatkeriniń bul pikiri óte oryndy aitylǵan. Biz búgin ózimizdi orys qoltyǵynan shyqqan táýelsiz elmiz dep sanaimyz. Sóite tura, ul-qyzdarymyzdy oryssha oqytýdy áli de jalǵastyryp, oǵan qazaq tilimen qatar qoldanylý quqyǵyn berip qoidyq. Qazaqsha oqyp-jaza bilmek túgili áli ana tilinde oiyn durys jetkize almaityn búldirshinderge aǵylshyn jáne orys tilderin qatar úiretpek bolyp jatyrmyz. Qazaq balalarynyń shet tilderin meńgerýine eshkim qarsy emes, másele ózge tilderdi ana tilimen jarystyryp tym erte oqytýdyń burystyǵynda bolyp otyr. Bul qazaqtyń tili ǵana emes búkil ult bolmysyna kesirin tigizetin qaýipti qadam.
Á.Bókeihan ózi bastaǵan Alash ziialylary jasap, 1917 jyly Orynborda «Qazaq» gazetiniń №251 sanynda jariialanǵan «Alash» partiiasynyń baǵdarlamasynyń jobasynda «Bi hám sýdiia jergilikti jurttyń tilin bilýi; Qazaq kóp jerde sot tili qazaq tili bolýy; Prisiajnyilar qazaqtan alynýy» kerektigi («Bilik hám sot» bóliminde), «Bastaýysh mektepterde ana tilinde oqýy; Qazaq óz tilinde orta mektep, ýniversitet ashýy» («Ǵylym-bilim úiretý» bóliminde) qajettigi anyq jazylǵan. Osy baǵdarlamadan Alash kósemi men onyń úzeńgilesteriniń qazaq tilin qoldaný men damytý jóninde aldaryna qandai maqsat qoiǵanyn kórýge bolady. Olar bul maqsatyn baǵdarlamalarynda, qaǵaz betinde ǵana qaldyryp qoiǵan joq. Naqty ómirde júzege asyrdy. Ózderi qýǵyn-súrgin qurbany bolyp ketken 30-jyldardyń orta shenine deiin japtai-turmai ultqa, tilge adal qyzmet etti. Olar qazaq tiliniń júzdegen negizgi salalyq terminderin jasap qoldanysqa engizdi,qazaq mektepterine arnalǵan tuńǵysh pán oqýlyqtaryn jazdy, qazaqsha gazet-jýrnaldar shyǵardy, kórkem shyǵarmalar jazyp,ózge halyqtardyń úzdik shyǵarmalaryn aýdardy, bir-birimen qazaqsha hat-habar almasty. Alǵashqy qazaq romandary men qazaq tilindegi ǵylymi-eńbekter de osy kezeńde jazyldy. Ult ziialylary qazaq tilin is júzinde qoǵam ómiriniń barlyq salalarynda qoldandy. Osylaisha,olar qazaqtyń ǵylym, baspasóz, kórkem ádebiet jáne resmi stilderiniń qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosyp, tutastai alǵanda ulttyq jazba ádebi tildiń negizin berik qalady. Álihan Bókeihan bastaǵan ultymyzdyń baǵyna týǵan alash ziialylarynyń arqasynda HH ǵasyrdyń basy qazaq tiliniń qarqyndy damyp, jańa sapalyq deńgeige kóterilý, ósý, órkendeý kezeńine ainaldy.
KSRO (Qazaq KSR-i) jáne qazaq tili
Qazan tóńkerisinen keiin 1920 jyly qurylǵan Qazaq Keńestik Sotsialistik Respýblikasy KSRO quramyna kirdi.Soǵan sáikes QazSSR-i azamattarynyń tildik quqyqtary da KSRO Konstitýtsiiasyna sáikes belgilendi. KSRO-nyń 1924, 1936, 1977 jyldary qabyldanǵan Konstitýtsiialarynan keiin artynsha-aqaraǵa bir-eki jyl salyp QazASR men QazKSR-niń1926, 1937, 1978 Konstitýtsiialary da oǵan sáikestendirilip otyrdy. Sondyqtan Odaq quramyna kirgen QazKSR-niń til saiasaty men qazaq halqynyń tildik quqyqtaryn is júzinde KSRO belgilepotyrdy. Odaqtyń da, ulttyq respýblikanyń da osy atalǵan Konstitýtsiialarynda qazirgi qoldanystaǵy táýelsiz eldiń Ata zańyndaǵydai tilderdiń mártebesi men qoldanylý aiasy naqty atap kórsetilmegen.
Professor Qabdesh Ydyrysov 1926 jylǵyqazaqtyńalǵashqyKonstitýtsiiasytýralybylaideidi: «Konstitýtsiia Kazahskoi ASSR 1926 goda ne byla ýtverjdena ofitsialno. Ona ne byla opýblikovana v sredstvah massovoi informatsii. V chastnosti, proekt Konstitýtsii byl opýblikovan tolko na rýsskom iazyke. No, gde opýblikovano, ne ýkazano. Poetomý i osnovnaia massa kazahskogo naseleniia, kotoraia v to vremia sostavliala v Kazahstane bolee 70%, ne bylo znakomo s tekstom Konstitýtsii».
Jiyrmasynshy jyldardyń ortasynda qazaqtyń eleýli bóligi ǵana orys tilin bilgenin jáne gazetterdiń eldiń barlyq aimaqtaryna jete bermeitinin eskersek, óziniń quqyqtary men mindetteri qamtylǵan negizgi zańmen tanysý múmkindiginen halyqtyń basym bóligi shet qalǵan. KSRO-nyń 1924 jylǵyKonstitýtsiiasynyń 34-babynda «Dekrety i postanovleniia TsIK’a, ego Prezidiýma i SNK Soiýza SSR pechataiýtsia na iazykah, obsheýpotrebitelnyh v soiýznyh respýblikah (rýsskii, ýkrainskii, belorýsskii, grýzinskii, armianskii, tiýrko-tatarskii)» depkórsetiledi. Mundaqazaq, ózbek, qyrǵyztilderijeke-jekeatapkórsetilmei, «tiýrko-tatarskii» dep jinaqtap berilgen.Múmkin sondyqtanda Konstitýtsiia mátinin qazaqtilinde jariialaý mindetti sanalmaǵan bolar.
KSRO-nyń 1936 jylǵy Konstitýtsiiasynyń 121-babynda «mektepterde ana tilinde bilimalýǵa quqyly», 110-babynda «Sot júrgizý isi Odaqtas nemese Avtonomdy respýblikanyń ne avtonomdy oblystyń tilinde júrgiziledi, sol tildi meńgermegen adamdar aýdarmashy arqyly is materialdarymen tolyq tanysa alady, sondai-aq sotta ana tilinde sóileý quqyǵymen qamtamasyz etiledi»dep kórsetiledi.Osy quqyqtyq normalar QazKSR-iniń 1937 jyly qabyldanǵan Konstitýtsiiasynan da sol qalpynda kórinis tapty. El táýelsizdigin jariialaǵanǵa deiin basshylyqqa alynǵan Qazaq KSR-iniń1978 jyly qabyldanǵan Konstitýtsiiasynyń 43-babynda «mektepte ana tilinde bilim alýǵa múmkindigi bar» ekendigi, al 159-bapta «Qazaq KSR-inde sot júrgizý isi qazaq nemese orys tilderinde, ne osy jerde turatyn halyqtyń basym bóliginiń tilinde júrgiziledi. Sotqa qatysyp jatqan adamdar sot isi júrip jatqan tildi meńgermegen bolsa, aýdarmashy arqyly is materialdarymen tolyq tanysý, sot isine qatysý jáne sotta ana tilinde sóileý quqyǵymen qamtamasyz etiledi» dep kórsetilgen. Al qoǵamdyq ómirdiń basqa salalaryndaǵy qazaq tiliniń qoldanysy aiqyn kórsetilmegen. Jalpy alǵanda 30-jyldardan bastap, orystandyrý saiasaty patshalyq Resei tusyndaǵydan da áldeqaida qarqyndy júrgizildi. Qoǵam ómiriniń kóptegen salalarynda, sonyń ishinde orta jáne arnaýly ortabilim berý salasynda orys tili ústemdikke ie boldy. Respýblikanyń astanasy Almaty qalasynda jalǵyz (№12-shi mektep) ǵana qazaq mektebiniń qalýy sonyń aiqyn dáleli. Jetekshi joǵary oqý oryndarynda kóptegen mańyzdy mamandyqtar tek orys bólimderinde daiyndaldy. KSRO-nyń maqsatty, josparly túrde júrgizgen til saiasatynyń, bilim saiasatynyń negizinde qazaq tiliniń órisi barynsha tarylyp, Qazaq KSR-i Odaqtyń eń bir orystanǵan respýblikasyna ainaldy. El táýelsizdigin jariialaǵan 90-jyldardyń basyna qarai memlekettik basqarý, zań shyǵarý, isqaǵaz júrgizý, bilim berý, bailanys, BAQ, qorǵanys pen densaýlyq saqtaý, halyqqa qyzmet kórsetý siiaqty kóptegen mańyzdy salalarda orys tili aiqyn ústemdikke ie boldy.Joǵary bilim berý men til, tarih, ádebiet syndy jekelegen gýmanitarlyq ǵylymdardan ózge ǵylym salasynda da orys tiline barynsha basymdyq berildi. Barynsha pármendi júrgizilgen osyndai saiasattyń saldarynan qala qazaqtarynyń basym bóligi ana tilin bilmeitin, ony kásibi qyzmeti men shyǵarmashylyǵynda erkin paidalana almaityn jaǵdaiǵa jetti. KSRO qulaǵanymen 60-70 jyl ishinde qazaq jerinde orys tiliniń ústemdigin myqtap ornatyp ketti.
[caption id="attachment_20893" align="alignleft" width="640"]
Táýelsizdik jáne qazaq tili
El táýelsizdigi qarsańynda 1989 jyly Til týraly arnaiy zań qabyldanyp, qazaq tiline memlekettik mártebe berildi. Zańnyń 4-babynda «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik tili – qazaq tili» – dep, onyń mártebesi arnaiy zańda tuńǵysh ret kórsetildi. Elimizdiń Ata zańyRespýblika Konstitýtsiiasynyń 7-babynda da «1.Qazaqstan Respýblikasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili» ekendigi taiǵa tańba basqandai aiqyn jazyldy. Qazaq tili zańdyq mártebege ie boldy. Osylaisha, Táýelsizdikpen birge qazaq tili damýynyń jańa kezeńi bastaldy. Egemendiktiń arqasynda oǵan deiin tynysy tarylyp, múmkindigi shektelip kelgen ulttyq tilimizdiń qoǵam ómiriniń birqatar salalaryndaǵy qoldanys aiasy keńeie tústi. Júzdegen qazaq balabaqshalary men mektepteri ashylyp, ult tilinde tárbie men bilim alatyn ul-qyzymyzdyń sany arta bastady.
Elimizdegi barlyq oqýshylardyń 70%-y qazaq tilinde bilim alyp jatyr. Biyl qazaq mektebiniń birinshi synybyna barǵan balalar sany 89%-ǵa jetti degen derek jariialandy. Bizdińshe, bul derek áli naqtylaýdy qajet etedi. Tamyz keńesinde Bilim jáne ǵylym ministriUBT-ny qazaqsha tapsyrǵandar 72%-ǵa jetkenin, 2016 jyly memlekttik granttardyń 80%-y memlekettik tildegi mamandyqtarǵa berilgenin málim etti. Bul óte jaqsy kórsetkish. Joǵary oqý oryndarynyń qazaq bólimderindeoqityn stýdentter sany da 90-jyldarǵa deiingi kezeńmen salystyrǵanda edáýir ósip, 63%-ǵa jetip otyr. Qazaq tilinde bilim alǵan ulttyq kadrlar daiyndai bastadyq. Qazaqtildi BAQ-tyń sany ósti. Osy tirliktiń barlyǵy tilimizdiń tynysyn ashyp, qoldanys aiasyn keńeitý jolyndaǵy birqatar jetistikterimiz deýge bolady. Tilimizdiń tuǵyryn nyǵaitý baǵytynda ájepteýir ister atqarylǵan da siiaqty. Biraq soǵan qaramastan qoǵamdaǵy qazaq tiliniń qoldanysyna, til saiasatynyń júzege asýyna kóńiltolmaýshylyq, ult tiliniń búgingi jai-kúii men bolashaǵyna alańdaýshylyq basym. Nege? Bul bardy baǵalamai, asyǵystyq tanytý ma, álde mundai kóńiltolmaýshylyq pen tilimizdiń erteńi úshin alańdaýshylyqtyń negizi bar ma? Mine, osy máselelerdiń mán-jaiyn, shynaiy qalpyn anyqtaý bárimiz úshin mańyzdy. Bul eń aldymen tildiń damýyn memlekettik turǵydan josparlaý, tildik zańnamany jetildirý, arnaiy baǵdarlamalar jasap, sonyń negizinde maqsatty jumystar júrgizip, naqty ister atqarý úshin qajet.
Til – qural. Tamaq ishý úshin adam qasyq pen shanyshqy ustaýdy, Qytaiǵa barsa, sapqyny (eki taiaqty) paidalaýdy úirenýine týra keledi. Al til qoǵam ómiriniń barlyq salasynda qoldanylatyn, onsyz kún kórý múmkin bolmaityn qasyq pen shanyshqydan myń ese mańyzdy qural. Sondyqtan shyn qajettilik bolsa, til quraldy adamdar qalai da meńgeredi. Tipti, áriptesterine qaraǵanda básekege qabilettirek, qyzmettesterinen ozyqtaý bolý úshin ol tildi ózgelerden jaqsyraq meńgerýge, sheshen sóilep, saýatty jazýǵa tyrysady. Al bizde qalai? 90-jyldardyń basynda til úirengisi kelmegender «qazaq tilin oqýǵa qajetti oqýlyqtar men aýdarma sózdikter, tildeskishter jetispeidi» dedi. Qyrýar qarjy bólinip, oqý quraldary men oqýlyqtardyń, sózdikterdiń san túri shyǵaryldy. Qaptaǵan qazaq tili ortalyqtary ashyldy. Biraq odan tildik ahýal biz kútkendei ózgere qoimady. Qalalyq jerlerdegi qoǵamdyq oryndardyń kóbinde halyq oryssha sóilesedi, zańdarymyzdyń 99 paiyzy oryssha jazylyp, qujattarymyzdyń kópshiligi orysshadan qazaqshaǵa aýdarylady. Qarjy-ekonomika salasyndaǵy, bank júiesindegi esep-qisap áli memlekettik tilde júrgizilmeidi. Memlekettik qyzmetshiler men laýazymdy basshylardyń deni qazaqsha sóilemeidi, jiyndar men túrli májilister negizinen oryssha ótedi. Memlekettiń tilin bilmeitinder eń joǵarǵy memlekettik qyzmetterdi atqaryp, el halqymen ózge eldiń tilinde sóilesedi. Elimizde taraityn 8000-dai (onyń 2973-i otandyq BAQ) buqaralyq aqparat quralynyń 5000-y (taǵy bir derek boiynsha 7551-i) orystildi eken. Qysqasy, aqparattyq-mádeni keńistigimizde orys tili áli de aiqyn basymdyqqa ie bolyp otyr. Endi shirek ǵasyr ótkende «qazaq tili ǵylym tili bola almaidy», «ádistemesi álsiz»,«terminologiiasy jetilmegen», «qazaq tili oqytýshylarynyń deńgeii tómen» degen siiaqty myń bir syltaý aitylyp otyr. Iá, jekelegen sátsiz jasalǵan terminder bar, kásibi daiyndyǵy tómen mamandar men sapasyz oqý quraldardyń da bar ekenin de eshkim joqqa shyǵarmaidy. Biraq bul qazaq tilin meńgerýge tosqaýyl bolyp otyrǵan basty, negizgi sebepter emes qoi. Sondyqtan jiyrma bes jylda óz memleketiniń tilin meńgermegenderdiń, meńgergisi kelmeitinderdiń tutas bir ulttyń tilin, sol salada eńbek etip júrgen mamandardyń bárin, olardyń barsha eńbekterin iske alǵysyz sanaýynyń esh negizi joq. Mundai orynsyz, jalǵan aiyptaýlar shyndyqqa janaspaidy.
Qazaqstan Respýblikasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynasáikes memlekettik tildi meńgergen turǵyndardyń úlesin 2017 jylǵa qarai – 80%, 2020 jylǵa qarai – 90%-ǵa jetkizý josparlanyp otyr. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2016 jylǵy 1 qazandaǵy №188 sanynyń birinshi betinde jariialanǵan Qazaqstan halqynyń memlekettik tildi meńgerý kórsetkishi 1991 jyly – 40% bolsa, 2015 – 80%-ǵa jetti dep berilgen diagrammaǵa sensek, onda biz bul mejeni merziminen buryn baǵyndyryp qoiyptyq. Eger osy málimet ras bolsa, onda el nege qazaqsha sóilemei otyr? Tildi meńgermegen 20%-dy tili shyqpaǵan jas balalar men zeinet jasyndaǵy 80-nen asqan qarttar-aq toltyrýy múmkin. Halqynyń 80%-y memlekettik tilin meńgerip alǵan elde sol tilde sóileýge kim kedergi keltirip otyr? Memleket qoldap, el halqynyń besten tórt bóligi tildi bilip otyrǵany ras bolsa, onda bizde til máselesi sheshildi dep sanaýǵa negiz jetkilikti. Alaida shyndyqtyń betine týra qarar bolsaq, ol shyndyq resmi kórsetilgen derektermen, naqty tsifrlarmen úilespeidi. Úilespeitin sebebi respýblika halqynyń (66,5%-ǵa jýyǵy qazaqtar) azamattarynyń 80%-y memlekettik tilin meńgergen elde ol til qoǵam ómiriniń barlyq salasynda esh kedergisiz keńinen qoldanylýy tiis edi. Bizde olai bolmai otyrǵanyn dáleldep jatý artyq bolar.
Sonymen el táýelsizdiginiń shirek ǵasyr merziminde qazaqstandyqtar nege memlekettik tildi jappai meńgermedi? Bul suraqqa ártúrli jaýap berilip jatady. Resmi organ ókilderi tarapynan memlekettik tildi orystildi qazaqtar men ózge etnos ókilderiniń meńgerýine «qazaq tilin úiretýádistemesiniń álsizdigi men terminder júiesiniń ornyqpaǵandyǵy» kedergi keltirip otyr dep min taǵý jii baiqalady. Mundai sózdi tipti biik minberlerden joǵary laýazym ieleridebirneshe ret aitty. Al shyndyǵyna kelgende, bul synyqqa syltaý izdegen negizsiz sóz.Iá, ádisteme men terminologiianyń sheshimin tappaǵan máseleleri, jetildiriletin tustary bar. Ondai máseleler memlekettik tilderi qoǵam ómiriniń barlyq salasynda qoldanylatyn Resei men Ózbekstanda, Ázerbaijan men Belarýsta da, shyǵys pen batystyń kóptegen elderinde de kezdesedi. Aitalyq orys tilin oqytýdyń ádistemesi ozyq bolǵandyqtan ol tildi federatsiia quramyna kiretin halyqtar ókilderi, qazaqtar men qyrǵyzdar jetik bilip aldy deýqisynsyz. Bul tildi bilý memleket tarapynan mindetteldi, talap etildi. Eń aldymen, tildi oqyp-úirenýge ýáj týǵyzatyn eń basty nárse ol – qajettilik, tilge degen qoǵamdaǵy shynaiy suranys. Qoǵamda naqty bir tilge suranystyń bolýy, qoldanylýynyń naqty talap etilýi sol tilge qajettilik týǵyzady. Tilge qajettilik týyndaǵan kezde, ony bilýge aiqyntalap bar jerde sol tildiń ádistemesi men terminologiiasy da, ǵylym tili men resmi isqaǵazdar tili de, kórkem ádebiet tili men BAQ tili de, jalpy memleket qoldap otyrǵan sol til jan-jaqty damidy. Óitkeni tildiń fýnktsionaldyq stilderi ómirdiń tiisti salalarynda naqty qoldanysqa ie bolǵan kezde ǵana jetiledi.
Jappai qoldanylý barysynda til ekshelip, qyrnalyp, ádebi normalary qalypqa túsedi jáne sol qoǵamnyń suranysyna sáikes órkendep te otyrady. Ekinshiden, qandai da bir tildi bilý qoǵamdaǵy qajettilikke ainalǵan kezde adamdar ony úirenýge barynsha múddeli bolady. Ómir súrýi úshin, jaqsy bilim alyp, qyzmetinde jetistikterge jetýi, qarjy tabýy úshin kerek ekendigin bilse, sol tildi meńgerýge bar yntasymen kirisip óz betimen izdenedi, kúsh-jigerin jumsaidy, qarjy shyǵarady, ýaqytyn bóledi. Mundai qajettilik bolǵan jerde, qoǵam músheleri sol tildi, ony úiretýdiń ádistemesin, grammatikasy men terminologiiasyn kinálap, ony oqýdan jaltaryp, syltaý izdep jatpaidy. Qoǵamda tilge shyn qajettilik týyndasa, jurtshylyq qandai qiyn til bolsa da ony úirenedi. Úshinshiden, sol tilge degen qajettilik qoǵam músheleri tarapynan til úiretý ádistemesiniń jetilýin talap etýdi kúsheitedi. Ozyq ádisteme men jaqsy ádisker mamandarǵa suranys artady. Oqýlyqtar men ádisker mamandar arasynda shynaiy básekelestik týyndaidy. Iaǵni, tilge degen suranys, oqytý ádistemesiniń jetilýine túrtki bolady ári qoǵam músheleriniń til úirenýge ynta-yqylasyn da arttyrady. Qazaqstanda qazaq tilin bilmei-aq jaqsy ómir súrip, san alýan laýazymdy qyzmetterdi atqarýǵa bolatynyn kúnde kórip júrgen oqýshy, stýdent nemese qyzmetker ol tildi úirenýge yntaly bolyp, baryn salyp umtylmaidy. Qazaq tiliniń aty memlekettik til, eldegi birinshi til bolǵanymen, is júzinde memlekettik basqarý men zań shyǵarmashylyǵynda, isqaǵaz júrgizýde, aqparat taratýda osy qoǵamdyq qatynastardyń bárinde orys tiliniń kóleńkesinde qalyp, ekinshi til bolyp otyrǵanyn búginde eldiń bári biledi.
Til kýrstarynda oqyp tildi ájepteýir meńgergenderden de sol úirengenin tájiribede qoldanyp, deńgeiin odan ári jetildire túsýi talap etilmeidi. Kóptegen iri kompaniialar men mekemelerge jumysqa alý kezinde aldymen orys tili men aǵylshyn tilin bilýi talap etildi. Memlekettik qyzmette de solai. Qazaq tilinen tapsyrylatyn test formaldy túrde alynyp, qyzmetke qabyldaý men qyzmettik ósý kezinde esepke alynbaidy. Qazaq elinde qazaq tilinen góri oryssha jaqsy jazatyn, jaqsy sóileitin aǵylshyn tilin meńgergen maman qadirli ári suranysqa kóbirek ie. Osyny kórip, bilip otyrǵan til úirenýshi oqýlyq minsiz bolyp, oqytýshy janyn salyp oqytyp jatsa da ol tildi úirenýge sonshalyqty yntaly bolmaidy. Orys aýditoriiasynda sabaq bergen bizge bul jaqsy tanys jaǵdai. Sondyqtan qoǵamymyzdaǵy qazaq tilin úirený nátijesiniń tómendigi men onyń qoldanylý aiasynyń keńeimei otyrýynyń negizgi sebepterin ádistemeden emes, oǵan degen shynaiy suranystyń bolmaýynan, qajettiliktiń týyndamaýynan, talaptyń álsizdiginen izdegen áldeqaida ádiletti de, shyndyqqa jaqyn. Ǵylymǵa negizdelip shynaiy júrgizilgen kez kelgen áleýmettik zertteý, lingvistikalyq, áleýmettik-lingvistikalyq taldaý, saýalnama arqyly muny dáleldeý esh qiyndyq týǵyzbaidy. Altildiń grammatikasyn, oqytý ádistemesin, qazaq tiliniń oqytýshylaryn, terminologiialyq júiesin, sózdikterin kinálaý osy shyndyqtan jaltaryp, qoǵamdaǵy qazirgi ahýaldyń qalyptasýynyń negizgi sebepterin burmalap kórsetýekenin kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi.Endeshe, bizge endigi jerde qazaq tilin shyn mánindegi memlekettik til deńgeiine kóteremiz desek,eń aldymen, qoǵamda oǵan degen qajettilik týǵyzýdyń tetikterin jetildirip, zań talaptaryn kúsheitý, qyzmetke qabyldaý men qyzmettik ósý kezinde memlekettik tildi bilýin birinshi eskerýge kóshetin ýaqyt jetti. Onsyz qazaq tili oqýlyqtaryn shyǵarýǵa taǵy da milliardtaǵan qarjy bólip,ádisker-oqytýshylardyń bárin Kembridj ben Oksfordta oqytsaq ta kútken nátijege qol jetkizip, memlekettik tildiń mereiin ústem ete almaimyz.
Búginge deiin orys-qazaq qostildiligi jaǵdaiyndaǵy qazaq tiliniń damý, qoldanylý jaiy eldi eleńdetip, kún tártibinen bir túspei kelgen bolsa, endi oǵan «Úshtildilik kezinde ult tiliniń bolashaǵy ne bolady?» degen jańa másele qosylyp, til taǵdyryna alańdaýshylyqty burynǵydan beter arttyryp otyr. Til máselesi nemquraidylyqty, atústi qaraýshylyqty kótermeitin, ult bolmysymen, onyń taǵdyr-talaiymen tyǵyz bailanysty óte mańyzdy da názik másele. Sondyqtan oǵan óte sergek qaraý qajet.
Elimizdiń Tilder týraly zańynda «Qazaqstan halqyn toptastyrýdyń asa mańyzdy faktory bolyp tabylatyn memlekettik tildi meńgerý – Qazaqstan Respýblikasynyń árbir azamatynyń paryzy» dep jazylǵan.Kóptegen azamattarymyz úshin memlekettik tilde sóileý «ótelmegen paryz» bolyp qalmaýy úshin, «…memlekettik tildi meńgerý jáne ony kúndelikti ómirde, kásibi qyzmetinde qoldaný – Qazaqstan Respýblikasynyń árbir azamatynyń mindeti» dep jazatyn ýaqyt kelgen siiaqty. Óitkeni, halyqtyń 80%-y meńgergenimen, bul tildi qoldaný, sóileý mindetti dep túsinbei otyr. Jalpy bizge qazirgi tildik ahýalǵa sáikes memlekettik tilge shynaiy qajettilik týǵyzatyn jańa zań qajet.
Sherýbai Qurmanbaiuly,
filologiia ǵylymynyń doktory,
professor, QR UǴA-nyń korr. múshesi
